I PR 510/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski. Sędziowie: F. Szczepański, A. Szczurzewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii B. i nieletniego Wojciecha B. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Miejskiego w B. o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 21 maja 1966 r.,zaskarżony wyrok zmienił tylko o tyle, że zasądzoną na rzecz powódki Marii B. kwotę 22.825 zł obniżył do kwoty 20.000 zł, a zasądzoną dla małoletniego powoda Wojciecha B. kwotę 30.000 zł obniżył do kwoty 20.000 zł - obie kwoty z przyznanymi odsetkami; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa Budownictwa Miejskiego na rzecz powódki Marii B. 22.825 zł oraz rentę bieżącą po 250 zł miesięcznie, począwszy od 1 stycznia 1966 r., a na rzecz małoletniego powoda Wojciecha B. 30.000 zł i rentę bieżącą po 250 zł miesięcznie, począwszy od 21 lutego 1966 r. W pozostałym zakresie powództwo oddalił, a postępowanie co do roszczenia w kwocie 80.000 zł umorzył.Sąd Wojewódzki ustalił, że Kazimierz B., ur. 3.VI.1941 r., mąż powódki a ojciec małoletniego powoda, uległ w dniu 16.VI.1965 r. śmiertelnemu wypadkowi z winy pozwanego Przedsiębiorstwa Budowlanego oraz Przedsiębiorstwa Robót Zmechanizowanych i Maszyn Budowlanych. Denat był zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie od 3 lutego 1965 r. w charakterze murarza. Jego przeciętny miesięczny zarobek przed wypadkiem wynosił około 1.100 zł, a gdyby nie uległ wypadkowi, to począwszy od końca 1965 r. zarabiałby 1.700 zł miesięcznie netto.Powódka nie posiada żadnego majątku, choruje i ma na utrzymaniu syna Wojciecha, ur. 21 lutego 1966 r. Pobierana z ZUS-u renta rodzinna wynosi 520 zł miesięcznie. PZU wypłacił powódce 10.000 zł z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia na wypadek śmierci oraz 15.000 zł z tytułu ubezpieczenia jej męża przez pozwane Przedsiębiorstwo. Na tej podstawie i uwzględniając pogorszenie sytuacji życiowej powodów, Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powódki 20.000 zł tytułem odszkodowania, zwrot kosztów pogrzebu w kwocie 1.200 zł, rentę zaległą w kwocie 1.625 zł oraz rentę bieżącą po 250 zł miesięcznie, a na rzecz małoletniego powoda odszkodowanie w kwocie 30.000 zł i rentę bieżącą po 250 zł miesięcznie.W rewizji, opartej na zarzutach naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego oraz sprzeczności ustaleń z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, pozwane Przedsiębiorstwo wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w części uwzględniającej powództwo i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania albo o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa w całości.Uzasadnienie prawneSąd najwyższy zważył, co następuje:Wbrew zawartym w rewizji zarzutom i wywodom zaskarżony wyrok co do zasady odpowiedzialności pozwanego Przedsiębiorstwa za następstwa wypadku, jakiemu uległ denat, jest prawnie uzasadniony. Niesporne jest bowiem, że denat był pracownikiem pozwanego Przedsiębiorstwa i że uległ śmiertelnemu wypadkowi przy pracy w tym Przedsiębiorstwie. Okoliczność zaś, że bezpośrednią przyczyną wypadku było przewrócenie się dźwigu (żurawia), który był własnością Przedsiębiorstwa Robót Zmechanizowanych i Maszyn Budowlanych i był obsługiwany przez pracowników tego Przedsiębiorstwa, wcale nie eliminuje odpowiedzialności pozwanego Przedsiębiorstwa przewidzianej w art. 24 dekretu o p.z.e. (jednolity tekst: Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97). Według bowiem ustalonego w tej mierze orzecznictwa Sądu Najwyższego pracodawca odpowiada na podstawie art. 24 dekretu o p.z.e. także za skutki wypadku wywołanego przez inne przedsiębiorstwo, przy pomocy którego wykonuje pewne roboty choćby nawet nie naruszył swoich własnych obowiązków wynikających z przepisów bhp.Należy jednak przy tym zaznaczyć, że według ustaleń zaskarżonego wyroku wypadek, jakiemu uległ denat, został zawiniony również przez pozwane Przedsiębiorstwo. To zaś ustalenie jest - wbrew twierdzeniom strony pozwanej - zgodne z materiałem sprawy i oparte na prawidłowo ocenionych dowodach. Jak wynika bowiem z materiału dowodowego zawartego w aktach karnych, a w szczególności z opinii biegłego i zeznań św. Z., pozwane Przedsiębiorstwo zaniedbało wyznaczenia dyżurnego hakowego do współdziałania z operatorem dźwigu, a pracownicy strony pozwanej zatrudnieni przy ładowaniu cegieł do zasobnika żurawia nie byli poinformowani o dopuszczalnym udźwigu żurawia i dopuszczalnej ilości cegieł ładowanych do zasobnika; poza tym praca ich nie była dozorowana. Wypadek dźwigu nastąpił właśnie na skutek nadmiernego przeciążenia o 93% (załadowano do zasobnika nadmierną ilość cegieł). Okoliczność, że pewne prace były wykonywane przy pomocy żurawia należącego do BPRZiMB i kierowanego przez pracowników tego Przedsiębiorstwa, nie zwalniała strony pozwanej od obowiązku przestrzegania przepisów bhp.Bezpodstawne są także zarzuty, że okoliczności sprawy nie usprawiedliwiały zasądzenia na rzecz powodów odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. Fakt wypłacenia powódce pewnych kwot w związku ze śmiercią spowodowaną wypadkiem jej męża z innych tytułów i od innych podmiotów niż osoba zobowiązana do naprawienia szkody nie wyłącza uprawnień powodów do żądania odszkodowania.Odprawa pośmiertna, zasiłek pogrzebowy i wypłacana renta z ZUS-u nie są bowiem odszkodowaniem z art. 446 § 3 k.c., lecz są świadczeniami przysługującymi powodom z innych tytułów prawnych i służą innym celom. Odprawa pośmiertna przeznaczona jest na pokrycie wydatków związanych z zakłóceniem przez śmierć najbliższej osoby normalnego trybu życia, zasiłek pogrzebowy na pokrycie kosztów pogrzebu, a wypłacana renta służy zaspokojeniu potrzeb bieżących. Jeśli zaś chodzi o kwotę 15.000 zł wypłaconą przez PZU z tytułu ubezpieczenia pracowników przez pozwane Przedsiębiorstwo od nieszczęśliwych wypadków, to również i ta kwota nie podlega zaliczeniu na poczet odszkodowania. Fakt wypłacenia pewnej kwoty z tytułu ubezpieczenia może być tylko uwzględniony przy ustalaniu wysokości odszkodowania (uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23/29 kwietnia 1965 r. III PO 3/65 - OSNCP 12/65, poz. 198). Nie znajduje również usprawiedliwienia w okolicznościach sprawy twierdzenie skarżącego Przedsiębiorstwa, że sytuacja życiowa powodów nie uległa pogorszeniu. Niesporne jest bowiem, że powodowie utracili najbliższą osobę - męża i ojca - co niewątpliwie wpłynęło na znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. To zaś pogorszenie polega nie tylko na uszczupleniu dochodów przeznaczonych na prowadzenie gospodarstwa domowego oraz na wychowywanie i kształcenie dziecka, ale także na tym, że powódka została pozbawiona pomocy i opieki najbliższej osoby w chorobie lub innej potrzebie, a małoletni powód pomocy i opieki ojca, która tak bardzo potrzebna jest dziecku przez cały czas aż do uzyskania przez nie samodzielności. Należy przy tym zaznaczyć, że cytowana wyżej uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, wyjaśniając pojęcie "pogorszenie sytuacji życiowej", wskazuje m.in. na to, że pogorszenie to wynika z nie dających się w pełni ująć strat natury materialnej, jak i pogorszenia warunków życiowych, wywołanego niewymierną krzywdą moralną.Te właśnie okoliczności Sąd Wojewódzki miał na uwadze zasądzając powodom odszkodowanie. Zasądzona zaś na rzecz powódki z tego tytułu kwota 20.000 zł jest - wbrew zarzutom i wywodom pozwanego Przedsiębiorstwa - stosownym odszkodowaniem w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. Natomiast zasądzona na rzecz małoletniego powoda kwota 30.000 zł jest zbyt wygórowana. W świetle okoliczności sprawy stosownym dla niego odszkodowaniem jest kwota 20.000 zł, przy czym zaznaczyć należy, że fakt urodzenia się małoletniego powoda po śmierci ojca nie wyłącza jego uprawnień do odszkodowania i renty.Okoliczności sprawy usprawiedliwiały także - wbrew zarzutom i wywodom rewizji - zasądzenie na rzecz powódki renty wyrównawczej od dnia 1 stycznia 1966 r., a na rzecz małoletniego powoda od dnia 21 lutego 1966 r.Brak jedynie było podstaw do zasądzenia powódce renty zaległej za okres od dnia śmierci jej męża do dnia 31 grudnia 1965 r. (w łącznej kwocie 1.625 zł) oraz kwoty 1.200 zł jako zwrotu kosztów pogrzebu. Pobierana przez powódkę w okresie do 31.XII.1965 r. renta rodzinna nie była bowiem niższa od kwoty, jaką denat mógłby miesięcznie łożyć na jej utrzymanie, a poniesione przez nią koszty pogrzebu nie były wyższe od otrzymanego zasiłku pogrzebowego. Niewadliwie natomiast Sąd Wojewódzki ustalił, że gdyby denat nie uległ wypadkowi, to począwszy od 1 stycznia 1966 r. jego przeciętny miesięczny zarobek netto wynosiłby 1.700 zł i mógłby on łożyć na utrzymanie powodów nie mniej niż 1.000 zł miesięcznie. Dokonane bowiem w tym względzie ustalenia zgodne są z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, który to materiał Sąd Wojewódzki rozważył szczegółowo bez przekroczenia granic zakreślonych art. 233 § 1 k.p.c. swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów i dlatego ocena tego materiału nie może być skutecznie podważana w postępowaniu rewizyjnym.Chybiony jest również podniesiony w rewizji zarzut, że powódce nie przysługuje renta wyrównawcza z art. 446 § 2 k.c., gdyż - zdaniem strony pozwanej - była ona i jest zdolna do wykonywania zatrudnienia. Niesporne jest bowiem, że powódka w dniu śmierci męża była w ciąży. Zgodnie z art. 45 ust. 3 dekretu o p.z.e. małżonkę, która w dniu śmierci męża była w ciąży uważa się za niezdolną do wykonywania zatrudnienia przez okres ciąży i 10 tygodni po porodzie.Z tego też względu organ rentowy przyznał powódce rentę rodzinną na podstawie przepisów dekretu o ze. Według zaś art. 24 ust. 2 dekretu o ze. osoba, która jest uprawniona do świadczeń z tego dekretu, może skutecznie dochodzić od zakładu pracy naprawienia szkody wywołanej m.in. śmiercią pracownika z winy zakładu pracy - w tym wypadku renty wyrównawczej - (art. 446 § 2 k.c.).Należy zatem stwierdzić, że wdowie, która w dniu śmierci męża była w ciąży, przysługuje renta z art. 446 § 2 k.c., gdyż w tam wypadku wdowę w stanie ciąży uważa się za niezdolną do wykonywania zatrudnienia. Skoro więc powódka do 21 lutego 1966 r. była w ciąży, a od tej daty wychowuje małoletniego powoda, to słusznie Sąd Wojewódzki przyznał jej rentę z art. 446 § 2 k.c. Zgodnie bowiem z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego wdowie nawet zdolnej do samodzielnego utrzymania się przysługuje renta wyrównawcza, jeżeli wychowuje ona małe dzieci albo jeżeli jest to usprawiedliwione koniecznością stałej opieki nad chorymi dziećmi. Wypada przy tym zaznaczyć, że art. 45 ust. 1 pkt 2 lit. a dekretu o p.z.e. przewiduje prawo do renty rodzinnej dla wdowy po pracowniku, jeżeli ukończyła ona określony wiek (55 lat) albo jeżeli jest niezdolna do wykonywania zatrudnienia bądź wychowuje przynajmniej jedno dziecko w wieku do lat 8. Z przepisu tego wynika intencja ustawodawcy, że w razie wypadku losowego - zgonu męża - wdowa nie powinna podejmować pracy zawodowej ze względu na dobro dziecka przynajmniej do czasu ukończenia przez nie 8 roku życia.Chybiony jest wreszcie zarzut dotyczący braku określenia daty, do której ma być wypłacana renta każdemu z powodów, gdyż obecnie dokonane ustalenia nie dają podstaw do oznaczenia końcowych terminów płatności tych rent, a obowiązujące przepisy (art. 907 § 2 k.c.) zapewniają stronie pozwanej możność zwolnienia się do tego obowiązku w razie zajścia okoliczności, które by to usprawiedliwiały.Z powyższych względów należało z mocy art. 100, 387 i 390 § 1 k.p.c. orzec jak w sentencji.