V KRN 77/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Dziowgo. Sędziowie: M. Budzianowski (współsprawozdawca), K. Czajkowski, S. Kotowski, Z. Nyczaj, F. Karolus, M. Szczepański (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Jana B. i Eugeniusza F., oskarżonych z art. 225 § 1 k.k., z powodu rewizji nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1970 r. i wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 8 maja 1970 r.uchylił powyższe wyroki w zaskarżonych częściach i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie w celu ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Rzeszowie po rozpoznaniu m.in. sprawy Jana B. i Eugeniusza F.oskarżonych o to, że w czasie od maja 1967 r. do dnia 3 kwietnia 1969 r. w M., jako właściciele Zakładów Mechaniczno-Ślusarskich i Elektrycznych, zrzeszeni w Rzemieślniczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu w M., działając w porozumieniu, zbyli podstępnie wyprodukowane przez siebie lampy trójdzielne zespolone bez żarówek różnym odbiorcom uspołecznionym po cenie lamp z żarówkami i w ten sposób zagarnęli: Jan B. kwotę 499.196 zł, a Eugeniusz P. kwotę 531.433,20 zł na szkodę Państwowego Przedsiębiorstwa "Motozbyt" w K., Powszechnej Spółdzielni Spożywców "Społem" w S., Miejskiego Handlu Detalicznego w T., Powiatowego Związku Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w B., Handlowej Spółdzielni Inwalidów w G. i innych, tj. o przestępstwo przewidziane w art. 1 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11),wyrokiem z dnia 8 maja 1970 r. uznał oskarżonych za winnych przestępstw z art. 225 § 1 k.k., popełnionego w ten sposób, ze od maja 1967 r. do dnia 3 kwietnia 1969 r. w M., wykorzystując braki w zaopatrzeniu rynku w akcesoria samochodowe, oszukiwali nabywców, sprzedając im lampy trójdzielne zespolone do samochodów ciężarowych bez żarówek nr katalogu M 01-5-12 i 13, z czego osiągnęli zysk: Jan B. 367.721 zł, a Eugeniusz F. 412.159 zł. Za ten czyn Sąd Wojewódzki skazał obu oskarżonych na kary po 3 lata pozbawienia wolności i 70.000 zł grzywny, przy czym na zasadzie art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 21 lipca 1969 r. o amnestii (Dz. U. Nr 21, poz. 151) złagodził kary pozbawienia wolności o połowę, tj. do roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, a ponadto na podstawie art. 48 § 1 k.k. orzekł przepadek kwot pieniężnych (367.721 zł i 412.159 zł).Od tego wyroku wnieśli rewizje prokurator i oskarżeni, przy czym prokurator wnosił o skazanie oskarżonych Jana B. i Eugeniusza F. za przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego zarzucone im w akcie oskarżenia, podlegające zakwalifikowaniu z art. 201 i art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 2 § 1 k.k., a obrońcy oskarżonych wnosili o uniewinnienie oskarżonych bądź o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 września 1970 r. zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego co do oskarżonych Jana B. i Eugeniusza F. w ten sposób, że wymierzył im - obok orzeczonych kar pozbawienia wolności - kary grzywny: Janowi B. w kwocie 100.000 zł, a Eugeniuszowi F. w kwocie 120.000 zł, oraz uchylił orzeczenie o przepadku kwot pieniężnych 367.721 zł i 412.159 zł.Od wyroku Sądu Najwyższego w części uchylającej i zmieniającej wyrok Sądu I instancji wniósł rewizję nadzwyczajną na niekorzyść oskarżonych Prokurator Generalny PRL. Rewizja ta, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Najwyższego oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 8 maja 1970 r. w części dotyczącej oskarżonych Jana B. i Eugeniusza F.1. przez uznanie tych oskarżonych za winnych zarzuconego im w akcie oskarżenia czynu, polegającego na zagarnięciu mienia społecznego wartości: co do oskarżonego Jana B. - 367.721 zł, co do oskarżonego Eugeniusza F. - 412.159 zł, tj. przestępstwa przewidzianego w art. 201 i art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 10 § 2 i art. 2 § 1 k.k., oraz2. przez wymierzenie oskarżonym Janowi B. i Eugeniuszowi F. na podstawie art. 201 k.k. w związku z art. 10 § 3 k.k., art. 40 § 1 pkt 3 i art. 46 § 1 pkt 3 k.k. kar pozbawienia wolności, grzywny oraz kar dodatkowych pozbawienia wolności i konfiskaty mienia,zarzuciła obrazę przepisów prawa materialnego przez wyrażenie poglądu, że przepis art. 225 § 1 k.k., jako szczególny w stosunku do art. 201 k.k., wyłącza możliwość przyjęcia w kwalifikacji prawnej czynów przypisanych oskarżonym Janowi B. i Eugeniuszowi F. zbiegu tych przepisów określonego w art. 10 § 2 k.k., jakkolwiek - wbrew temu poglądowi - przepis art. 225 § 1 k.k. nie może być w takim wypadku uznany za szczególny, nie zawiera on bowiem w określeniu przestępstwa - w odróżnieniu od przepisu art. 201 k.k. - znamienia "znacznej wartości" wyłudzonego mienia społecznego, co wymaga - zgodnie z normą art. 10 § 2 i § 3 k.k. - powołania w kwalifikacji prawnej czynów oskarżonych obu wymienionych przepisów i wymierzenia oskarżonym kary na podstawie art. 201 k.k.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Nie można odmówić trafności wyrażonemu w rewizji nadzwyczajnej poglądowi, że pogląd Sądu Najwyższego wypowiedziany w zaskarżonym wyroku, a mianowicie że "przepis art. 225 § 1 k.k. w stosunku do art. 201 k.k. jest przepisem szczególnym (lex specialis), odnoszącym się do grupy przestępstw gospodarczych umieszczonych w rozdziale XXX k.k.", nie jest zasadny.Pogląd bowiem prawny co do tego, że przepis art. 225 § 1 k.k. jest przepisem szczególnym, jest zasadny tylko w odniesieniu do podstawowych przestępstw oszustwa, tj. w kodeksie karnym do przestępstw określonych w art. 199 k.k. w związku z art. 120 § 8 k.k. (co do mienia społecznego) i w art. 205 k.k. (co do innego mienia). W tym bowiem zakresie przepis art. 225 § 1 k.k. zawiera wszystkie znamiona wymienionych typów przestępstwa oszustwa (zagarnięcia) i dla pełnej prawnej oceny takiego czynu nie zachodzi potrzeba powołania w jego kwalifikacji prawnej także art. 199 lub art. 205 k.k. Inaczej jednak przedstawia się sytuacja, gdy czyn sprawcy takiego oszustwa (art. 225 § 1 k.k.) dotyczy wyłudzenia mienia społecznego znacznej wartości, które stanowi kwalifikowany typ przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, określony w art. 201 k.k. W wypadku takim, skoro "znaczna wartość" wyłudzonego mienia społecznego nie należy do znamion przestępstwa z art. 225 § 1 k.k., odpada podstawa do twierdzenia, że przepis ten daje pełną prawną ocenę takiego czynu, a tym samym odpada podstawa do uznania, że jest to przepis specjalny (szczególny) także w stosunku do art. 201 k.k. Zachodzi wówczas określony w art. 10 § 2 k.k. zbieg przepisów nie wyłączających się wzajemnie ze wszystkimi konsekwencjami tego zbiegu w zakresie kwalifikacji prawnej czynu i orzeczenia o karze (§ 3 art. 10 k.k.).Podzielając pogląd prawny wyrażony w rewizji nadzwyczajnej co do zasady, Sąd Najwyższy w składzie powiększonym nie podzielił jednak poglądu tejże rewizji dotyczącego możliwości orzeczenia co do istoty sprawy w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej.Wbrew poglądowi rewizji nadzwyczajnej brak jest podstaw do przyjęcia, iżby oba sądy orzekające w niniejszej sprawie "(...) uznały, że oskarżeni przypisanymi czynami dopuścili się (...) zagarnięcia mienia społecznego (...)".W odniesieniu do Sądu I instancji stwierdzić należy, że z uzasadnienia wyroku wynika, iż Sąd ten w ogóle nie rozpatrywał czynów przypisanych oskarżonym Janowi B. i Eugeniuszowi F. pod kątem kwalifikacji prawnej zagarnięcia mienia społecznego (vide uzasadnienie wyroku). Dodać trzeba, że rozważania w tym zakresie dotyczyć muszą tak strony podmiotowej jak i przedmiotowej zagarnięcia mienia społecznego.Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów także zagadnienia tego nie rozważał w sposób pozwalający na uznanie, że doszedł do przekonania, iż ustalenia faktyczne w sprawie wskazują na istnienie w czynach oskarżonych znamion przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego (vide uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego).Zauważyć trzeba marginesowo, że w omawianym wyroku wskazano jedynie na to, że nabywcy lamp zostali przez oskarżonych oszukani, a więc chodzić może tu zarówno o nabywców rekrutujących się spośród jednostek uspołecznionych, jak i spoza tego kręgu.W świetle tego, co wyżej powiedziano, zachodzi zatem potrzeba dokonania prawidłowych ustaleń co do istnienia po stronie oskarżonych wszystkich cech przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, i to przez dokonanie tych ustaleń przez sąd I instancji.Nie może być pominięta okoliczność, że w rewizji nadzwyczajnej stwierdzono, iż nie domaga się ona zasądzenia odszkodowania w trybie art. 363 k.p.k. "(...) ze względu na to, że materiał dowodowy nie pozwala na dokładne ustalenie wysokości szkody wyrządzonej przez oskarżonych w mieniu pokrzywdzonych jednostek gospodarki uspołecznionej".Pogląd ten jednak jest nie do przyjęcia, albowiem z jednej strony prowadzi on do wniosku, że dopuszczalne byłoby orzekanie z naruszeniem obligatoryjnego przepisu (art. 363 § 1 k.p.k.), a ponadto jest on wyrazem pewnej niekonsekwencji. Skoro bowiem rewizja nadzwyczajna domaga się skazania oskarżonych za zagarnięcie mienia społecznego w ściśle określonej wysokości z wykazaniem pokrzywdzonych jednostek gospodarki uspołecznionej, to twierdzenie, że materiał dowodowy nie pozwala na dokładne ustalenie wysokości szkód wyrządzonych w mieniu tych jednostek zagarnięciem mienia pozostaje w sprzeczności z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej. W tym miejscu zaznaczyć trzeba, że Sąd I instancji nie rozważył szczegółowo, czy wszystkie lampy zostały sprzedane jednostkom gospodarki uspołecznionej, co ma istotne znaczenie dla określenia wartości zagarniętego mienia. W tym zakresie odpowiedniego zestawienia powinien dokonać biegły.W świetle przytoczonych wyżej argumentów należało uznać, że zachodzi konieczność uchylenia zaskarżonych wyroków w stosunku do oskarżonych Jana B. i Eugeniusza F., a z braku możliwości wydania orzeczenia co do istoty sprawy - konieczność przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji (art. 387 pkt 1 i 386 § 1 i 2 k.p.k.).Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji powinien między innymi zwrócić szczególną uwagę na następujące zagadnienia o zasadniczym znaczeniu dla oceny prawnej działania oskarżonych w ramach zagarnięcia mienia społecznego:1. czy oskarżeni mieli świadomość tego, że produkowane przez nich lampy, zbywane w cenie 138 zł za sztukę, w tej cenie mogłyby być zbywane tylko wtedy, gdy były wyposażone w trzy żarówki;2. w związku z twierdzeniem oskarżonych, że w razie wyposażenia lamp w żarówki cena zbytu 138 zł za lampę byłaby dla nich ceną nieopłacalną, zachodzi potrzeba skontrolowania prawdziwości tych twierdzeń na tle opinii biegłego Kazimierza J. - z uwzględnieniem przy tym okoliczności, że biegły ten złożył na rozprawie opinię odbiegającą w bardzo istotny sposób od jego opinii ze śledztwa.Dodać w tym miejscu trzeba, że Sąd I instancji poddał opinię biegłego nader lakonicznej ocenie i ograniczył się do stwierdzenia, że biegły ten podał, iż produkcja lamp była dla oskarżonych opłacalna.