I PZP 42/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Zaziemski, E. Jachczyk. SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Tadeusza T. i 9 innych przeciwko Urzędowi Morskiemu w G. o wynagrodzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 19.V.1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych"Czy pracownicy zatrudnieni przy remoncie statku trwającym dłużej niż 5 dni - przy zachowaniu możliwości codziennego powrotu do miejsca zamieszkania - zachowują prawo do równoważnika pieniężnego w zamian za wyżywienie lub posiłki przypadające na daną porę dnia?"udzielił następującej odpowiedzi:Pracownicy - członkowie załogi statku, w okresie jego remontu trwającego dłużej niż 5 dni, którzy zachowali możliwość codziennego powrotu do miejsca zamieszkania - nie mają prawa w tych dniach do wyżywienia lub równoważnika pieniężnego tego wyżywienia. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając wymienionej odpowiedzi miał na względzie co następuje:Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Pracy powstało na tle wykładni § 21 Układu Zbiorowego Pracy dla Pracowników Zatrudnionych na Statkach Pływających w Żegludze Portowej, Przybrzeżnej i na Wodach Osłoniętych (dalej nazywanego "układem") oraz § 1 załącznika nr 8 do tego układu.Z treści § 21 ust. 1 układu wynika, że armator ma obowiązek zapewnienia członkom załóg pływających całodzienne wyżywienie lub wypłacać strawne. Warunki i zasady realizacji tego obowiązku są zróżnicowane w zależności od kategorii armatora, uprawianej żeglugi oraz czasu trwania pracy i zostały szczegółowo określone w załączniku nr 8 do układu.W myśl § 1 załącznika nr 8 do układu całodzienne wyżywienie według normy resortowej przysługuje członkom załóg Przedsiębiorstwa Robót Czerpalnych i Podwodnych, przedsiębiorstwa usług morskich, urzędów morskich oraz Instytutu Morskiego, gdy wykonując prace polecone przez armatora pozostają poza miejscem stałego zamieszkania, bez możliwości codziennego powrotu do domu (pkt 1).W przypadku zatrudnienia pracownika przez część doby z możliwością codziennego powrotu do domu, przysługują mu dwa lub trzy posiłki (pkt 2). Jeżeli przygotowanie wyżywienia na podstawie dobowej racji żywnościowej (§ 7) jest niemożliwe, armator po uprzednim uzgodnieniu z radą zakładową zobowiązany jest wydać członkom załogi tak zwany suchy prowiant (pkt 3).Żywność przydzielona przez armatora na wyżywienie załogi, a nie spożyta na statku, pozostaje własnością armatora (pkt 6).Wyżywienie lub posiłki nie przysługują w przypadkach:a) nieobecności w pracy na skutek urlopu wypoczynkowego lub okolicznościowego albo urlopu za dni wolne od pracy; choroby w domu lub w szpitalu; oddelegowania na bazę macierzystą pracownika; oddelegowania na kursy szkoleniowe, w innych przypadkach usprawiedliwionej i nie usprawiedliwionej nieobecności;b) remontu statku trwającego dłużej niż 5 dni przy zachowaniu możliwości codziennego powrotu do miejsca zamieszkania, c) pełnienia nadzoru lub dyżurów w czasie remontów kapitalnych, średnich, okresowych i poawaryjnych statku, trwających dłużej niż 5 dni, a przeprowadzanych w stoczniach lub warsztatach własnych, przy zachowaniu możliwości codziennego powrotu do miejsca zamieszkania (pkt 1).W zamian za wyżywienie w naturze może być wypłacany członkom załóg równoważnik pieniężny w przypadkach:a) nielicznego stanu załogi na jednostce pływającej (motorówka);b) braku możliwości wprowadzenia na jednostkach zbudowanych przed 1957 r. zmian technicznych mających na celu przystosowanie tych jednostek do przechowywania żywności oraz przyrządzania, podawania i spożywania posiłku, c) innych uzasadnionych przez armatora w uzgodnieniu z radą zakładową (pkt 10).Z treści omówionych przepisów wynika, że zasadą jest, iż armator ma obowiązek dostarczać załodze pływającej wyżywienia w naturze (przygotowane lub suchy prowiant), jeżeli wykonanie zleconych zadań jest połączone z brakiem możliwości codziennego powrotu do domu. Gdy możliwość codziennego powrotu do domu przez członków załogi jest zachowana, przysługują tylko posiłki przypadające na daną porę dnia, jeśli członkowie załogi wykonują określone zadania.Od tej zasady jest ustalony wyjątek zawarty w pkt 7 § 1 załącznika nr 8 do układu, który m.in. ustala, iż wyżywienie nie przysługuje w przypadku nadzoru lub dyżurów w czasie remontu statku trwającego dłużej niż 5 dni, jeśli członkowie załogi mają możność codziennego powrotu do miejsca zamieszkania.Wypłacanie równoważnika pieniężnego w zamian za wyżywienie jest dopuszczalne tylko w ściśle określonych przypadkach, a mianowicie gdy istnieje obowiązek dostarczania przez armatora wyżywienia w naturze, którego armator nie może wykonać (wyżej omówiony pkt 10 § 1 załącznika nr 8).Równoważnik pieniężny w zamian za wyżywienie jest pieniężnym ekwiwalentem wyżywienia. Równoważnik ten przysługuje członkom załóg pływających tylko wówczas, gdy armator zobowiązany do dostarczenia wyżywienia w naturze nie dostarcza go.Nie może więc istnieć po stronie armatora obowiązek wypłaty równoważnika pieniężnego wówczas, gdy nie ma on obowiązku dostarczania wyżywienia. Jeżeli bowiem członkowi załogi nie przysługuje w określonej sytuacji wyżywienie, to nie może mu przysługiwać - w tej samej sytuacji - równoważnik pieniężny. Skoro bowiem pracownik nie ma prawa do świadczenia w podstawowej postaci (wyżywienie w naturze), to nie może nabyć prawa do ekwiwalentu za to świadczenie.Sytuacja członków załogi pełniących nadzór lub dyżury w czasie długotrwałego remontu statku jest zasadniczo odmienna od sytuacji członków załogi wykonujących normalne polecone zadania. Tym należy tłumaczyć zróżnicowanie uprawnień członków załóg do wyżywienia. Wbrew odmiennemu poglądowi Sądu Pracy, sytuacja ta znajduje unormowanie w § 1 pkt 10 lit. "a" załącznika nr 8 do układu, skoro w czasie remontu statku pełni na nim dyżur nieliczna załoga, co uzasadnia odstąpienie od obowiązku dostarczania jej wyżywienia w naturze. Słowo "motorówka" użyte w tym punkcie stanowi przykładowe wyjaśnienie co do liczebności załogi. Nie wyłącza to uznania, że na innych statkach w określonej sytuacji jest nieliczna załoga. Uprawnienie jednak do wyżywienia (lub równoważnika) członków załóg pływających jest uzależnione od zaistnienia wyżej omówionych warunków. Unormowania dotyczące obowiązków innych armatorów do załóg jednostek pływających - między portami lub w rejonach kabotażowych - nie mogą mieć wpływu na uprawnienie załóg pływających urzędów morskich i innych armatorów wymienionych w § 1 załącznika nr 8 do układu.Z tych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.