I PRN 91/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: SSN M. Rafacz-Krzyżanowska (spr.).Sędziowie SN: E. Jachczyk, A Szczurzewski.Protokolant: J. Wiśniewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 3 października 1978 r. sprawy z wniosku Zygfryda D. i Henryka K. i Edmunda M. przeciwko Zakładom Metalowym w R. o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych PP - 502P - 158/78 od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. - z dnia 30 marca 1978 r. sygn. akt I P 62/78uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej żądania wnioskodawców i w tym zakresie sprawę przekazuje do ponownego rozpatrzenia Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy domagali się zasądzenia należności za przepracowane godziny nadliczbowe podczas delegacji służbowych Zakładowa Komisja Rozjemcza oddaliła żądanie wnioskodawców.Orzeczenie to zmienił Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w ten sposób, że z tytułu wynagrodzenia za prace w godzinach nadliczbowych zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz Zygfryda D. kwotę 22.000 zł, na rzecz Henryka K. kwotę 19.000 zł i na rzecz Edmunda M. kwotę 11.000 zł, oddalając żądania w pozostałej części.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ustalił następujący stan faktyczny.Wnioskodawcy w oparciu o polecenia odbycia podróży służbowych wyliczyli ilość godzin nadliczbowych w okresie od dnia 1.VI.1974 r. do dnia 31.V.1977 r.Celem podróży służbowych było dokonywanie w ramach gwarancji napraw maszyn wyprodukowanych przez pozwane Zakłady. W dniu 20.IV.1977 r. zostało wydane zarządzenie Nr 21/77 z mocy, którego pracownicy na stanowiskach kontrolerów, do jakich należą wnioskodawcy pobierają od 1.IV.1977 r. ryczałt w wysokości 800 zł miesięcznie za wykonanie co najmniej 80 napraw maszyn w ciągu 1 miesiąca, jeśli wyjeżdżają w teren środkiem lokomocji publicznej i 112 napraw w przypadku wyjazdu samochodem zakładowym. Zarządzenie, to zawiera klauzulę, że w razie wykonania mniejszej ilości napraw ryczałt podlega proporcjonalnemu zmniejszeniu. Od dnia 1.IV.1977 r. otrzymali powyższy dodatek.Wnioskodawcy w okresie poprzedzającym wydanie wspomnianego zarządzenia wykonywali w terenie w godzinach wieczornych. W przekonaniu Sądu Pracy ta okoliczność stwarza domniemanie, że wykonywali oni wówczas prace w godzinach nadliczbowych. Ze względu jednak na upływ czasu zachodzą - zdaniem Sądu Pracy - poważne trudności w ustaleniu, ile faktycznie czasu poświęcili wnioskodawcy w ramach podróży służbowych w wymiarze przekraczającym ustawowe normy czasu pracy.Wysokość należnego wynagrodzenia za godziny nadliczbowe ustalił Sąd Pracy w oparciu o dodatkowe wynagrodzenie przyznane wnioskodawcom przez pozwane Zakłady od dnia 1.IV.1977 r. biorąc za podstawę przeciętną miesięczną wysokość kwot otrzymanych w okresie od 1.IV.1977 r. do 28.II.1978 r. Sąd Pracy potraktował wskazaną przeciętną kwotę dodatku, jako należny wnioskodawcom w okresie od 1.IV.1977 r. - 31.V.1977 r. ryczałt za godziny nadliczbowe. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołał Sąd Pracy art. 1 i 16 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu oraz art. 129 i 134 k.p.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i - oddalenie odwołania wnioskodawców.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wnioskodawcy domagali się zasądzenia wynagrodzenia za przepracowane godziny nadliczbowe w okresie przed 1.IV.1977 r. Sąd Pracy zasądził na rzecz wnioskodawców określone kwoty traktując jako ryczałt i opierając się na zarządzeniu, które od dnia 1.IV.1977 r. przyznało wnioskodawcom przewidziany nim ryczałt.Słusznie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, że wprowadzony z dniem 1.IV.1977 r. ryczałtu nie ma nic wspólnego z wynagrodzeniem za godziny nadliczbowe.Nie jest przy tym wykluczona sytuacja, w której pracownicy - oprócz wspomnianego ryczałtu - mogliby również zachować prawo do wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, jeśliby w rzeczywistości - takie godziny przepracowali.U podstaw wprowadzonego od dnia 1.IV.1977 r. ryczałtu leżała potrzeba podniesienia usług serwisowych, świadczonych przez kontrolerów oraz przyspieszenia terminu załatwienia zgłoszonych reklamacji.Takie założenie znajduje potwierdzenie w tych postanowieniach regulaminu, wydanego w oparciu o cytowane zarządzenie, które stwierdzają, że jeżeli po dokonaniu naprawy gwarancyjnej wpłynie ponowna reklamacja dotycząca tego samego wyrobu, wówczas ilość napraw uprawniających do otrzymania ryczałtu w wysokości 800 zł miesięcznie ulega ot odpowiedniemu obniżeniu. Cytowane postanowienia - świadczą, że ryczałt wprowadzony zarządzeniem nie miał. charakteru rekompensaty za ewent. przepracowane godziny nadliczbowe, jak to mylnie przyjął Sąd Pracy. Z tych przeto względów brak było podstaw do ustalenia wysokości dodatkowego wynagrodzenia za godziny nadliczbowe w oparciu o wspomniane zarządzenie.Wnioskodawcy domagają się zasądzenia należności za godziny nadliczbowe przepracowane w czasie przebywania w delegacji służbowej, O ile w tym czasie świadczyli oni pracę ponad ustawową normę czasu pracy, to trzeba by uznać zasadność ich roszczeń.Zgodnie, z ustalonym orzecznictwem Sąd Najwyższego ciężar udowodnienia pracy w godzinach nadliczbowych spoczywa na pracowniku, dochodzącym należnego z tego tytułu dodatkowego wynagrodzenia (por. or. SN z dnia 30.IX.1976 r. I PR 115/76 NP 1977 r. z. 4 str. 586). Dlatego też za mylny trzeba uznać pogląd Sądu Pracy, że skoro wnioskodawcy mieli świadczyć pracę w godzinach wieczornych, to okoliczność ta stwarza sama przez się domniemanie, że wykonywali oni pracę w godzinach nadliczbowych. Jak wykazano brak jest podstaw do opierania się w tym względzie na domniemaniach a fakt pracy w godzinach nadliczbowych powinien być przez pracownika pozytywnie wykazany.Podkreślić też trzeba, że z faktu wykonywania pracy w godzinach wieczornych, do czego Sąd Pracy przywiązuje szczególną wagę, wcale jeszcze nie wynika, że pracownik przebywający na delegacji służbowej wykonywał prace w godzinach nadliczbowych.Dla udowodnienia tej okoliczności pracownik musi wykazać, że obowiązków pracowniczych, które świadczył podczas delegacji służbowej, nie był w stanie z przyczyn obiektywnych wykonać w ustawowej normie czasu pracy i że w związku z tym musiał świadczyć pracę z przekroczeniem ustawowej normy czasu pracy. Gdyby natomiast okazało się, że pracownik pracował w godzinach wieczornych dlatego, że nie wykorzystał w sposób należyty rannych godzin pracy dla wykonania obowiązków pracowniczych, to w takiej sytuacji odpadałby podstawa prawna do zasądzenia wynagrodzenia za godziny nadliczbowe (art. 133 i 134 k.p.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie może ujść uwadze Sądu Pracy, że wnioskodawcy przebywając na delegacji służbowej w zasadzie sami organizowali proces pracy, wobec czego mogli tak go zorganizować, że zamiast świadczyć pracę w godzinach rannych świadczyli ją w godzinach wieczornych.Przy takim założeniu brak byłoby podstaw do uwzględnienia żądań wnioskodawców.Jeśliby natomiast przy ponownym rozpoznaniu sprawy okazało się, że wykonywanie pracy ponad ustawową normę czasu pracy wynikało z obiektywnych warunków, zmuszających wnioskodawców do wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, wówczas roszczeniom wnioskodawców nie można by odmówić słuszność. Te obiektywne warunki, powodujące konieczność świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych i nie pozwalające pracownikowi na wykonywanie zleconych mu zadań planowych w ustawowym czasie pracy, są równoznaczne ze "szczególnymi potrzebami zakładu pracy", o których mowa w pkt 2 art. 133 § 1 k.p.Nie można przy tym zgodzić się z poglądem wyrażonym w rewizji nadzwyczajnej, że wynagrodzenie z tytułu godzin nadliczbowych przysługuje pracownikowi jedynie wtedy, gdy praca w tych godzinach została mu zlecona przez zwierzchnika. Przepisy art. 133 i 134 k.p. nie uzależniają przyznania wynagrodzenia za godziny nadliczbowe za pracę wykonywaną w czasie delegacji służbowej od warunku, aby praca w tych godzinach została wyraźnie zlecona pracownikowi przez przełożonego. Decydujące znaczenie ma również wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych za zgodą lub wiedzą przełożonego albo też - nawet bez tej zgody i wiedzy - jeżeli konieczność świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych wynika z obiektywnych warunków pracy, nie pozwalających pracownikowi na wykonywanie zleconych mu zadań w ustawowej normie czasu pracy. Wspomniane obiektywie warunki pracy wyłączające możliwość wykonania zadań planowych w ustawowym czasie pracy są równoznaczne ???? ze szczególnymi potrzebami zakładu pracy" w rozumieniu art. 133 § 1 pkt 2 k.p.Analogiczne zasady obowiązywał na tle przepisów ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w???? przemyśle i handlu.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Pracy, kierując się wskazówkami zawartymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku, ustali i oceni - przy wykorzystaniu wszelkich możliwych środków dowodowych - czy i w jakiej ilości wnioskodawcy świadczyli pracę w godzinach nadliczbowych oraz czy była ona wykonywana wskutek rzeczywistych potrzeb zakładu pracy. W tym zakresie należy m.inn. przeanalizować reklamacje, potwierdzone przez użytkowników a wskazane w piśmie procesowym wnioskodawców na k. 81 akt sądowych. Może też zajść potrzeba przesłuchania użytkowników, jako świadków dla wyjaśnienia, z jakich przyczyn praca była wykonywana przez wnioskodawców w godzinach wieczornych. Według oświadczeń wnioskodawców złożonych na rozprawie przed Sądem Najwyższym wspomniane reklamacje oraz czas ich wykonania w godzinach wieczornych mają być potwierdzone przez stronę pozwaną. Z punktu widzenia oceny roszczeń wnioskodawców takie potwierdzanie strony pozwanej mogłoby mieć istotne znaczenie jedynie wówczas, gdyby z niego wyraźnie wynikało, że strona pozwana potwierdziła fakt świadczenia przez wnioskodawców pracy w godzinach nadliczbowych. Samo stwierdzenie, że prace wnioskodawcy wykonywali na rzecz użytkowników w godzinach wieczornych nie świadczy samo przez się - jak uprzednio wykazano - że praca ta miała charakter pracy w godzinach nadliczbowych.W tych warunkach Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Pracy do ponownego rozpatrzenia, a to w celu dokonania wyczerpujących ustaleń oraz dokonania ponownej oceny materiału dowodowego.