KO 444/51

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora Gen. Prokuratury R. P. w sprawie L. J. osk. z art. 201 k.k., na posiedzeniu niejawnym w dniu 15.II.1952 r., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Gen. Prokuratury R. P.postanowił:na przekazaną przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia kwestię prawną:1.- "Czy skazanie prawomocnym wyrokiem na podstawie art. 201 § 1. k.k. za złośliwe uchylenie się od łożenia na utrzymanie swego dziecka i doprowadzenie tego dziecka tym czynem do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia wyklucza ściganie karne sprawcy za takie samo działanie w stosunku do tego samego dziecka w czasie późniejszym, przy niezmienionym stanie faktycznym" i2.- "Jak obecnie, na tle warunków społeczno - ekonomicznych oraz cywilno - prawnych w Polsce Ludowej, pojmować należy użyte w art. 201 § 1 k.k. słowa "doprowadza tę osobę do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia", w szczególności - czy nie wystarcza do skazania na podstawie tego przepisu ustalenie, iż sprawca pozostawił osobę najbliższą w trudnych warunkach materialnych, albo nawet - samo tylko ustalenie, iż sprawca złośliwie uchyla się od obowiązku łożenia na utrzymanie wspomnianej osoby"odpowiedzieć:1.- "Jak obecnie, na tle warunków społeczno - ekonomicznych oraz cywilno - prawnych w Polsce Ludowej, pojmować należy użyte w art. 201 § 1 k.k. słowa "doprowadza tę osobę do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia", w szczególności - czy nie wystarcza do skazania na podstawie tego przepisu ustalenie, iż sprawca pozostawił osobę najbliższą w trudnych warunkach materialnych, albo nawet - samo tylko ustalenie, iż sprawca złośliwie uchyla się od obowiązku łożenia na utrzymanie wspomnianej osoby"2.- "Jak obecnie, na tle warunków społeczno - ekonomicznych oraz cywilno - prawnych w Polsce Ludowej, pojmować należy użyte w art. 201 § 1 k.k. słowa "doprowadza tę osobę do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia", w szczególności - czy nie wystarcza do skazania na podstawie tego przepisu ustalenie, iż sprawca pozostawił osobę najbliższą w trudnych warunkach materialnych, albo nawet - samo tylko ustalenie, iż sprawca złośliwie uchyla się od obowiązku łożenia na utrzymanie wspomnianej osoby"Uzasadnienie faktyczne1.- "Jak obecnie, na tle warunków społeczno - ekonomicznych oraz cywilno - prawnych w Polsce Ludowej, pojmować należy użyte w art. 201 § 1 k.k. słowa "doprowadza tę osobę do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia", w szczególności - czy nie wystarcza do skazania na podstawie tego przepisu ustalenie, iż sprawca pozostawił osobę najbliższą w trudnych warunkach materialnych, albo nawet - samo tylko ustalenie, iż sprawca złośliwie uchyla się od obowiązku łożenia na utrzymanie wspomnianej osoby"2.- "Jak obecnie, na tle warunków społeczno - ekonomicznych oraz cywilno - prawnych w Polsce Ludowej, pojmować należy użyte w art. 201 § 1 k.k. słowa "doprowadza tę osobę do nędzy lub do konieczności korzystania ze wsparcia", w szczególności - czy nie wystarcza do skazania na podstawie tego przepisu ustalenie, iż sprawca pozostawił osobę najbliższą w trudnych warunkach materialnych, albo nawet - samo tylko ustalenie, iż sprawca złośliwie uchyla się od obowiązku łożenia na utrzymanie wspomnianej osoby"Czysto prawnicze rozumowanie wskazuje, że kwestia obowiązku dziadków wobec wnuka jest dla zastosowalności art. 201 k.k. obojętna. Jeśli bowiem przyjąć, że dziadkowie nie mają takie obowiązku, to oczywiście mielibyśmy do czynienia ze wsparciem. A jeśliby przyjąć, że dziadkowie mają obowiązek alimentacyjny wobec wnuka, to obowiązek ten sięgałby tak daleko tylko, Jak daleko sięga obowiązek matki dziecka. Wedle artykułu 74 k.r. "zakres obowiązku alimentacyjnego zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego". Jakie zaś są tu usprawiedliwione potrzeby osoby uprawnionej do alimentacji, to jest matki dziecka? Póki żyje ojciec dziecka zdolny do pracy zarobkowej, a ten tylko przypadek nas tu interesuje, póty matka dziecka obowiązana jest przyczyniać się jedynie w połowie do ciężarów utrzymania i wychowania dziecka, albowiem wedle art. 39 § 1 k.r. ciężary te ponoszą oboje rodzice wspólnie. Obowiązek alimentacyjny dziadka obejmowałby więc jedynie połową kosztów utrzymania dziecka, czyli że to, co dziecko dostawałoby od dziadka ponad tę połowę, byłoby wsparciem. Wprawdzie ojciec dziecka mógłby dowodzić, że dziadek nie daje nic ponad połowę, a więc nie wspiera, ale tego rodzaju obrona godziłaby w broniącego się, gdyż wówczas przyznawałby, że dziecko otrzymuje na połowę tylko swych potrzeb, a więc jest w nędzy.Ze stanowiska zatem prawniczego należy odpowiedzieć, iż w świadczeniach alimentacyjnych ojca wobec córki mieści się zawsze pewien element wsparcia dla jej dziecka, którego ojciec złośliwie uchyla się od łożenia na jego utrzymanie - że więc art. 201 k.k. zawsze można tu zastosować. Należy jednak rozszerzyć zagadnienie poruszone w pytaniu. Kwestii mianowicie odpowiedzialności karnej ojca złośliwie zaniedbującego obowiązku wobec swego dziecka nie powinno się rozstrzygać jedynie obracając się pomiędzy wykładnią gramatyczną art. 201 k.k. a interpretacją tych kilku artykułów Kodeksu Rodzinnego, które odnoszą się do obowiązku alimentacyjnego. Nie powinno się zwłaszcza punktem wyjścia do rozważań czynić pojęcia "korzystania ze wsparcia", a to już choćby z tego powodu, że stylizacja art. 201 k.k. jest nieścisła. Pozornie jest tam mowa o dwóch stanach, do których osoba najbliższa może być doprowadzona przez sprawcę: jednym jest nędza, drugim konieczność korzystania ze wsparcia. Nie widać jednak istotnej różnicy pomiędzy tymi stanami, kto bowiem jest w nędzy, potrzebuje wsparcia, a kto z konieczności korzysta ze wsparcia, ten najwidoczniej jest w nędzy.Od razu wysuwa się tu pytanie, w jakim sensie i w jakiej mierze można w dzisiejszym ustroju twierdzić, że ktoś znajduje się w nędzy. Nędza była stanem dobrze znanym w ustroju kapitalistycznym i właśnie dlatego Polska Ludowa zniosła ten ustrój, by wymieść nędzę. W roku 1932 było więc zrozumiałe, że ustawodawca polski wprowadził do kodeksu karnego pojęcie nędzy. Ale w roku 1952 sędzia polski nie ma powodu, by sięgać do pojęcia zjawiska, któremu brak obecnie gruntu do powstawania. W roku 1952 sędzia polski, przyznając ochronę dziecku zaniedbanemu przez ojca, musi okazać się znacznie wrażliwszym na potrzeby tego dziecka, niż przed 20 laty, i nie czekać, aż znajdzie się ono "w nędzy". Wskazówkę zresztą znajdujemy w najświeższym naszym ustawodawstwie, bo w Kodeksie Rodzinnym, który w art. 73 przyznaje roszczenie alimentacyjne temu, "kto jest w niedostatku". Już niedostatek zatem, nie dopiero nędza, jest stanem, przed którym chroni się dziś człowieka w Polsce.Również tendencje ustawodawcze, które objawiają się w projekcie Kodeksu Karnego Polski Ludowej, wskazują wyraźnie na potrzebę wykładni rozszerzającej. A mianowicie art. 161 tego projektu stanowiący w § 1 karę na tego, "kto uchyla się od wykonania ustawowego obowiązku alimentacyjnego względem swego małoletniego dziecka" - podnosi w § 2 karalność tego przestępstwa, "jeżeli wskutek czynu określonego w § 1 dziecko znalazło się w ciężkich warunkach". W przyszłości zatem ima być karane nie tylko doprowadzenie dziecka do nędzy lub choćby tylko niedostatku, ale już znalezienie się dziecka najogólniej "w ciężkich warunkach" będzie powodem do ścigania winnej osoby.Zgodnie z powyższym powinno się art. 201 k.k. interpretować rozszerzająco: mierzy on w ojca, który doprowadza do tego, że stan jego dziecka spada poniżej poziomu na jakim Polska Ludowa ma prawo żądać utrzymywania i wychowywania dziecka przez rodziców. Poniżej tego poziomu jest niedostatek a rationem legis art. 201 k.k. należy w dzisiejszych warunkach upatrywać w niedopuszczaniu do takiego spadku.Z tych względów - licząc się więcej z motywem zapytania, niż z jego brzmieniem słownym - należy odpowiedzieć, jak powyżej.