KO 190/52

Skład orzekającyPrzewodniczący: prezes K. Borys. Sędziowie: K. Bzowski, J. Potępa (sprawozdawca), M. Szerer, Z. Sitnicki, E. Merz, J. Bafia. Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów w sprawie Mieczysława G., osk. z art. 7 i 8 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. R.P. Nr 20, poz. 168) po wysłuchaniu wniosku Prokuratora na podstawie art. 390 k.p.k. postanowił przedstawione przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu i przekazane następnie przez zwykły skład sędziów Sądu Najwyższego pytania prawne:1."Czy rozpoznanie spraw nieletnich o przestępstwa z art. 8 i 13 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. R.P. Nr 20, poz. 168) należy w okręgach, w których utworzono wydziały dla nieletnich, do tych wydziałów, czy też do zwykłych wydziałów karnych sądów powiatowych?"2."Czy skazanie nieletnich na umieszczenie w zakładzie poprawczym do ukończenia 21 roku życia zgodnie z art. 70 i art. 72 k.k. za przestępstwa z art. 8 i 13 wyżej powołanej ustawy jest dopuszczalne?"- rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Postępowanie w sprawach nieletnich, którzy w chwili rozpoczęcia rozprawy głównej nie ukończyli lat siedemnastu, odbywać się ma przed sądem dla nieletnich według zasad postępowania przed sądami powiatowymi, ze zmianami i uzupełnieniami określonymi w rozdziale II księgi XI Kodeksu Postępowania Karnego (art. 474 k.p.k.).Sądami dla nieletnich są, utworzone w drodze rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości, osobne wydziały dla nieletnich w sądach powiatowych dla jednego lub kilku sądów powiatowych położonych na obszarze tego samego sądu wojewódzkiego (art. 6 u.s.p.).Właściwość sądów dla nieletnich, zmieniająca zwyczajną rzeczową właściwość sądów powszechnych w sprawach karnych, jest wyłączna i poza przypadkiem określonym w art. 479 k.p.k. (wszczęcie sprawy przeciw nieletniemu wespół z dorosłym) bezwzględnie obowiązująca. Dotyczy ona także do spraw nieletnich o przestępstwa z art. 7 i 8 oraz z art. 13 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. R.P. Nr 20, poz. 168), albowiem przepis art. 15 tej ustawy, jako ogólny i dotyczący wszystkich oskarżonych naruszających jej przepisy, nie uchyla zastosowania szczególnego przepisu, określającego rzeczową właściwość sądów dla nieletnich.Przemawiają za tym także względy celowości, ponieważ jedynie wydziały dla nieletnich, specjalizujące się w stosowaniu środków poprawczych i wychowawczych, są uprawnione do zarządzania ich wykonania i nadzorowania przebiegu wykonania. Wyłączenie rozpatrywania spraw karnych przeciwko nieletnim z wydziałów karnych i zgrupowanie ich w specjalnych wydziałach dla nieletnich ma między innymi na celu przyspieszenie rozpatrywania tych spraw.2.Ustawa z dn. 19.IV.1950 r. o zabezpieczeniu socjalistycznej dyscypliny pracy (Dz. U. R.P. Nr 20, poz. 168) stanowi o wymierzaniu w postępowaniu sądowym w przypadkach określonych w art. 7 tej ustawy "kar sądowych", nieznanych dotąd polskiemu prawu karnemu, oraz - w przypadkach przewidzianych w art. 13 wspomnianej ustawy - kary aresztu do 6 miesięcy. W ogólności "kara sądowa", która według art. 8 przytoczonej ustawy polega na obowiązku pozostawania przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące przy pracy dotychczas wykonywanej z jednoczesnym potrąceniem od 10 do 25% wynagrodzenia za pracę, jest karą za przestępstwo (art. 7 wymienionej ustawy). Jednakże swoista natura tej kary, wolnej od zwykłych znamion odpłaty, a przejawiającej w podstawowej mierze charakter bezpośredniego środka wychowawczego, zmierzającego do wdrożenia jednostki w prawdziwie socjalistyczny stosunek do pracy, sprawia, że może ona być stosowana i do nieletniego bez obrazy przepisów rozdziału XI k.k. Przemawia za tym także podobieństwo tej kary do kary pracy poprawczej przewidzianej w ustawie z dn. 15.XII.1951 r. o orzecznictwie karno-administracyjnym (Dz. U. R.P. Nr 66, poz. 454), wymierzanej za wykroczenia w trybie orzecznictwa karno-administracyjnego.Ponieważ w sprawach o wykroczenia kara zakładu poprawczego w ogóle nie jest przewidziana, przeto do nieletnich stosuje się środki wychowawcze lub też kary za wykroczenia przewidziane dla dorosłych (art. 6 pr. o wykr.).Zastosowanie do nieletniego, skazanego z art. 7 i 8 przytoczonej ustawy, kary umieszczenia w zakładzie poprawczym jest więc niedopuszczalne.Nie uchyla to jednak w stosunku do nieletniego przepisów o warunkach odpowiedzialności i o stosowaniu środków wychowawczych określonych w art. 69, 71 k.k. (art. 6 pr. o wykr.).Nieletni, który przed ukończeniem lat 17 popełnił bez rozeznania taki czyn przestępny, nie może być w ogóle karany, ze względu na zasadę odpowiedzialności ustaloną w art. 69 k.k. i tym samym nie może być skazany także za przestępstwo z art. 7 i 8 omawianej ustawy.Do takiego nieletniego można stosować tylko środki wychowawcze.3.Inaczej rzecz się ma z karą aresztu do 6 miesięcy, przewidzianą w art. 13 ustawy z dn. 19.IV.1950 r. W tym przypadku chodzi o karę w ścisłym znaczeniu tego pojęcia według pozytywnego polskiego prawa karnego. Karze tej nieletni nie podlega (art. 69 § 1 k.k.), stosuje się natomiast na jej miejsce środki, o których mowa w art. 70 i 71 k.k.Karę zakładu poprawczego orzeka się bez określenia końcowego jej terminu.Termin ten określa ustawa. W zasadzie jest nim ukończenie dwudziestego pierwszego roku życia (art. 72 k.k.), może on jednak być skrócony w drodze przedterminowego zwolnienia skazanego po przebyciu w zakładzie sześciu miesięcy (art. 75 k.k.). Poza tym zarząd zakładu poprawczego mocen jest tytułem próby umieścić nieletniego na czas określony poza zakładem (art. 74 k.k.).Kara zakładu poprawczego nie jest też obligatoryjna i nie zawsze musi być wykonana, ponieważ sąd w miejsce tej kary może orzec środki wychowawcze, a wykonanie kary może warunkowo zawiesić.System kar Kodeksu karnego z 1932 r. przewiduje zagrożenia karne do sześciu miesięcy aresztu, bądź jako karę wyłączną bądź też jako alternatywną.Wynika to z przepisów art. 128, 155, 159, 169, 178, 237 § 2, 262 § 3, 280 i 286 § 3 k.k.W zasadzie zatem dopuszczalne jest skazanie nieletnich za przestępstwo zagrożone karą do sześciu miesięcy pozbawienia wolności na karę zakładu poprawczego, trwającą - zgodnie z art. 72 k.k. - do dwudziestego pierwszego roku życia skazanego.W tego rodzaju sprawach sądy powinny stosować zakład poprawczy wyjątkowo, a mianowicie wówczas, gdy jest to istotnie konieczne ze względu na nieskuteczność środków wychowawczych, a w razie orzeczenia tej kary powinny dbać o to, by środek karny w postaci umieszczenia w zakładzie poprawczym do ukończenia 21 roku życia (art. 72 k.k.) nie sprowadzał się - bez koniecznej potrzeby - do zastosowania względem nieletniego dolegliwości, przewyższającej dolegliwość przewidzianą dla osób podlegających pełnej odpowiedzialności karnej.Kierując się tą zasadą, sądy mogą się też posługiwać uprawnieniami danymi im przez ustawę karną w postaci warunkowego zawieszenia wykonania kary lub też zastosowania przedterminowego zwolnienia, aby dolegliwość, która spotyka nieletniego, do stosować do dolegliwości przewidzianej w zagrożeniu karnym za dane przestępstwo.Odmienna wykładnia prowadziłaby do skazywania nieletnich na karę zakładu poprawczego orzekaną w tygodniach lub w miesiącach, co pozostawałoby w rażącej sprzeczności z zasadami Kodeksu karnego oraz istotą i celem tej wychowawczej kary.