VI KZP 40/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: J. Dankowski (współsprawozdawca), H. Kempisty, J. Polony, J. Szamrej, Z. Ziemba (sprawozdawca), W. Żebrowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Roberta R., oskarżonego z art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 148 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku w trybie art. 390 § 1 k.p.k. postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1974 r., a przekazanego przez skład zwykły składowi powiększonemu Sądu Najwyższego, zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy sąd dla nieletnich jest właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy nieletniego, który po ukończeniu lat 16 popełnił zbrodnię określoną w art. 9 § 2 k.k., a w szczególności przestępstwo określone w art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 148 § 1 k.k.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 22 grudnia 1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych dotychczasowych przepisów prawa karnego (Dz. U. Nr 37, poz. 311) zachowała - do czasu odrębnego ustawowego uregulowania sprawy zapobiegania i zwalczania demoralizacji i przestępczości nieletnich - moc obowiązującą dotychczasowych przepisów dotyczących nieletnich, a mianowicie przepisów zawartych w kodeksie karnym z 1932 r. (ze zmianami wynikającymi z art. 9 k.k. z 1969 r.) oraz w kodeksie postępowania karnego z 1928 r.Z dotychczasowych przepisów wynika, że specyfika odpowiedzialności nieletnich, którzy w chwili rozpoczęcia rozprawy głównej nie ukończyli 17 lat, polega na tym, iż można do nich stosować tylko środki wychowawcze i poprawcze; nie podlegają oni natomiast karom przewidzianym za poszczególne przestępstwa.Zgodnie z powyższą zasadą, wobec zastąpienia zróżnicowanych sankcji karnych jednolitym "zagrożeniem" tymi samymi środkami wychowawczymi i poprawczymi niezależnie od rodzaju przestępstwa, przepis art. 475 § 2 k.p.k. z 1928 r. wprowadził szczególną właściwość sądu dla nieletnich - według kryterium podmiotowego (oskarżony), a nie przedmiotowego (przestępstwo).Przepisy art. 76 i 77 k.k. z 1932 r., przewidujące wymierzenie kar zamiast środków wychowawczych i poprawczych, dotyczą osób mających ukończone 17 lat, nie będących zatem już nieletnimi; poza tym do wymierzenia kar w trybie art. 76 k.k. z 1932 r. sąd dla nieletnich nie jest uprawniony (art. 474 k.p.k. z 1928 r. a contrario).Jak z powyższego widać, funkcją sądu dla nieletnich jest stosowanie środków wychowawczych i poprawczych, a nie wymierzanie kar.Zmiana wynikająca z art. 9 § 2 k.k. polega na możliwości obniżenia granicy wieku odpowiedzialności karnej według zasad ogólnych w stosunku do nieletniego, który dopuścił się wymienionego w tym przepisie przestępstwa, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy.Z treści tego przepisu, zwłaszcza zaś ze sformułowania: "może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodeksie" wynika, że odpowiedzialność karna w trybie art. 9 § 2 k.k. jest odpowiedzialnością na zasadach ogólnych, a nie na zasadach dotyczących nieletnich.Oczywiście, chodzi tu o zasady prawa materialnego; jednakże rzutuje to również na zasady prawa procesowego, gdyż przepisy postępowania w sprawach nieletnich, jako postępowania szczególnego (rozdział II księga XI kodeksu postępowania karnego z 1928 r.), dotyczą postępowania wobec osób odpowiadających nie na zasadach ogólnych, lecz na zasadach odrębnych, zawartych w rozdziale XI kodeksu karnego z 1932 r. pt. "Postępowanie z nieletnimi", z którymi wyraźnie korespondują.Skoro w trybie art. 9 § 2 k.k. wyłącza się w pewnych wypadkach stosowanie odrębnych zasad odpowiedzialności nieletnich w myśl rozdziału XI kodeksu karnego z 1932 r., zastępując je zasadami ogólnymi, określonymi w kodeksie karnym z 1969 r., to tym samym odpada materialna podstawa stosowania szczególnych przepisów procesowych.A zatem przepisy kodeksu postępowania karnego z 1928 r., zwłaszcza zaś jego art. 474 i 475 § 2, mają zastosowanie dopóty, dopóki sprawca odpowiada według odrębnych zasad odpowiedzialności przewidzianej dla nieletnich, natomiast z chwilą zastosowania do niego w trybie art. 9 § 2 k.k. ogólnych zasad odpowiedzialności należy również stosować ogólne przepisy procesowe, począwszy od przepisów dotyczących właściwości rzeczowej (art. 16 i 17 k.p.k.).Konkludując, należy uznać, że sąd dla nieletnich jest właściwy do rozpoznania sprawy nieletniego, który po ukończeniu 16 lat popełnił przestępstwo wymienione w art. 9 § 2 k.k., chyba że okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste nieletniego, zwłaszcza zaś bezskuteczność poprzednio stosowanych do niego środków wychowawczych lub poprawczych, przemawiają za jego odpowiedzialnością na zasadach określonych w kodeksie karnym. W takim wypadku do rozpoznania sprawy właściwy jest sąd powiatowy lub sąd wojewódzki według zasad zawartych w przepisach art. 16 i 17 k.p.k.Oczywiście, właściwość sądu dla nieletnich wchodzi w rachubę tylko wówczas, gdy w chwili rozpoczęcia rozprawy głównej nieletni nie ukończył lat 17.W razie uznania, że zachodzą przesłanki uzasadniające odpowiedzialność karną nieletniego w trybie art. 9 § 2 k.k., sąd dla nieletnich powinien - zgodnie z zasadą skargowości - przekazać sprawę prokuratorowi w celu wniesienia aktu oskarżenia do sądu właściwego rzeczowo.