I CR 254/88

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 4 listopada 1988 r. sprawy z powództwa Jacka U. przeciwko Wydawnictwu w W. o zapłatę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 30 czerwca 1988 r., sygn. akt I C 119/88 oddala rewizję. Uzasadnienie faktycznePowód Jacek. U. domagał się od pozwanego Wydawnictwa w W. kwoty 177 055 zł tytułem wynagrodzenia autorskiego w związku z zawartą przez strony w dniu 25 września 1985 r. umową wydawniczą. Pozwany wnosił o oddalenie powództwa.Przyznał, że strony wiązała umowa z dnia 25 września 1985 r. Zarzucił jednak, że należne powodowi wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy w kwocie 76 780 zł zostało mu wypłacone.Sąd Wojewódzki w W. wyrokiem z dnia 30 czerwca 1988 r. oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 2 500 zł kosztów procesu, dokonując następujących ustaleń faktycznych: W dniu 25 września 1985 r. strony zawarły umowę o wykonanie i wydanie dzieła plastycznego, w której powód zobowiązał się wykonać ilustracje do książki Doroty G. pt. "Spacer po niebie", a pozwany - wydać dzieło i rozpowszechniać je w sposób przyjęty dla tego typu publikacji. Wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy, w ilości 20 000 egzemplarzy, strony określiły na kwotę 76 780 zł, płatną w terminie 14 dni od daty przyjęcia dzieła. W dacie zawierania umowy dzieło było już przez powoda złożone. Jego przyjęcie nastąpiło więc z chwilą podpisania umowy. W miesiącu październiku 1985 r. pozwany przekazał powodowi za pośrednictwem Stowarzyszenia Autorów umówione wynagrodzenie w kwocie 76 780 zł. Pozwany zamierzał wydać książkę "Spacer po niebie" w liczbie do 5 nakładów podstawowych (około 60 000 do 100 000 egzemplarzy). Po podpisaniu umowy przez strony, w tym za stronę pozwaną przez dyrektora przedsiębiorstwa, a przed dniem 3 października 1985 r. Ewa K., pełniąca obowiązki sekretarza Wydawnictwa, na egzemplarzu umowy znajdującym się u powoda, na jego prośbę zamieściła przed podpisami stron wzmiankę o treści: "Honorarium za wszystkie nakłady (około 6) zostanie przekazane na ZAIKS, kwota 76 780 zł zostanie przekazana na ZAIKS w dniu 30 października 1985 r.". Potrzebę zamieszczenia w umowie powyższej wzmianki powód uzasadniał tym, że zamierza uzyskać w Stowarzyszeniu Autorów ZAIKS zaliczkę w kwocie przewyższającej wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy. Z uwagi na informacyjny charakter zapisu Ewa K. nie uzgodniła dopuszczalności zamieszczenia wspomnianej wzmianki z dyrektorem pozwanego Wydawnictwa. Przedkładając uzupełniony w ten sposób, w powyższych okolicznościach, egzemplarz umowy z dnia 25 września 1985 r., powód uzyskał od Stowarzyszenia Autorów ZAIKS zaliczkę w kwocie, jakiej spodziewał się tytułem wynagrodzenia w wypadku wydania wszystkich nakładów podstawowych (253 835 zł). Praktykę taką Stowarzyszenie to stosowało niekiedy w stosunku do autorów cieszących się uznaniem, a do takich zaliczał się powód. W § 11 zawartej przez strony umowy pozwany jako wydawca zastrzegł sobie prawo odstąpienia od umowy - z przyczyn niezależnych od twórcy - w każdym czasie. Powołując się na tenże § 11, pozwany pismem z dnia 24 lutego 1987 r. zawiadomił powoda, iż odstępuje od umowy z dnia 25 września 1985 r. Przyczyną odstąpienia było dokonanie ponownej oceny dzieła powoda, w wyniku której pozwany uznał je za nieodpowiednie do poezji autorki Doroty G., przy czym jej książkę "Spacer po niebie", skierowaną już do druku, wycofał z Zakładów Graficznych w K. Odstępując od umowy, pozwany przyjął, że wypłacona powodowi kwota 76 780 zł zaspokaja jego roszczenia wynikające z umowy z dnia 25 września 1985 r. Mając powyższe ustalenia faktyczne na uwadze, Sąd Wojewódzki uznał, że wynagrodzeniem umownym było wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy w kwocie 76 780 zł, które zostało powodowi wypłacone. Wynagrodzenie za dalsze nakładu podstawowe - zgodnie z umową - miało być powodowi wypłacone dopiero z chwilą przystąpienia do rozpowszechnienia dzieła. Z takim określeniem wymagalności wynagrodzenie za dalsze nakłady podstawowe łączyło się ryzyko powoda jako twórcy, wiążące się z zawarciem umowy o wynagrodzenie za nakład podstawowy rekompensowane wyższą kwotą niż wynagrodzenie za nakład jednorazowy. Jakkolwiek nie doszło do wydania i rozpowszechnienia dzieła, powód domagał się przyznania mu wynagrodzenia za wszystkie planowane w dacie zawarcia umowy nakłady podstawowe, powołując się na dodatkową wzmiankę poczynioną przez świadka Ewę K. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu powoda wzmianka ta została poczyniona w warunkach nie rodzących dla pozwanego żądnych zobowiązań. Po pierwsze, pochodziła ona od osoby nieuprawnionej do uzupełniania czy korygowania umów w imieniu pozwanego Wydawnictwa, z czego powód zdawał sobie sprawę. Po drugie, z treści tej dodatkowej wzmianki wynika jedynie sposób przekazania wynagrodzenia w wypadku, gdyby wynagrodzenie takie powodowi przysługiwało, nie zaś to, że pozwany zobowiązał się do jego wypłacenia niezależnie od przystąpienia do rozpowszechniania dzieła. Po trzecie, powód zabiegał o zamieszczenie w umowie omawianej wzmianki tylko w celu uzyskania zaliczki, która istotnie została mu przez Stowarzyszenie Autorów ZAIKS wypłacone krótko po zawarciu przez strony umowy, gdy otwarty był jeszcze termin do wykonania przez pozwane Wydawnictwo prawa odstąpienia. Skoro z tych względów powodowi nie przysługuje roszczenie o wynagrodzenie za dalsze nakłady podstawowe, Sąd Wojewódzki rozważał, czy wchodzi w rachubę inna podstawa prawna do dochodzenia kwoty objętej żądaniem pozwu. Pozwany skorzystał z umownego prawa odstąpienia po upływie 17 miesięcy od daty przyjęcia dzieła, powołując się na § 11 umowy. Treść zawartej przez strony umowy jest zgodna z umową wzorcową, stanowiącą załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 listopada 1977 r. w sprawie zasad i stawek wynagrodzenia twórców dzieł plastycznych oraz umów o wykonanie lub wykorzystanie tych dzieł (Dz. U. Nr 36, poz. 158, zm. Dz. U. z 1983 r. Nr 58, poz. 261). Wspomniany § 11 pozostaje jednak w sprzeczności z treścią art. 38 § 1 ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234; zm. Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 184). Z tego ostatniego artykułu wynika bowiem, że wydawca może w umowie zastrzec sobie prawo odstąpienia od wydania utworu. Z prawa tego nie może jednak korzystać po upływie roku od daty dostarczenia mu utworu. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 listopada 1977 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 158 z późn. zm.) wydane zostało na podstawie delegacji zawartej w art. 33 § 1 ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późn. zm.), który to przepis w § 2 przewiduje, że postanowienia umowne sprzeczne z przepisami wydanymi na podstawie § 1 są nieważne. Artykuł 38 ustawy o prawie autorskim ma charakter normy bezwzględnie obowiązującej i skoro wyłącza on możliwość korzystania z prawa odstąpienia po upływie roku od dostarczenia utworu, to umowne zastrzeżenie przez wydawcę prawa odstąpienia od umowy w każdym czasie jest nieważne (art. 58 § 3 kc), zaś przy ocenie praw i obowiązków stron w tym zakresie należy odnieść się do regulacji ustawowej. W przypadku spóźnionego (po upływie roku od dostarczenia utworu) odstąpienia od umowy wydawca ponosi względem twórcy odpowiedzialność odszkodowawczą na ogólnych zasadach odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 kc). Dla uzyskania odszkodowania powód powinien więc wykazać szkodę, jaką poniósł w wyniku tego, iż odstąpienie od umowy nastąpiło najpóźniej w dniu 25 września 1986 r., lecz dopiero w dniu 24 lutego 1987 r. Powód dowodu takiego nie przeprowadził ani nie przytoczył nawet żadnych twierdzeń mogących wskazywać na poniesienie przez niego szkody, która pozostawałaby w związku przyczynowym z faktem spóźnionego odstąpienia przez stronę pozwaną od umowy z dnia 25 września 1985 r. Samo niedotrzymanie spodziewanej należności nie jest natomiast szkodą w rozumieniu art. 471 kc. Z tych względów Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. W rewizji od wymienionego wyroku powód domagał się jego zmiany przez orzeczenie po myśli żądania pozwu z równoczesnym zasądzeniem od pozwanego kosztów procesu. Skarżący powołał się na podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 4 kpc i zarzucił, że Sąd Wojewódzki sprzecznie z treścią zebranego w sprawie materiału przyjął, iż wynagrodzenie umowne obejmowało jedynie wynagrodzenie za nakład podstawowy oraz że nie poniósł on szkody w wyniku odstąpienia przez pozwanego od umowy po terminie wskazanym w art. 38 § 1 ustawy o prawie autorskim.Pozwany wnosił o oddalenie rewizji. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Strony bezspornie przed zawarciem umowy prowadziły rokowania zmierzające do ustalenia wynagrodzenia autorskiego powoda za nakład jednorazowy. Ostatecznie jednak w zawartej dnia 25 września 1985 r. umowie o wykonanie i wydanie dzieła plastycznego wysokość tego wynagrodzenia związały z oznaczonym nakładem podstawowym. Konsekwencją przyjętego przez strony rozwiązania jest to, że wynagrodzenie określone w umowie odnosi się do pierwszego nakładu podstawowego. Za następne nakłady podstawowe powodowi przysługiwałoby prawo do dodatkowego wynagrodzenia, lecz to dodatkowe wynagrodzenie zostało z kolei związane z przystąpieniem przez wydawcę do rozpowszechniania dzieła. Dla oceny wzajemnych praw i obowiązków stron wynikających z faktu zawarcia w dniu 25 września 1985 r. umowy o wykonanie i wydanie dzieła plastycznego - wbrew odmiennym zapatrywaniom skarżącego - znaczenie rozstrzygające może mieć jedynie rzeczywista treść tej umowy, a więc treść zawartych w niej oświadczeń woli złożonych przez podmioty upoważnione do jej zawarcia. Sąd Wojewódzki dokonał niewadliwej oceny charakteru i znaczenia dodatkowej wzmianki zamieszczonej już po zawarciu umowy na znajdującym się u powoda egzemplarzu umowy, obejmującym jej rzeczywistą treść. Poczynienie tej wzmianki przez osobę nieuprawnioną do uzupełnienia czy zmiany zawartej już umowy w imieniu pozwanego Wydawnictwa, jej informacyjny charakter w powiązaniu z faktem, że została ona zamieszczona na egzemplarzu umowy powoda wyłącznie w celu umożliwiającym mu uzyskania od Stowarzyszenia Autorów ZAIKS zaliczki w kwocie przewyższającej wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy powodują, że omawiana wzmianka nie może wpływać na wykładnię postanowień umowy, ani tym samym rodzić dla powoda roszczenia o dodatkowe wynagrodzenie za następne nakłady podstawowe, którego wymagalność strony związały z rozpowszechnianiem dzieła. W tej sytuacji, skoro wynagrodzenie za pierwszy nakład podstawowy w kwocie 76 780 zł zostało powodowi wypłacone, a wymagalność wynagrodzenia za dalsze nakłady podstawowe była uzależniona od przystąpienia do rozpowszechniania dzieła, do którego bezspornie nie doszło, Sąd Wojewódzki słusznie uznał, że powodowi roszczenie o wynagrodzenie autorskie nie przysługuje. Prawidłowo Sąd Wojewódzki rozważał, czy dochodzona przez powoda kwota może podlegać zasądzeniu na innej podstawie prawnej, mianowicie jako odszkodowanie z powodu naruszenia przez stronę pozwaną przepisu art. 38 § 1 ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234; zm. Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 184). Strony w zawartej umowie przewidziały prawo odstąpienia przez wydawcę, z przyczyn niezależnych od twórcy, od umowy w każdym czasie i zastrzegły, że w wypadku wykonania tego prawa twórcy nie przysługuje odszkodowanie za odstąpienie od wydania lub rozpowszechniania dzieła. Mając jednak na uwadze nadrzędność ustawy w stosunku do aktu wykonawczego, w oparciu o który strony oparły odnośne postanowienie umowy oraz treść art. 38 § 1 w umowie prawo odstąpienia należy interpretować w ten sposób, że pozwany nie mógł z przyczyn niezależnych od powoda jako twórcy z prawa tego skorzystać po upływie roku od dostarczenia dzieła. Odstąpienie przez wydawcę - z przyczyn niezależnych od twórcy - od wydania dzieła po upływie terminu określonego w art. 38 § 1 ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim (Dz. U. Nr 34, poz. 234 z późn. zm.) rodzi jego odpowiedzialność wobec twórcy na zasadach ogólnych (art. 471 kc). Przepisy ogólne o naprawienie szkody, w tym również art. 361 § 2 kc, mają zastosowanie do wszystkich wypadków odpowiedzialności odszkodowawczej, a więc także do odpowiedzialności ex contractu, o ile ich stosowanie nie jest wyłączone przez przepisy szczególne. Dlatego też rozważenia wymaga kwestia, czy szkoda powoda nie polega na utracie korzyści w postaci honorarium autorskiego. Wbrew odmiennemu poglądowi skarżącego szkoda w tym znaczeniu nie może być uznana za wykazaną. Powód mógł bowiem liczyć na wynagrodzenie dodatkowe za następne nakłady podstawowe dopiero z momentem przystąpienia przez wydawcę do rozpowszechniania dzieła, z czym łączyło się jego ryzyko. Innej zaś szkody poniesionej na skutek nie wydania i nie rozpowszechnienia dzieła powód nie wykazał, mimo że w tym względzie spoczywał na nim ciężar dowodu (art. 6 kc). Dlatego też zaskarżone orzeczenie odpowiada prawu. Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 387 kpc rewizję oddalił.