V PZP 8/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: W. Formański, T. Kasiński (sprawozdawca), J. Knap, S. Rejman, A. Szczurzewski, T. Szymanek (współsprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Stefana B. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "G". w G. o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 4 września 1978 r. "Czy organy orzekające w sprawach ze stosunku pracy władne są kontrolować prawidłowość ustaleń komisji dyscyplinarnych przy urzędach górniczych co do faktu naruszenia przez pracownika obowiązków wynikających z umowy o pracę, czy też ustalenia wydanych w postępowaniu dyscyplinarnym orzeczeń są wiążące dla tych organów?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Organy rozpatrujące spory pracowników ze stosunku pracy dokonują samodzielnie oceny zasadności wypowiedzenia umowy o pracę, opartego na zarzucie naruszenia przez pracownika ciążących na nim obowiązków, również wówczas, gdy za ich naruszenie został on skazany na karę nagany orzeczeniem komisji dyscyplinarnej przy urzędzie górniczym.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wynikło w sprawie z odwołania głównego mechanika urządzeń wydobywczych w kopalni od wypowiedzenia umowy o pracę. Wnioskodawca za niedopilnowanie opracowania szczegółowych instrukcji dla maszynistów i sygnalistów oraz zaniedbanie skontrolowania warunków pracy sygnalisty został ukarany orzeczeniem komisji dyscyplinarnej przy urzędzie górniczym, utrzymanym w mocy przez Wyższą Komisję Dyscyplinarną przy Wyższym Urzędzie Górniczym. Komisja dyscyplinarna, uznając wnioskodawcę winnym powyższych zaniedbań (art. 116 i 114 prawa górniczego) wymierzyła mu karę grzywny. Wprawdzie orzeczona kara nie pozbawiła go uprawnień do pełnienia funkcji osoby dozoru i kierownictwa ruchu zakładu górniczego, niemniej jednak z tej przyczyny wypowiedziano mu umowę o pracę. Wnioskodawca uważał wypowiedzenie za nieuzasadnione, twierdząc, że awaria szybu nie była wynikiem jego zaniedbań i na tę okoliczność powołał dowód z opinii biegłych. W związku z tym powstała wątpliwość, czy organ rozpoznający sprawę o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umowy o pracę (albo o przywrócenie do pracy) może dokonywać samodzielnie ustaleń w przedmiocie przyczyn awarii i sposobu wykonywania przez wnioskodawcę ciążących na nim obowiązków, czy też związany jest w tym zakresie ustaleniami orzeczenia komisji dyscyplinarnej. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie wymaga przede wszystkim rozważenia istoty i funkcji wymiaru sprawiedliwości na tle regulujących te kwestie przepisów postępowania. Z art. 3 § 2, 213 § 1, 232 i 233 k.p.c. wynika uprawnienie i obowiązek sądu badania i dokonywania samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawach poddanych jego właściwości. Zasada ta na podstawie art. 245 k.p. odnosi się również do organów rozpatrujących spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Ponadto według § 35 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 października 1974 r. w sprawie komisji rozjemczych oraz komisji odwoławczych do spraw pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1976 r. Nr 31, poz. 183) komisja obowiązana jest dążyć do wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, art. 55 zaś ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231, ze zm.) statuuje obowiązek sądu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Ograniczenie kompetencji wymienionych organów pod tym względem jest dopuszczalne tylko w zakresie określonym ustawą. Jedynym zaś wyjątkiem od zasady samodzielnego ustalenia okoliczności faktycznych i ich prawnej oceny przez sąd jest art. 11 k.p.c., na mocy którego sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ustaleniami wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa. Przepis ten - jako wyjątkowy - nie może być interpretowany rozszerzająco, a w związku z czym nie dotyczy orzeczenia innego niż wyrok w postępowaniu karnym. Dlatego np. orzeczenie skazujące wydane w postępowaniu karno-administracyjnym nie ma w zakresie poczynionych ustaleń znaczenia wiążącego dla postępowania cywilnego (wyrok SN z 25.III.1970 r., II PR 192/69, OSNCP 1971, z. 2, poz. 31). Brak jest także podstawy prawnej do przyjęcia związania sądu cywilnego ustaleniami orzeczenia wydanego w postępowaniu dyscyplinarnym. Zgodnie z art. 94-96 prawa górniczego (dekret z dnia 6 maja 1953 r. - tekst jedn.: Dz. U. z 1961 r. Nr 23, poz. 113) osoby kierownictwa i dozoru ruchu oraz inni wymienieni w tym przepisie pracownicy zakładu górniczego - odpowiadają dyscyplinarnie za naruszenie obowiązków przewidzianych w prawie górniczym przed komisjami dyscyplinarnymi przy urzędach górniczych, które wymierzają kary: 1) upomnienia, 2) nagany, 3) zawieszenia w pełnieniu określonych czynności na okres od 2 lat oraz 4) pozbawienia prawa pełnienia określonych czynności. Prawomocne orzeczenie komisji dyscyplinarnej, jako wydane w granicach wyłącznej właściwości tych komisji, nie może być kwestionowane przez inne organy w zakresie wymierzonej kary dyscyplinarnej. Sąd nie mógłby więc stwierdzić, że pracownik nie podlegał karze dyscyplinarnej. Orzeczenie dyscyplinarne nie zwalnia jednak sądu (organu orzekającego) od zbadania i samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sporu wynikłego w związku z wypowiedzeniem pracownikowi umowy o pracę. Jeżeli zatem w sprawie o ustalenie bezskuteczności dokonanego przez zakład pracy wypowiedzenia umowy o pracę lub o przywrócenie do pracy powstanie spór co do istnienia przyczyn uzasadniających wypowiedzenie, w szczególności - jak w niniejszej sprawie - co do tego, czy pracownik naruszył ciążące na nim obowiązki, rzeczą komisji odwoławczej (sądu pracy) będzie zarówno ocena, czy pracownik rzeczywiście dopuścił się zarzucanych mu uchybień, jak i czy zarzucane mu uchybienia czynią wypowiedzenie uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p. Dla dokonania ustaleń w tym przedmiocie komisja odwoławcza może dopuszczać w myśl § 35 pkt 1 powołanego wyżej rozporządzenia wszelkie dowody, przy czym ich moc i wiarygodność podlegają swobodnej ocenie organu orzekającego. Rozporządzenie to bowiem nie zawiera - jak wspomniano - przepisów, które ograniczałyby samodzielność komisji w ustalaniu okoliczności decydujących o zasadności lub bezzasadności wypowiedzenia. Jeżeli w jakimkolwiek postępowaniu niesądowym ustawodawca chciał wprowadzić odrębny tryb ustalania określonych okoliczności, wtedy zamieszczał wyraźny w tym zakresie przepis (por. np. art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - tekst jedn.: Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188). Orzeczenie komisji dyscyplinarnej w zakresie swej podstawy faktycznej nie ma mocy wiążącej dla organów rozpoznających spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy również jako dokument urzędowy w rozumieniu art. 244 k.p.c. Jak to bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18.IX 1969 r., II CR 308/69 (OSNCP 1970, poz. 130), w świetle art. 252 k.p.c. moc dowodową takiego dokumentu sąd cywilny ocenia według swego uznania. Dokument urzędowy korzysta jedynie z domniemania prawdziwości, którego obalenie - m.in. co do tego, że zawarte w nim oświadczenia są niezgodne z prawdą - obciążają dowodowo stronę zwalczającą dokument. Domniemanie prawdziwości orzeczenia komisji dyscyplinarnej jako dokumentu urzędowego nakazuje jednak dużą ostrożność w odmiennej jego ocenie. Dojście do sprzecznych z jego treścią ustaleń powinno być oparte na szczególnie wnikliwej ocenie zebranego materiału dowodowego i prowadzącej do nie nasuwającego wątpliwości wniosku o istnienie stanu faktycznego innego niż ustalony w orzeczeniu komisji dyscyplinarnej. Z tego też względu organ orzekający o sporze pracowniczym powinien rozważyć cały materiał zawarty w aktach sprawy dyscyplinarnej i skonfrontować go z zebranym przez siebie materiałem dowodowym. Pogląd o dopuszczalności dokonywania przez sąd samodzielnych ustaleń w sprawie należącej do jego właściwości, mimo istnienia decyzji administracyjnej zawierającej ustalenia w danym przedmiocie, wyrażony został już przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6.VII.1977 r. I PR 56/77 stwierdzającym, że "prawomocna decyzja ZUS, uznająca, że pracownik w sposób sprzeczny z prawem wykorzystał zwolnienie lekarskie i pozbawiająca go w związku z tym prawa do zasiłku chorobowego, nie wiąże okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych przy rozstrzyganiu roszczenia pracowników z tytułu pozbawienia go przez zakład pracy udziału w zakładowym funduszu nagród na tej podstawie, że pracownik miał wykorzystać zwolnienie lekarskie niezgodnie z jego przeznaczeniem". Również we wcześniejszej uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28.XI.1975 r., V PZP 9/75 (OSNCP 1976, z. 4, poz. 44) Sąd Najwyższy stwierdził, że chociaż pracownik nie może w postępowaniu przed organami rozpatrującymi sprawy pracownicze domagać się uchylenia kary porządkowej z art. 108 k.p., to jednak może dochodzić należnych mu roszczeń, których zakład pracy pozbawił go w wyniku bezprawnego ukarania, "bowiem przepisy dotyczące postępowania przed tymi organami nie przewidują, by zastosowanie kary porządkowej lub ustalenia kierownika, stanowiące podstawę faktyczną wymierzonej kary, miały wiążące znaczenie dla organów rozpatrujących sprawy pracownicze w postępowaniu o roszczenia pracownicze ze stosunku pracy".W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie prawne odpowiedzi jak w sentencji uchwały.