II URN 209/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Szymańska (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Myślicki, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Aleksandra G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o zwrot renty inwalidzkiej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 29 października 1986 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie Aleksandra G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 29 października 1986 r.Uzasadnienie faktyczneAleksander G. od 1980 r. pobiera rentę inwalidzką II grupy, przyznaną na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146).Decyzją z dnia 3 czerwca 1986 r. Oddział ZUS w S. przyznał wnioskodawcy wzrost świadczenia z tytułu ponad 20-letniego zatrudnienia w Polsce Ludowej w wysokości 11% od dnia 1 stycznia 1986 r., tj. 3 miesiące wstecz od zgłoszenia wniosku, odmawiając jednocześnie przyznania wzrostu renty inwalidzkiej z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Organ rentowy bowiem stanął na stanowisku, iż wzrost ten przysługuje tylko pracownikom, a nie osobom, które wykonywały pracę na podstawie umowy agencyjnej.Aleksander G. wniósł odwołanie od decyzji organu rentowego, domagając się przyznania zarówno wzrostu renty z tytułu ponad 20-letniego zatrudnienia w Polsce Ludowej od daty wcześniejszej niż ustalona przez Oddział, jak i wzrostu z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach.Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu zaskarżonym wyrokiem zmienił decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy zwiększony wzrost za staż pracy w Polsce Ludowej od dnia 1 stycznia 1984 r. oraz 10% wzrost z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach od dnia 1 grudnia 1985 r.Zaskarżony wyrok zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych. Zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 3 § 2 k.p.c. w związku z art. 125 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 167 ze zm.), art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zmianie niektórych przepisów o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego i o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 5, poz. 33) oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), a ponadto naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Minister wnosił o uchylenie wyroku i oddalenie odwołania od decyzji pozwanego organu rentowego z dnia 29 października 1986 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 125 ust. 3 ustawy o z.e.p. wzrost emerytury lub renty z tytułu stażu pracy w Polsce Ludowej uwzględnia się na wniosek osoby zainteresowanej, jeżeli wzrost ten nie przysługiwał przed dniem wejścia w życie ustawy lub przysługiwał w niższej wysokości.Na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 31 grudnia 1982 r. przysługiwał wnioskodawcy wzrost w maksymalnej 10% wysokości. W tej sytuacji o przyznanie wyższego wzrostu powinien był on zgłosić właściwy wniosek. Ponieważ wniosek taki zgłoszony został dopiero dnia 15 kwietnia 1986 r., Oddział prawidłowo przyznał wyższy procent wzrostu z tytułu ponad 20-letniego zatrudnienia w Polsce Ludowej od dnia 1 stycznia 1986 r., tj. 3 miesiące kalendarzowe wstecz od daty zgłoszenia wniosku.Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 grudnia 1987 r. III UZP 58/86, mającej moc zasady prawnej. Rażącego naruszenia obowiązujących przepisów prawa Sąd Wojewódzki także dopuścił się na skutek przyznania skarżącemu 10% wzrostu renty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, na podstawie wykazu Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, stanowiącego załącznik nr 1 do zarządzenia nr 19 z dnia 6 sierpnia 1983 r., a zaliczający pracę agenta stacji paliw do prac wykonywanych w szczególnych warunkach (wykaz A, pkt 19/11). Wymieniony wykaz w tym zakresie jest sprzeczny z art. 53 ustawy o z.e.p. i wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 55 tej ustawy w powołanym rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.Artykuł 53 ust. 1 ustawy o z.e.p. stanowi, iż pracownikom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługują świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie, z uwzględnieniem art. 54 i 55. Zgodnie zaś z § 1 ust. 1 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. jego przepisy stosuje się do pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w § 4-15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia.W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że przepisy ustawy o z.e.p. normujące świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze odnoszą się tylko do pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Świadczy o tym brzmienie art. 53 ustawy oraz § 1 i 2 powołanego rozporządzenia, w którym użyto określenia "pracownik". Zgodnie zaś z art. 5 ustawy o z.e.p. określenie to oznacza osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl kodeksu pracy.Zagadnienia tego dotyczą uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1986 r. III UZP 52/75 (OSNCP 1986, z. 11, poz. 178), z dnia 31 maja 1985 r. III UZP 20/85 (OSNCP 1986, z. 1-2, poz. 5) i z dnia 22 sierpnia 1986 r. III UZP 31/87 (dot. nie publ.). W uchwałach tych wyjaśniono, że przepisy ustawy o z.e.p. normujące świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie mają zastosowania do osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147), jak również do osób wykonujących prace nakładcze.Nie ma argumentów natury jurydycznej i społecznej, które pozwoliłyby na odmienne potraktowanie w tym zakresie osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych określonych w ustawie z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146).Wymienione osoby także nie są pracownikami w rozumieniu kodeksu pracy, w związku z czym przepisy zawarte w rozdziale I działu III ustawy o z.e.p. oraz przepisy wymienionego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie mają do nich zastosowania, co należy mieć na uwadze przy wykładni art. 6 ust. 2 pkt 1 wymienionej ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. Za takim stanowiskiem przemawia także treść § 2 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.Przepis ten stanowi, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń w wysokości i na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, przy czym okresy te stwierdza zakład pracy na podstawie posiadanej dokumentacji. W odniesieniu do osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia w praktyce nie jest możliwe ścisłe określenie, w jakim wymiarze czasu osoby te wykonują pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Dotyczy to także agentów stacji paliw (zatrudnionych przy rozlewaniu paliw) - z uwagi na różnorodność sytuacji faktycznych i możliwości ich modyfikacji przez osoby zainteresowane.Powyższe rozważania zatem uzasadniają stanowisko, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) normujące świadczenia dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie mają zastosowania do osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych określonych w ustawie z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146). Oznacza to w konsekwencji, że agent stacji paliw (zatrudniony przy rozlewaniu paliwa), który otrzymał rentę inwalidzką na podstawie powołanej ustawy, nie ma prawa do wzrostu renty z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Wymienienie zatem przez Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego w wykazie A (pod poz. 19/11), stanowiącym załącznik nr 1 do zarządzenia nr 19 z dnia 6 sierpnia 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego, stanowiska agenta stacji paliw (zatrudnionego przy rozlewaniu paliw) nastąpiło z przekroczeniem delegacji zawartej w art. 55 ustawy o z.e.p. Zarządzenie to więc w tym zakresie jest nieważne.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną, w związku z czym orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 422 § 1 k.p.c.Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c. Przyznanie wnioskodawcy zawyżonego świadczenia o charakterze rentowym, a więc powtarzającego się, doprowadziło bowiem do nieuzasadnionego obciążenia funduszu ubezpieczenia społecznego, co narusza interes PRL.