III PO 41/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski. Sędziowie: W. Glabisz (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Kazimierza S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. o rentę inwalidzką, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do rozstrzygnięcia w trybie art. 3551 pr. o s.u.s.:"Czy § 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26.II.1956 r. w sprawie wypłaty rent osobom pozbawionym wolności oraz świadczeń dla tych osób, jeśli uległy wypadkowi przy pracy w czasie pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 59, poz. 283), obejmuje również wypadki więźniów obozów koncentracyjnych, jakim ulegli w czasie pracy w tych obozach?"udzielił następującej odpowiedzi:Przepis § 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26 lutego 1956 r. w sprawie wypłaty rent osobom pozbawionym wolności oraz świadczeń dla tych osób (Dz. U. Nr 59, poz. 283) nie ma zastosowania do osób, które stały się inwalidami w czasie pobytu w niemieckich obozach koncentracyjnych lub obozach pracy przymusowej w czasie od dnia 1 IX 1939 r do 9 V 1945 r. (art. 8 pkt 10 dekretu o p.z.e.). Uzasadnienie faktyczneTrybunał Ubezpieczeń Społecznych w wydanych dotychczas orzeczeniach zajmował jednolite stanowisko, że okres pobytu w niemieckich obozach koncentracyjnych lub w obozach pracy przymusowej nie może być uznany za okres pracy osób pozbawionych wolności wykonywanej w ramach regulaminu więziennego w rozumieniu § 4 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26.XI.1956 r. Stanowisko to jest prawidłowe. Kwestię bowiem uprawnień emerytalnych osób, które przebywały w niemieckich obozach koncentracyjnych i obozach pracy przymusowej, normują odrębne przepisy, tj. art. 8 ust. 1 pkt 10 i ust. 3 dekretu o p.z.e. oraz dotyczące repatriantów przepisy § 8 pkt 8 wydanego z upoważnienia art. 111 dekretu o p.z.e. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10.V.1957 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 117). Nie istnieje więc luka prawna i brak jest uzasadnionych podstaw do stosowania per analogiam przepisów wyżej cytowanego rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26.XI.1956 r., normujących sytuację prawną w zakresie uprawnień emerytalnych innej grupy osób, tj. osób pozbawionych wolności, wykonujących pracę w ramach regulaminu więziennego.Sytuacja osób umieszczonych przez władze okupacyjne niemieckie w obozach koncentracyjnych i obozach pracy przymusowej była zupełnie inna niż osób odbywających karę więzienia i w czasie jej odbywania wykonujących pracę w ramach regulaminu więziennego. Są to sytuacje w gruncie rzeczy nieporównywalne. Istotnym celem niemieckich obozów koncentracyjnych i obozów pracy przymusowej była bowiem eksterminacja lub fizyczne wyniszczenie osób umieszczonych tam przez organy okupacyjne, które działały bezprawnie. Również praca tych osób miała przede wszystkim na celu przyspieszenie lub ich wyniszczenie przez nieludzkie warunki, w jakich się odbywała. W tego rodzaju warunkach w obozie koncentracyjnym w Dachau był też zatrudniony skarżący K.S., któremu dozorca wybił oko pękiem kluczy, gdy skarżący nie mógł podołać szybkiemu przetaczaniu nadmiernie obciążonych wózków.Natomiast praca więźniów w ramach regulaminu więziennego odbywa się zgodnie z przepisami prawa i ma na celu reedukację osób skazanych prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności oraz umożliwienie im osiągania zarobków na utrzymanie rodziny i dla odłożenia pewnych funduszów na chwilę opuszczenia więzienia (pkt 43 regulaminu więziennego - zarządzenie nr 205/55 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21.X.1955 r. z późniejszymi zmianami, wprowadzonymi zarządzeniami Ministra Sprawiedliwości). Przy pracy tej powinny być przestrzegane przepisy bhp, tak samo jak przy innych pracach. Wyznaczana jest ona po zasięgnięciu opinii lekarza, a osoby do lat 18 i kobiety mogą być zatrudniane tylko zgodnie z ogólnie obowiązującymi przepisami o ochronie pracy młodocianych i kobiet (punkty od 40 do 44 regulaminu). Zgodnie z przepisami pkt 42 regulaminu zatrudnieni więźniowie mają prawo do zabezpieczenia w razie zapadnięcia na chorobę zawodową lub w razie wypadku w zatrudnieniu zgodnie z przepisami wyżej wskazanego rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26.XI.1956 r. Brak jest więc uzasadnionej podstawy prawnej do uznania okresów pobytu w niemieckich obozach koncentracyjnych za okresy pracy wykonywanej w ramach regulaminu więziennego przez osoby skazane na karę pozbawienia wolności.Więzień wykonujący pracę w ramach regulaminu więziennego nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, mianowania lub w związku z nauką zawodu ani nie pełni funkcji z wyboru (art. 4 dekretu o p.z.e.), nie nabywa więc prawa do świadczeń emerytalnych na podstawie ogólnych przepisów dekretu o p.z.e., lecz nabywa je na podstawie szczegółowych przepisów cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26.XI.1956 r., wydanego z upoważnienia art. 36 dekretu o p.z.e. Przepisy tego rozporządzenia wprowadzają wyjątek od ogólnej zasady wyrażonej w art. 4 dekretu o p.z.e., nie można więc ich zgodnie z powszechnie przyjętymi zasadami wykładni interpretować rozszerzająco.Nie można zatem przepisów dotyczących osób pozbawionych wolności i wykonujących pracą w ramach regulaminu więziennego stosować do osób skierowanych przez niemieckie władze okupacyjne do obozów koncentracyjnych lub obozów pracy przymusowej, zwłaszcza że sytuację tych osób w zakresie uprawnień emerytalnych normują odrębne przepisy, tj. art. 8 pkt 10 dekretu o p.z.e.