III K 240/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Chmielewski (sprawozdawca).Sędziowie: M. Budzianowski, Z. Kapitaniak.Prokurator: B. Fedorowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Henryka S. oskarżonego z art. 290 § 2 k.k., po rozpoznaniu założonej przez oskarżonego rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 7 grudnia 1961 r., na podstawie art. 375 k.p.k.powyższy wyrok w zaskarżonej części utrzymał w mocy (...).Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 7 grudnia 1961 r. uznał między innymi Henryka S. za winnego tego, że w szeregu miejscowości, będąc urzędnikiem Banku Rolnego w G., zatrudnionym najpierw w dziale kredytowym, a później w kontroli budownictwa wiejskiego, uzależniał przydzielenie pożyczek miejscowym rolnikom oraz wycofanie skryptów dłużnych od otrzymania dla siebie korzyści majątkowej, w wyniku czego uzyskał od nich ogólną kwotę około 5.000 zł, i za ten czyn na mocy art. 290 § 2, 42 § 2 i 47 § 1 lit. c) k.k. skazał go na dwa lata więzienia, 2.000 zł grzywny oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych przez okres 2 lat.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją obrońca oskarżonego, zarzucając:I. obrazę art. 292 k.k. i 46 m.k.k. przez przyjęcie, że oskarżony był urzędnikiem w rozumieniu wspomnianych przepisów, chociaż przeciwko takiej kwalifikacji przemawiał ustalony przez Sąd fakt, iż oskarżony zatrudniony był w Banku w charakterze praktykanta,II. błędną ocenę okoliczności faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku, przez uznanie, że oskarżony wykazał inicjatywę, w żądaniu korzyści majątkowych od rolników, aczkolwiek "doświadczenie i logika" wskazują na to, że w sprawach o tzw. opłaconą protekcję inicjatywę wykazuje nie urzędnik, lecz interesant,III. rażącą niewspółmierność kary w wyniku niedostatecznego uwzględnienia okoliczności łagodzących, tj. wyrażonej skruchy, naprawienia szkody i młodego wieku,IV. obrazę art. 393 k.p.k. polegającą na tym, że Sąd Wojewódzki wymierzył karę surowszą niż poprzednio wymierzył Sąd Powiatowy wyrokiem, przez oskarżyciela prywatnego nie zaskarżonym.W konkluzji rewizja wnosi o uchylenie wyroku bądź o uznanie oskarżonego za winnego przestępstwa z art. 264 § 1 lub 290 § 1 k.k., bądź też o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania, a ewentualnie - o zmianę wyroku przez złagodzenie kary i zawieszenie jej wykonania.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:Rewizja oskarżonego nie jest słuszna.Ad I. Dla rozstrzygnięcia kwestii, czy sprawca należy do kręgu osób podlegających odpowiedzialności karnej za przestępstwo urzędnicze, okoliczność, czy jego stosunek służbowy unormowany został w sposób trwały czy też tymczasowy, pozbawiona jest znaczenia. Fakt bowiem, że sprawca dopuścił się czynu w okresie próbnym swej pracy bądź w czasie, gdy był tzw. praktykantem, nie wiąże się w ogóle ze sferą zewnętrzną jego urzędowania; w szczególności zaś jeśli chodzi - w wypadku przestępstwa sprzedajności - o kontakt sprawcy z osobami trzecimi, np. z interesantami, to fakt ten nie odbiera mu z tego powodu znamion urzędnika pozostającego względem Państwa w stosunku służbowym.Ad II. Pogląd rewizji dotyczący kwestii inicjatywy w sprawach o sprzedajność urzędniczą jest całkowicie dowolny i nie znajduje potwierdzenia - wbrew stanowisku rewizji - ani w praktyce sądowej, ani w kategoriach logicznych. Zarzut rewizji jest nie do przyjęcia przede wszystkim z tego względu, że wychodzi on z nie zamierzonego zapewne założenia, iż dyspozycja przepisu karnego, z którego oskarżony odpowiada, w rzeczywistości nie istnieje (uzależnienie spełnienia czynności urzędowej od otrzymania bezprawnej korzyści jest niczym innym jak wykazaniem przestępnej inicjatywy przez urzędnika, i to daleko posuniętej).Ad III. Sąd w dostatecznym stopniu uwzględnił okoliczności łagodzące w sprawie. Należy przy tym zauważyć, że skrucha oskarżonego miała charakter co najmniej połowiczny, skoro nie przyznał się on nawet do faktu żądania pieniędzy od rolników mimo oczywistych zresztą dowodów, fakt zaś wynagrodzenia szkody jest wprawdzie momentem pozytywnym w sprawie, ale nie stanowi dodatniego przyczynku do osobowości oskarżonego, skoro wspomnianą szkodę wynagrodzili rolnikom rodzice oskarżonego.Ad IV. Nie jest także trafny zarzut obrazy art. 393 k.p.k.Wprawdzie Sąd Najwyższy wyraził w swoim czasie zapatrywanie, że art. 393 k.p.k., wprowadzający zakaz reformationis in peius, odnosi się nie tylko do wypadku, gdy wyrok został uchylony, ale ma zastosowanie także wówczas, gdy wyrok został uznany za nieważny (ZO 33/52), jednakże w późniejszym okresie Sąd Najwyższy odstąpił od tego poglądu i to odmienne stanowisko, konsekwentnie reprezentowane następnie w orzecznictwie, uznać należy za słuszne. Dla ilustracji wskazać należy na odmienne od cytowanego w rewizji orzeczenie IV K 342/57, zgodnie z którym stwierdzenie nieważności wyroku powoduje, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy zakaz zawarty w art. 393 k.p.k. nie ma zastosowania, a ponadto na uchwałę Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów VI KO 18/59 stwierdzającą, że w wypadku uznania wyroku za nieważny na podstawie art. 377 k.p.k. nie obowiązuje przy ponownym rozpoznaniu sprawy zakaz reformationis in peius wyrażony w art. 393 k.p.k. Analogiczne stanowisko zajął też Sąd Najwyższy w swym wyroku z dnia 9 marca 1962 r. II K 1241/61.Powołana uchwała 7 sędziów jest niewątpliwie słuszna, skoro bowiem postępowanie przed sądem niższym było dotknięte tak istotnymi wadami, że spowodowały one konieczność stwierdzenia nieważności wyroku zachodzącej z mocy samego prawa (tzw. nieważność bezwzględna), to sąd I instancji, który przystępuje do rozpoznania sprawy po uznaniu wyroku za nieważny, nie jest skrępowany ani wymierzoną poprzednio karą, ani nawet jakimikolwiek ustaleniami, choćby nawet nie kwestionowanymi przez żadną ze stron. Wyrok bezwzględnie nieważny należy traktować jako prawnie nie istniejący, a taki wyrok żadnych w ogóle skutków prawnych w zakresie późniejszego wyrokowania powodować nie może.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.