VI KZP 50/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majewski. Sędziowie: F. Błahuta (współsprawozdawca, del. z Izby Cywilnej), M. Budzianowski (współsprawozdawca), A. Kafarski, H. Kempisty, M. Paluch (sprawozdawca), M. Szczepański.Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Marii K. i Jerzego K., oskarżonych z art. 49 § 1 u.k.s. i art. 27 k.k. w związku z art. 49 § 1 u.k.s., po rozpoznaniu przedstawionej postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 1965 r. w trybie art. 390 § 1 k.p.k. i art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym kwestii prawnej budzącej wątpliwości i wymagającej zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie:"Czy wysłanie za granicę za zezwoleniem właściwych władz administracyjnych i po uiszczeniu należytych opłat celnych obrazów w zamian za otrzymanie paczek żywnościowych i odzieżowych można uważać za transakcję kupna-sprzedaży w rozumieniu art. 49 u.k.s.?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora Generalnej Prokuratury,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneWobec treści pytania przedstawionego powiększonemu składowi Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia należy rozważyć, czym różni się transakcja kupna-sprzedaży od transakcji zamiany, na którą mógłby wskazywać stan faktyczny objęty pytaniem. Ponieważ art. 49 u.k.s., mówiąc o transakcji kupna-sprzedaży, niewątpliwie odsyła do przepisów prawa cywilnego, przeto rozróżnienie powinno nastąpić na tle właściwych norm kodeksu cywilnego oraz - ze względu na normy międzyczasowe - w świetle przepisów kodeksu zobowiązań, przy czym z góry trzeba podkreślić, że między przepisami kodeksu cywilnego a przepisami kodeksu zobowiązań nie ma merytorycznych różnic, gdy chodzi o pojęcia obu wspomnianych umów.Istotne postanowienia dotyczące umowy sprzedaży (art. 535 i 555 k.c.; dawniej art. 294 k.z.) z jednej strony, a umowy zamiany (art. 603 i 604 k.c.; poprzednio art. 352 k.z.) z drugiej - wskazują, że jakkolwiek obie te umowy (transakcje) służą wymianie (obrotowi) rzeczy (towarów) i praw, przy czym przepisy o sprzedaży stosują się odpowiednio do zmiany (art. 604 k.c. i art. 353 k.z.), to jednak przy sprzedaży wymiana odbywa się za pieniądze, w zamianie zaś za inne rzeczy lub prawa. W tym leży zasadnicza, istotna cecha, która odróżnia sprzedaż od zamiany. W sprzedaży jedno ze świadczeń wzajemnych musi być określone w pieniądzu (cena), który w rozumieniu ustawy dewizowej jest zawsze wartością dewizową (art. 2 i 3 ustawy dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. - Dz. U. Nr 21, poz. 133). Zawarcie zatem umowy sprzedaży jest zarazem obrotem wartościami dewizowymi (art. 4 pkt 1 cyt. ustawy dewizowej).Dla pojęcia umowy sprzedaży nie ma w świetle prawa cywilnego znaczenia fakt, że umówiona cena ma być według porozumienia stron zapłacona nie w gotówce, lecz w inny sposób, np. przez przejęcie długu sprzedawcy potrącenie lub odpracowanie, a nawet - co jest w związku z pytaniem szczególnie aktualne - przez świadczenie rzeczy zamiast pieniędzy (art. 453 k.c. i 207 k.z.). Tego rodzaju postanowienia umowne modyfikujące sposób zapłaty ceny, które mogą nastąpić przy zawarciu umowy lub po jej zawarciu, nie naruszają samej istoty umowy sprzedaży. Nie oznaczają one bowiem, że nie zawarto umowy sprzedaży lub że zawarto inną transakcję. Charakter prawny umowy jako sprzedaży pozostaje nadal w mocy, mimo modyfikacji sposobu zapłaty. Klauzule zatem, o których tu mowa, nie wyłączają odpowiedzialności z art. 49 u.k.s., skoro stosownie do tego przepisu - jak już o tym była mowa na wstępie - należy kierować się zasadami cywilnoprawnymi co do tego, jaka umowa została zawarta.Ze względu na poruszone wyżej wypadki, w których mimo modyfikacji sposobu zapłaty ceny umowa w świetle przepisów prawa cywilnego pozostaje nadal sprzedażą, stan faktyczny tego rodzaju, jaki zawiera pytanie, sam przez się, jako zbyt ogólnie ujęty, nie przesądza jeszcze o charakterze prawnym transakcji. Może to być bowiem czysta zamiana wartości niedewizowych i wówczas nie ma odpowiedzialności z art. 49 u.k.s., ale może to być transakcja kupna-sprzedaży ze zmodyfikowanym sposobem zapłaty ceny lub też dwie transakcje sprzedaży podpadające pod ten przepis.W związku z tym, co wyżej powiedziane, nie należy przywiązywać decydującego znaczenia do samego wykonania transakcji lub niektórych tylko jej oznak, gdyż zarówno jedno, jak i drugie może kryć w sobie w rzeczywistości umowę sprzedaży. Konieczne jest zatem wszechstronne i wnikliwe rozważenie zebranego materiału. Rzecz jasna, są sytuacje, w których ujawnione okoliczności nie pozwalają na obalenie lub kwestionowanie obrony powołującej się na zawarcie transakcji zamiany. Ale może być i inaczej, a mianowicie mimo pozorów zamiany w rzeczywistości chodzi o transakcję kupna-sprzedaży, podpadającą pod przepis art. 49 u.k.s. W szczególności może to mieć miejsce wtedy, gdy:a) krajowiec dewizowy umawia się z cudzoziemcem dewizowym w ten sposób, że cudzoziemiec dewizowy kupuje od krajowca dewizowego wysłane przez niego rzeczy (towary), przy czym cena kupna zostaje określona wprost lub w jednym ze sposobów wskazanych w art. 536 k.c., cudzoziemiec dewizowy zaś zobowiązuje się zamiast zapłaty tej ceny w pieniądzach przesłać krajowcowi dewizowemu (sprzedawcy) i przenieść na niego własność innych rzeczy określonych co do tożsamości lub określoną ilość rzeczy (towarów) oznaczonych co do gatunku. Stosownie do wyjaśnień już przytoczonych umowa taka ma charakter transakcji kupna-sprzedaży, a więc podpada pod przepis art. 49 u.k.s., choć ostatecznie sprzedawca nie otrzymał pieniędzy, lecz wartość niedewizową. Tego rodzaju porozumieniu towarzyszy z reguły lub zazwyczaj klauzula, że wartość rzeczy, jakie ma otrzymać krajowiec dewizowy, powinna odpowiadać ustalonej cenie rzeczy sprzedanych cudzoziemcowi dewizowemu, ale i bez tej klauzuli transakcja taka jest kupnem-sprzedażą;b) krajowiec dewizowy umawia się z cudzoziemcem dewizowym w ten sposób, że cudzoziemiec dewizowy, działając jako zastępca bezpośredni (pełnomocnik) lub pośredni (komisant) krajowca dewizowego, sprzeda innemu cudzoziemcowi dewizowemu wysłane przez krajowca dewizowego rzeczy (towary), a za uzyskane ze sprzedaży pieniądze zakupi za granicą dla krajowca dewizowego inne rzeczy (towary) i przeniesie na niego ich własność. W tej sytuacji nie ulega wątpliwości, że krajowiec dewizowy zawarł, choć nie osobiście, transakcję sprzedaży rzeczy wysłanych przez niego za granicę oraz transakcję kupna rzeczy przesłanych mu z zagranicy i że obie te transakcje podpadają pod przepis art. 49 u.k.s.;c) krajowiec dewizowy zawiera formalnie z cudzoziemcem dewizowym - w celu wykazania się przed właściwymi organami władzy - umowę zamiany. Według porozumienia stron jest to jednak umowa pozorna, gdyż w rzeczywistości strony zgodnie umawiają się tak, jak opisano wyżej pod a) lub b), kryjąc to pod umową pozorną. Stosownie do art. 83 § 1 k.c. decyduje czynność rzeczywista.Z przykładów tych wynika, że sam fakt wysłania rzeczy za granicę cudzoziemcowi dewizowemu i otrzymanie w związku z tym od niego innych rzeczy z zagranicy nie decyduje jeszcze o charakterze transakcji.Wychodząc z przedstawionych wyżej zasad, należało na postawione pytanie udzielić odpowiedzi jak w sentencji.