II UZP 33/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Dębicka, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Wandy R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w P. o wysokość podstawy wymiaru emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 października 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych"1. Czy w przypadku orzeczenia przez Radę Nadzorczą o braku obowiązku ubezpieczenia wnioskodawcy z tytułu zatrudnienia Sąd w postępowaniu o świadczenia rentowe lub emerytalne jest władny do prowadzenia postępowania dowodowego i ustalenia okresów zatrudnienia objętych rozstrzygnięciem Rady Nadzorczej.2. Czy brak zgody zakładu pracy na podjęcie dodatkowego zatrudnienia przez pracownika, przewidzianej przepisem art. 101 k.p., albo udzielenie tej zgody przez niewłaściwy organ pracodawcy ma wpływ na wliczenie okresów pracy dodatkowej do okresów wymaganych do przyznawania renty lub emerytury?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił:1) W sprawie o świadczenia emerytalne lub rentowe okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych nie jest związany prawomocnym orzeczeniem Rady Nadzorczej Oddziału ZUS stwierdzającym, że pracownik nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, i władny jest samodzielnie dokonać ustalenia, czy pracownik wykonywał pracę dodatkową, która jest zatrudnieniem w rozumieniu art. 8 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.). 2) Okres dodatkowego zatrudnienia pracownika podlega uwzględnieniu w postępowaniu o świadczenia emerytalne lub rentowe, pomimo braku zgody zakładu pracy, w którym pracownik jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, na podjęcie tego dodatkowego zatrudnienia. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni w dniu 14.VIII.1978 r. złożyła wniosek o wcześniejszą emeryturę, żądając uwzględnienia przy obliczaniu w czasie od 1.IX.1977 r. do 31. VIII.1978 r.:a) w Urzędzie Miejskim w P.,b) u Jerzego K.,c) u Anny R.Decyzją zmienną z dnia 19.III.1979 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. przyznał wnioskodawczyni wcześniejszą emeryturę uwzględniając przy jej obliczaniu zarobki przez nią osiągnięte w Urzędzie Miejskim w P. w kwocie 5.533 zł miesięcznie oraz 2.625,33 zł dodatkowych zarobków wypłacanych jej przez prywatnego pracodawcę Jerzego K.Nie uwzględniono natomiast dalszych zarobków uzyskanych przez wnioskodawczynię z tytułu zatrudnienia u Jerzego K. (w kwocie przeciętnie 1.875 zł miesięcznie) oraz z tytułu zatrudnienia u Anny R. w kwocie 2.200 zł miesięcznie).W odwołaniu do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS wnioskodawczyni domagała się zmiany decyzji organu rentowego i uwzględnienia przy obliczaniu podstawy wymiaru emerytury wszystkich osiągniętych przez nią zarobków.Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 27.VII.1979 r. zatwierdziła decyzję organu rentowego podając w uzasadnieniu, że żądanie wnioskodawczyni nie mogło być uwzględnione, bowiem w odrębnym postępowaniu, w przedmiocie istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego wnioskodawczyni z tytułu wymienionych dodatkowych zatrudnień, zostało ustalone prawomocnymi orzeczeniami tej Rady, iż wnioskodawczyni nie podlegała obowiązkowi ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia u Anny R. oraz nie uwzględnioną część wynagrodzenia wypłacaną jej przez Jerzego K. uzyskała z tytułu wykonywania pracy chałupniczej, a więc zarobki te nie podlegają wliczeniu do podstawy wymiaru emerytury.Wnioskodawczyni złożyła odwołanie do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych od wymienionego orzeczenia Rady Nadzorczej domagając się wliczenia do wymiaru jej emerytury wymienionych zarobków wypłacanych jej przez Jerzego K. i Annę R.Przy rozpoznawaniu odwołania Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z art. 55 i 56 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zmian.) w związku z art. 3 § 2 k.p.c., który w myśl art. 72 wymienionej ustawy ma zastosowanie w postępowaniu w sprawach z ubezpieczenia społecznego, wynika uprawnienie i obowiązek sądu pracy i ubezpieczeń społecznych badania i dokonywania samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawach należących do właściwości tego sądu.Zasada ta ma również odpowiednie zastosowanie w stosunku do rad nadzorczych rozpoznających odwołania od decyzji organów rentowych, bowiem w myśl § 21 i 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz trybu postępowania przed radami nadzorczymi (Dz. U. Nr 49, poz. 302) zespół orzekający obowiązany jest do wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, a przy jej rozstrzyganiu kierowania się przepisami prawa.Ograniczenie kompetencji sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w tym przedmiocie jest dopuszczalne tylko w zakresie określonym ustawą.Przykładem takiego ograniczenia zasady samodzielnego ustalania okoliczności faktycznych i oceny prawnej stanu faktycznego jest art. 11 k.p.c., z mocy którego sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ustaleniami wyroku skazującego wydanego w postępowaniu karnym co do popełnienia przestępstwa.Przepis ten - jako wyjątkowy - podlega wykładni ściślej, a więc nie odnosi się do innego orzeczenia niż wyrok skazujący w postępowaniu karnym (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 26.I.1979 r. V PZP 8/78 - OSNCP 1979, z. 4, poz. 63).Stosownie do art. 11 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzenia i opieki społecznej (Dz. U. Nr 20, poz. 119 i z 1972 r. Nr 11, poz. 81) - w brzmieniu nadanym art. 96 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych - Rady Nadzorcze Oddziałów ZUS rozstrzygają odwołania od decyzji Oddziału ZUS w przedmiocie objęcia ubezpieczeniem społecznym. Od orzeczenia Rady Nadzorczej w tym przedmiocie nie przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Orzeczenie Rady Nadzorczej nie zwalnia jednak Sądu od zbadania i samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sporu wynikłego na tle roszczenia o ustalenie emerytury lub jej podstawy.Orzeczenie Rady Nadzorczej w tym przedmiocie rozstrzyga tylko o obowiązku podmiotu zatrudniającego w związku z zatrudnieniem pracownika w dziedzinie ubezpieczenia społecznego.W sprawach o emeryturę lub rentę przedmiotem rozpoznania jest żądanie pracownika o świadczenia z tytułu zatrudnienia.W myśl zaś art. 1, art. 5 ust. 1 i art. 8 ust. 1 w związku z art. 19 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zmian.) nabycie prawa do emerytury uzależnione jest od faktu pozostawania w stosunku pracy i pobierania w tym okresie wynagrodzenia.Wymienione przepisy nie uzależniają uwzględnienia okresów zatrudnienia do nabycia uprawnień emerytalnych od warunku objęcia pracownika ubezpieczeniem społecznym.Niezależnie więc od tego, czy osoba zatrudniająca pracownika zgłosi go do ubezpieczenia społecznego, w sporze o świadczenie emerytalne lub rentowe sąd pracy i ubezpieczeń społecznych jest obowiązany do zbadania i samodzielnej oceny, czy pracownik w określonym czasie był zatrudniony przez określony podmiot zatrudniający stosownie do art. 8 ust. 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym.Dla dokonania w tym przedmiocie ustaleń, sąd może dopuszczać wszelkie dowody w myśl art. 47 i 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o o.s.p. i u.s., przy czym moc i wiarygodność tych dowodów podlega swobodnej ocenie sądu orzekającego (art. 233 § 1 k.p.c.). Ustawa z dnia 24 października 1974 r. nie zawiera przepisów, które ograniczałyby sąd pracy i ubezpieczeń społecznych w samodzielności ustalenia okoliczności decydujących o ustaleniu, czy zgłoszone zatrudnienie było istotnie wykonywane oraz czy charakter tego zatrudnienia uzasadnia przyjęcie, iż powstał stosunek pracy, a także czy i jakie wynagrodzenie zostało pracownikowi z tego tytułu wypłacane. Jeżeli ustawodawca uznał za celowe wprowadzenie odrębnego trybu ustalenia konkretnych okoliczności, to wyraźnie tak określił w przepisie szczególnym (por. art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 178).Decyzja Oddziału ZUS, a także orzeczenie Rady Nadzorczej tego Oddziału w przedmiocie istnienia obowiązku ubezpieczenia stwarza domniemanie, że pracownik pozostaje w zatrudnieniu przez określony podmiot. Nie wyklucza to możliwości wykazania w postępowaniu o świadczenie emerytalne lub rentowe, że zgłoszone do ubezpieczenia zatrudnienie (stosunek pracy) nie istniało (było fikcyjne) bądź że nie było wykonywane albo że nie miało charakteru stosunku pracy.Dopuszczalna jest także sytuacja odmienna prowadząca do udowodnienia istnienia zatrudnienia, pomimo wydania decyzji Oddziału ZUS lub orzeczenia Rady Nadzorczej o nieistnieniu obowiązku ubezpieczenia.Ubocznie należy zauważyć, że w świetle § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1960 r. o zakresie i trybie działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 23, poz. 134) do zakresu działania Oddziałów ZUS należy ustalenie obowiązku ubezpieczenia, a więc istnienia obowiązku po stronie podmiotu zatrudniającego.Nie oznacza to, iż sąd pracy i ubezpieczeń społecznych może przejść do porządku dziennego nad prawomocnym orzeczeniem Rady Nadzorczej o nieistnieniu obowiązku ubezpieczenia. Orzeczenie to, jako dokument urzędowy, korzysta z domniemania prawdziwości, którego obalenie - co do tego, że zawarte w nim oświadczenia są niezgodne z prawdą - obciąża dowodowo stronę zwalczającą ten dokument (por. art. 244 k.p.c. oraz wyrok SN z dnia 18.IX.1969 r. II CR 308/69 - OSNCP z 1970 r., z. 7-8, poz. 130). Oczywiście, przy ocenie tego dokumentu niezbędna jest duża ostrożność i szczególna wnikliwość. Dotyczy to także innych dowodów prowadzących do odmiennych wniosków, niż wynikają z orzeczenia Rady Nadzorczej.Istotne przy tej ocenie będzie rozważenie przesłanek, na których zostało oparte wymienione orzeczenie, a także istnienie obiektywnych możliwości wykonywania przez pracownika zatrudnienia w rozmiarze zgłoszonym do ubezpieczenia, warunki domowe, odległości od miejsca zamieszkania do miejsca pracy podstawowej i miejsc dodatkowego zatrudnienia, wiek pracownika, obciążenie rodzinne itp.Powyższe okoliczności uzasadniają odpowiedź na pierwsze zagadnienie przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.Jak już wyżej podniesiono, w świetle przepisów ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin uwzględnienie okresów zatrudnienia uzależnione jest od faktu pozostawania w stosunku pracy i otrzymywania z tego tytułu wynagrodzenia lub zasiłków z ubezpieczenia społecznego. W myśl zaś art. 17 ust. 1 i 4 ustawy do podstawy wymiaru emerytury lub renty przyjmuje się zarobek z tytułu zatrudnienia w nie uspołecznionym zakładzie pracy w kwotach zgłaszanych bieżąco do podstawy wymiaru składek.Przepis ten nie uzależnia uwzględnienia zarobku osiąganego w nie uspołecznionym zakładzie pracy od istnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego, a jedynie podkreśla istnienie domniemania co do wysokości tego zarobku, jaki został zgłoszony na bieżąco do wymiaru składek. W braku zgłoszenia do ubezpieczenia zarobek z tytułu zatrudnienia w nie uspołecznionym zakładzie pracy przyjmuje się w kwocie wynagrodzenia ustalonego w gospodarce uspołecznionej dla najniżej zarabiających (odpowiednią część tego wynagrodzenia w przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin) stosownie do § 16 ust. 6 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płacy z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczenia podstawy wymiaru emerytury lub renty (...) (Dz. U. Nr 35, poz. 246 z późn. zm.).Wejście w życie kodeksu pracy nie zmieniło stanu prawnego obowiązującego w tej mierze.W art. 101 k.p. zawarty jest obowiązek pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy uzyskania zgody zakładu pracy na podjęcie dodatkowego zatrudnienia.Przepis ten zawarty w rozdziale "Obowiązki pracownika" skierowany jest do pracownika i nakłada na niego określony obowiązek, którego niewykonanie może skutkować określone sankcje dyscyplinarne (art. 52 k.p.).Zakład pracy, w którym pracownik zamierza podjąć dodatkowe zatrudnienie, ma prawo i obowiązek żądania przedstawienia zgody na dodatkowe zatrudnienie. Zawarcie jednak umowy o pracę w dodatkowym miejscu pracy, mimo braku takiej zgody, nie wpływa w świetle art. 22 i 25 k.p. na skuteczność tej umowy.Okoliczności te dodatkowo przemawiają za dopuszczalnością uwzględnienia przy wymiarze emerytury zarobków uzyskanych z dodatkowego zatrudnienia, jeżeli w postępowaniu sądowym zostanie wykazane, iż zgłoszone do ubezpieczenia zatrudnienie było faktycznie wykonywane w ramach stosunku pracy, a zgłoszone zarobki odpowiadają charakterowi i rozmiarom wykonywanej pracy (w danych warunkach).Powyższe rozważenia uzasadniają odpowiedź na drugie zagadnienie.