VI KZP 33/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman. Sędziowie: R. Bodecki, J. Bratoszewski, J. Kosiński (sprawozdawca), W. Gruber, J. Pustelnik, J. Tobera -z udziałem Pierwszego Zastępcy Ministra Sprawiedliwości T. Skóry i Prokuratora Prokuratury Generalnej H. Minarczuk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości złożonego na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241) - skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów - o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy w razie wymierzenia kary śmierci za przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu sąd jest obowiązany orzec nawiązkę na podstawie art. 59a pkt 1 i 2 k.k.?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneArtykuł 59a pkt 1 i 2, wprowadzony do kodeksu karnego przez art. 1 pkt 12 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 23, poz. 100), przewiduje obligatoryjne orzekanie nawiązki w wysokości od 5.000 do 50.000 zł na określone w nim cele, między innymi w razie skazania za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu albo za inne przestępstwo, którego skutkiem jest śmierć, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia pokrzywdzonego.Rozszerzając znacznie - w porównaniu z dotychczasowym stanem prawnym - możliwość orzekania nawiązki, w tym również na zbrodnie zagrożone karą najsurowszą (art. 148 § 1 i art. 210 § 2 k.k.), art. 59a k.k. nie wprowadza wyraźnego zakazu orzekania nawiązki w wypadku wymierzenia sprawcy kary śmierci.Na tle tej regulacji prawnej oraz brzmienia art. 44 § 2 k.k., który zakazuje orzekania grzywny obok kary śmierci, wyłoniło się pytanie o dopuszczalności orzekania obok tej kary nawiązki. W doktrynie, która dostrzega występowanie w nawiązce pewnych elementów odszkodowania cywilnego, zdecydowanie przeważa pogląd, że jest to instytucja prawa karnego materialnego, o wyraźnej przewadze pierwiastków represyjnych nad odszkodowawczymi. O karnorepresyjnym charakterze nawiązki stanowią przede wszystkim takie elementy, jak: obowiązek orzekania jej z urzędu, a nie na wniosek strony, możliwość wymierzania nawiązki na podstawie art. 59 i 59a k.k. nie tylko na rzecz pokrzywdzonego, ale także na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża lub inne cele społeczne, oderwanie nawiązki od wysokości wyrządzonej szkody, a nawet w ogóle od powstania szkody, obciążanie nią każdego ze sprawców oraz - w przeciwieństwie do deklaratywnego charakteru odszkodowania cywilnego - konstytutywny charakter orzeczenia.Także orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazuje jednoznacznie na występującą w instytucji nawiązki przewagę elementów kary nad pierwiastkami odszkodowawczymi. Niezależnie od poglądu wyrażonego w tej kwestii w tezie 21 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie wzmożenia ochrony interesów pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym w sprawach karnych (uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1976 r. - VI KZP 11/75, OSNKW 1977, z. 1-2, poz. 1), już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1964 r. - VI KO 14/63 (OSNKW 1964, z. 5, poz. 69) przyjęto zasadę prawną dopuszczającą możliwość zasądzenia z urzędu odszkodowania pieniężnego jednocześnie z orzeczeniem obowiązku zwrotu podwójnej wartości zagarniętego drzewa. Podobnie w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 lutego 1971 r. - VI KZP 70/71 (OSNKW 1971, z. 6, poz. 80) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zasądzenie roszczenia przewidzianego w art. 448 k.c. nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu nawiązki, i stwierdził wyraźnie, że nawiązka będąc swoistym środkiem prawa karnego ma charakter kary pieniężnej. Orzekając o niej, sąd powinien mieć na względzie zwłaszcza okoliczności popełnienia przestępstwa oraz związane ze stosowaniem represji karnej. Myśl ta została powtórzona w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1975 r. - II KRN 62/74 (OSNPG 1975, z. 10, poz. 98), w którym stwierdzono, że w razie określania wysokości nawiązki należy kierować się dyrektywami dotyczącymi wymiaru kary, ponieważ nawiązka zawiera w sobie element dolegliwości ekonomicznej dla sprawcy.Przepisy o darowaniu nawiązek na równi z karami zawarte w ustawach o amnestii począwszy od 1947 r. dowodzą, że ustawodawca traktuje nawiązkę jako środek represji karnej. Późniejsze zaś akty amnestyjne, w tym ustawa z dnia 17 lipca 1986 r. o szczególnym postępowaniu wobec sprawców niektórych przestępstw (Dz. U. Nr 26, poz. 126), zastrzegają wykonalność nawiązki prawomocnie orzeczonej - podobnie jak grzywny oraz kar dodatkowych.Przedstawione racje prowadzą do wniosku, że wprawdzie nawiązki nie można zaliczyć sensu stricto ani do kar zasadniczych, ani do kar dodatkowych, ale określony zarówno przez doktrynę, jak i przez judykaturę zdecydowanie karnorepresyjny charakter tej instytucji zbliża ją i upodabnia do kary grzywny.Przewidziany przez ustawodawcę zakaz wymierzania obok kary śmierci kary grzywny wiązać należy z nieracjonalnością łączenia tego rodzaju kar z punktu widzenia dyrektyw wymiaru kary zawartych w art. 50 k.k. Zakaz orzekania nawiązki obok kary śmierci nie jest w dotychczasowym stanie prawnym konieczny, ponieważ przed częściową zmianą kodeksu karnego obowiązek orzeczenia nawiązki występował tylko w wypadku popełnienia niektórych występków o charakterze chuligańskim (art. 59 § 3 k.k.) czy wyrębu drzewa w lesie w celu przywłaszczenia (art. 213 § 2 k.k.); była też możliwość orzekania jej wobec sprawcy oszczerstwa (art. 178 § 3 k.k.).Dlatego mając na uwadze zbliżony do kary grzywny charakter nawiązki oraz powstałą - w wyniku dokonywania częściowych zmian w jednolitym systemie kodeksu karnego - lukę ustawową, a ponadto możliwość posłużenia się w takiej sytuacji analogią na korzyść, należy przyjąć, że obok kary śmierci sąd nie orzeka nawiązki.