VI KO 18/59

SentencjaSąd Najwyższy w Izbie Karnej na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów, w przedmiocie przedstawionego przez Sąd Wojewódzki - Sądowi Najwyższemu, a z kolei powiększonemu składowi tegoż Sądu zagadnienia prawnego:1. "Czy w razie uznania przez sąd rewizyjny wyroku za nieważny z przyczyn wymienionych w art. 377 k.p.k., gdy sprawa znalazła się w rozpoznaniu drugiej instancji wyłącznie na skutek rewizji założonej na korzyść oskarżonego, skazanie oskarżonego przy ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawie surowszego przepisu i na karę surowszą, stanowi naruszenie art. 393 k.p.k.";2. "Czy w razie uznania przez sąd rewizyjny wyroku za nieważny z przyczyn wymienionych w art. 377 k.p.k., gdy sprawa znalazła się w rozpoznaniu sądu drugiej instancji jedynie na skutek rewizji założonej przez jednego z oskarżonych, wymierzenie przy ponownym rozpoznaniu sprawy innemu oskarżonemu, który rewizji nie zakładał, kary surowszej, stanowi naruszenie art. 393 k.p.k." - uchwalił rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNieważność wyroku może być usuwalna (względna), bądź nieusuwalna (bezwzględna), przy czym ta ostatnia nie jest uzależniona ani od winy sędziów orzekających, ani też od wad treści wyroku.Gdy wyrok bezwzględnie nieważny został zaskarżony, to sąd wyższej instancji nie może go uchylić, utrzymać w mocy lub zmienić, lecz ma obowiązek uznać go za nieważny, jak na to wskazuje przepis art. 377 k.p.k., gdyż w postępowaniu rewizyjnym uznanie wyroku za nieważny następuje w oparciu o wyżej wskazany przepis k.p.k. i to bądź w wyniku uwzględnienia zarzutów rewizyjnych, bądź z urzędu.Art. 377 k.p.k. wskazuje, że nieważność, o jakiej mowa wyżej, zachodzi wtedy, gdy:a) sąd powszechny osądził osobę, która w danej sprawie nie podlegała orzecznictwu sądów powszechnych;b) sąd był rzeczowo niewłaściwy;c) w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona do wydawania wyroków;d) w sprawie orzekał sędzia wyłączony z mocy samej ustawy.W przedmiotowej sprawie Sąd Powiatowy rozpoznał sprawę o przestępstwo z art. 133 i 286 k.k. w obsadzie jednoosobowej, chociaż sprawę tę należało rozpoznawać w składzie kolegialnym, wskazanym w art. 16 § 1 k.p.k.Sąd Wojewódzki w oparciu o przepis art. 377 lit. "a” k.p.k., uznał wyrok Sądu Powiatowego za bezwzględnie nieważny, wychodząc ze słusznego założenia, że nieważność bezwzględna zachodzi nie tylko w tych przypadkach, gdy sąd niższego rzędu wszedł w kompetencję sądu hierarchicznie wyższego, ale również i wtedy, gdy w sądzie tego samego rzędu wydano wyrok w składzie mającym węższe kompetencje w stosunku do składu kolegialnego.W przypadkach wymienionych w art. 377 k.p.k. istnieje możność uznania wyroku za nieważny, bez względu na to, czy został zaskarżony na korzyść, czy niekorzyść oskarżonego.Z powyższego wynika więc, że postanowienia o uznaniu wyroku za bezwzględnie nieważny mają charakter deklaratywny, gdyż stwierdzają, że wydane orzeczenie nie wywołało i nie mogło wywołać żadnych skutków prawnych.Okoliczność ta powoduje, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy, gdy wyrok nie mogący wywołać skutków prawnych, uznany został za nieważny z jakiejkolwiek przyczyny wymienionej w art. 377 k.p.k. - nie obowiązuje zakaz zawarty w art. 393 k.p.k.Przepis art. 393 k.p.k., - zawierający zakaz tzw. "reformationis in peius" i stanowiący gwarancję dla oskarżonego, że z założeniem przezeń od wyroku I instancji nie wiąże się żadne ryzyko, w szczególności, że nie zostanie on skazany na karę surowszą od orzeczonej w zaskarżonym przez niego wyroku, przez użycie zwrotu "w uchylonym wyroku", wiąże się logicznie z sytuacją gdy wyrok uchylono (art. 378, 383, 385 i 386 k.p.k.), natomiast nie ma on zastosowania, gdy wyrok uznano za nieważny (art. 377 k.p.k.), albowiem wyrok bezwzględnie nieważny nie rodzi skutków prawnych i w tych warunkach zachodzi jedynie możliwość, jak o tym była mowa wyżej, deklaratywnego stwierdzenia jego nieważności. Przepis art. 377 k.p.k. traktuje jednolicie sytuacje w nim wymienione zarówno w pkt a), b) i c).Gdy wyrok uznano za bezwzględnie nieważny również w stosunku do oskarżonych, którzy rewizji nie składali, to należy stwierdzić, że skoro wyrok ten nie mógł rodzić skutków prawnych odnośnie tych oskarżonych, to i co do nich, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, tzw. zakaz "reformationis in peius" nie ma zastosowania.