II UZP 10/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Berutowicz, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Pawła J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych oddział w B. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku postanowieniem z dnia 3 kwietnia 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy prawomocne i ostateczne rozstrzygnięcie organów rentowych odmawiających objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia w nie uspołecznionym zakładzie pracy wyłącza możliwość dokonywania przez Sąd ustaleń w przedmiocie uznania go za pracownika w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin?"powziął następującą uchwałę:Prawomocne orzeczenie rady nadzorczej oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzające, iż pracownik nie podlega ubezpieczeniu społecznemu, nie wiąże okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawie o świadczenie rentowe.Uzasadnienie faktycznePaweł J. w dniu 28 sierpnia 1978 r. złożył w organie rentowym wniosek o rentę inwalidzką z ogólnego stanu zdrowia.Organ rentowy decyzją z dnia 19 listopada 1979 r. odmownie załatwił powyższy wniosek wobec niewykazania przez wnioskodawcę wymaganego 5-letniego okresu zatrudnienia. Mianowicie organ rentowy uznał za udowodniony okres zatrudnienia w rozmiarze 1 roku, 11 miesięcy i 10 dni, nie uznając okresu pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym Józefa T. od dnia 1 lipca 1970 r. do dnia 1 września 1976 r., na mocy decyzji bowiem Oddziału ZUS z dnia 5 lipca 1979 r. zatwierdzonej orzeczeniem Rady Nadzorczej z dnia 10 września 1979 r. wnioskodawca nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu, gdyż nie był pracownikiem najemnym, jedynie sporadycznie pomagał przy wykonywaniu pilnych prac polowych.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS nie uwzględniła odwołania wnioskodawcy, zatwierdzając decyzję organu rentowego z dnia 19 listopada 1979 r.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w związku z rozpoznaniem odwołania wnioskodawcy przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z art. 55 i 56 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 z późn. zm.) w związku z art. 3 § 2 kodeksu postępowania cywilnego, który w myśl art. 72 wymienionej ustawy ma zastosowanie w postępowaniu w sprawach z ubezpieczenia społecznego, wynika uprawnienie i obowiązek sądu pracy i ubezpieczeń społecznych badania i dokonywania samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sprawach należących do właściwości tego sądu.Zasada ta ma również odpowiednie zastosowanie wobec rad nadzorczych rozpoznających odwołania od decyzji organów rentowych, w myśl bowiem § 21 i 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz trybu postępowania przed radami nadzorczymi (Dz. U. Nr 49, poz. 302) zespół orzekający obowiązany jest do wszechstronnego zbadania i wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, a przy jej rozstrzyganiu do kierowania się przepisami prawa.Ograniczenie kognicji sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w tym przedmiocie jest dopuszczalne tylko w zakresie określonym ustawą.Przykładem takiego ograniczenia zasady samodzielnego ustalania okoliczności faktycznych i oceny prawnej stanu faktycznego jest art. 11 k.p.c., z mocy którego sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ustaleniami wyroku skazującego wydanego w postępowaniu karnym co do popełnienia przestępstwa.Przepis ten - jako wyjątkowy - podlega wykładni ścisłej, a więc nie odnosi się do innego orzeczenia niż wyrok skazujący w postępowaniu karnym (por. uzasadnienie uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 26.I.1979 r. V PZP 8/78, OSNCP 1979, z. 4, poz. 63).Stosownie do art. 11 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o utworzeniu Komitetu Pracy i Płacy oraz o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej (Dz. U. Nr 20, poz. 119) w brzmieniu nadanym art. 96 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych - rady nadzorcze oddziałów ZUS rozstrzygają odwołanie od decyzji oddziału ZUS w przedmiocie objęcia ubezpieczeniem społecznym.Od orzeczenia rady nadzorczej w tym przedmiocie nie przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Orzeczenie rady nadzorczej nie zwalnia jednak sądu od zbadania i samodzielnej oceny okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sporu wynikłego na tle roszczenia o ustalenie emerytury lub jej podstawy.Orzeczenie rady nadzorczej w tym przedmiocie rozstrzyga tylko o obowiązku podmiotu zatrudniającego w związku z zatrudnieniem pracownika w dziedzinie ubezpieczenia społecznego.W sprawie o rentę inwalidzką przedmiotem rozpoznania jest żądanie pracownika świadczenia z tytułu zatrudnienia.W myśl zaś art. 1, art. 5 ust. 1 i art. 8 ust. 1 w związku z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) nabycie prawa do renty uzależnione jest od faktu pozostawania w stosunku pracy i pobierania w tym okresie wynagrodzenia oraz stania się inwalidą w kreślonym czasie.Wymienione przepisy nie uzależniają uwzględnienia okresów zatrudnienia do nabycia uprawnień rentowych od warunków objęcia pracownika ubezpieczeniem społecznym.Niezależnie więc od tego, czy osoba zatrudniająca pracownika zgłosi go do ubezpieczenia społecznego, w sporze o świadczenia emerytalne lub rentowe sąd pracy i ubezpieczeń społecznych jest obowiązany do zbadania i samodzielnej oceny okoliczności, czy pracownik w określonym czasie był zatrudniony przez określony podmiot stosownie do art. 8 ust. 1 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym.Dla dokonania w tym przedmiocie ustaleń sąd może dopuszczać wszelkie dowody w myśl art. 47 i 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. z tym zastrzeżeniem, że moc i wiarygodność tych dowodów podlega swobodnej ocenie sądu orzekającego (art. 233 § 1 k.p.c.).Ustawa z dnia 24 października 1974 r. nie zawiera przepisów, które ograniczałyby sąd pracy i ubezpieczeń społecznych w samodzielności ustalania okoliczności decydujących o tym, czy zgłoszenie zatrudnienia było istotnie wykonywane oraz czy charakter tego zatrudnienia uzasadnia przyjęcie, iż jest to stosunek pracy, a także czy i jakie wynagrodzenie zostało pracownikowi z tego tytułu wypłacone. Jeżeli ustawodawca uznał za celowe wprowadzenie odrębnego trybu ustalania konkretnych okoliczności, to wyraźnie tak określił w przepisie szczególnym (por. art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - Dz. U. z 1975 r. Nr 34, poz. 188).Decyzja oddziału ZUS, a także orzeczenie rady nadzorczej tego oddziału w przedmiocie istnienia obowiązku ubezpieczenia stwarza domniemanie, że pracownik był zatrudniony przez określony podmiot. Nie wyklucza to możliwości wykazania w postępowaniu o świadczenie emerytalne lub rentowe, że zgłoszone do ubezpieczenia zatrudnienie (stosunek pracy) nie istniało (było fikcyjne) bądź że nie było wykonywane albo że nie miało charakteru stosunku pracy.Dopuszczalna jest także sytuacja odmienna, prowadząca do udowodnienia istnienia zatrudnienia pomimo decyzji oddziału ZUS lub orzeczenia rady nadzorczej co do nieistnienia obowiązku ubezpieczenia.Ubocznie należy zauważyć, że w świetle § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 1960 r. o zakresie i trybie działania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 23, poz. 134) do zakresu działania oddziału ZUS należy ustalenie obowiązku ubezpieczenia, a więc istnienia obowiązku po stronie podmiotu zatrudniającego.Nie oznacza to, iż Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych może przejść do porządku dziennego nad prawomocnym orzeczeniem rady nadzorczej co do nieistnienia obowiązku ubezpieczenia. Orzeczenie to jako dokument urzędowy korzysta z domniemania prawdziwości, którego obalenie - co do tego, że zawarte w nim oświadczenia są niezgodne z prawdą - obciąża dowodowo stronę zwalczającą ten dokument (por. art. 244 k.p.c. oraz wyrok SN z dnia 18.IX.1969 r. II CR 308/69, OSNCP 1970, z. 7-8, poz. 130). Oczywiście przy ocenie tego dokumentu niezbędna jest duża ostrożność i szczególna wnikliwość.Dotyczy to także innych dowodów prowadzących do odmiennych wniosków, niż wynikają z orzeczenia rady nadzorczej.Istotne przy tej ocenie będzie rozważenie przesłanek, na których oparte zostało wymienione orzeczenie, istnienia obiektywnego możliwości wykonywania przez pracownika zatrudnienia w rozmiarze zgłoszonym do ubezpieczenia, a także zapotrzebowania zatrudniającego na pracę w tym rozmiarze oraz warunków, na jakich umowa o pracę była wykonywana. Nie można przy tym uważać osoby zatrudnionej za członka rodziny zatrudniającego, jeżeli w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są to osoby obce, gdyż nie łączy je pokrewieństwo ani powinowactwo.Powyższe względy uzasadniają odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji.