III PO 47/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej w Ł. przeciwko Tadeuszowi J. o 469,30 złotych, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 7 października 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do roszczeń pracodawcy o zwrot narzędzi i ubrania roboczego lub równowartości ma zastosowanie art. 473 k.z.?"udzielił następującej odpowiedzi:Po upływie terminu z art. 473 kodeksu zobowiązań zakład pracy może dochodzić roszczeń o zwrot odzieży roboczej lub o zapłatę jej równowartości na podstawie przepisów prawa rzeczowego lub przepisów o naprawieniu szkody czynu niedozwolonego. Uzasadnienie faktycznePozwany, zatrudniony jako kierowca, nie zwrócił przydzielonej mu odzieży roboczej, mimo że do dnia rozwiązania stosunku pracy nie upłynął jeszcze ustalony okres zużycia odzieży. Nie rozliczył się także przez zapłatę należności wypadającej po odliczeniu od wartości dostarczonej odzieży odpowiedniej kwoty za okres zużycia do chwili zakończenia stosunku pracy.Powodowe Przedsiębiorstwo żąda zasądzenia kwoty 542 zł 70 gr obliczonej z uwzględnieniem dotychczasowego okresu zużycia odzieży (butów filcowych, ubrania watowanego i płaszcza drelichowego). Pozwany przyznał okoliczności faktyczne przytoczone w pozwie, a w szczególności to, że odchodząc z pracy, nie zwrócił wymienionej wyżej odzieży, wniósł jednak o oddalenie powództwa ze względu na upływ czasu.Sąd Powiatowy oddalił powództwo na podstawie art. 473 k.z. po ustaleniu, że stosunek pracy został rozwiązany z dniem 16 października 1963 r., a pozew wniesiono dopiero dnia 9 stycznia 1965 r.Przy rozpoznawaniu rewizji wniesionej przez powoda powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił to zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Dla wyjaśnienia tego zagadnienia i udzielenia odpowiedzi należy przede wszystkim podkreślić, że roczny termin prekluzyjny z art. 473 k.z. ogranicza dochodzenie roszczeń kontraktowych. Odnosi się to zarówno do roszczeń pracodawców, jak i roszczeń pracowników. Charakter roszczeń określony został wyraźnie przez wskazanie, że prekluzji podlegają roszczenia wynikające z umowy o pracę.Zakład pracy, dostarczając odzieży roboczej, wykonuje obowiązek wypływający z umowy o pracę, nie wyzbywa się jednak przez to swego prawa podmiotowego jako właściciel przydzielonych rzeczy. Wypada w związku z tym przytoczyć przykładowo, że właściciel rzeczy, wydając ją w wykonaniu obowiązku wynikającego z umowy dzierżawy lub umowy najmu, nie pozbawia się roszczeń przysługujących mu z tytułu własności (w tym roszczenia o wydanie rzeczy z tego właśnie tytułu) przez to, że nabywa roszczenie obligacyjne o wydanie przedmiotu dzierżawy lub najmu po zakończeniu stosunku umownego (art. 394, 414 k.z.). W szczególności po przedawnieniu roszczenia obligacyjnego o wydanie wydzierżawionej nieruchomości wydzierżawiający - jeżeli jest właścicielem - mógłby żądać wydania na podstawie przepisów prawa rzeczowego (art. 28, 58 pr. rzecz.).Przepis art. 473 k.z. nie uzasadnia odmiennego toku rozumowania w stosunku do przydzielonych pracownikowi przedmiotów odzieży roboczej, ochronnej i sprzętu ochrony osobistej, tym bardziej że w wymienionych przykładowo umowach najmu i dzierżawy danie rzeczy do używania albo używania i użytkowania wyczerpuje podstawową treść stosunku prawnego, gdy tymczasem wydanie pracownikowi odzieży ochronnej jest wykonaniem jednego z licznych obowiązków umownych.Dostarczenie odzieży ochronnej, roboczej i sprzętu ochrony osobistej oraz związane z tym prawa i obowiązki stron unormowane są z reguły w układach zbiorowych pracy, opartych w tej kwestii na uchwale Nr 78a Rady Ministrów z dnia 5 marca 1957 r. (M.P. Nr 30, poz. 206; zmiana: M.P. z 1958 r. Nr 11, poz. 66). Obowiązki zakładu pracy wynikają także z przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.Układy zbiorowe zastrzegają, że odzież robocza, ochronna i sprzęt przydzielone pracownikowi są stale własnością zakładu pracy, jedynie odzież robocza po okresie zużycia przechodzi na własność pracownika. Takie jest też postanowienie § 7 Instrukcji stanowiącej część składową układu zbiorowego pracy dla pracowników Państwowej Komunikacji Samochodowej, zawartego dnia 15 grudnia 1960 r. i mającego zastosowanie w sprawie niniejszej. Nie nasuwa przy tym wątpliwości okoliczność, że do okresu zużycia nie należy czas po rozwiązaniu stosunku pracy.Po rozwiązaniu umowy o pracę i po upływie terminu prekluzyjnego z art. 473 k.z. - odnoszącego się do roszczeń z tytułu umowy - zakład pracy nie może już dochodzić roszczenia opartego na tym, że pracownik nie wykonał płynącego z umowy obowiązku zwrotu odzieży. Od tej chwili staje się aktualne roszczenie oparte na tytule własności i na przepisach prawa rzeczowego. W razie zaś utraty lub uszkodzenia odpowiedzialność pracownika będzie z reguły oceniana jako odpowiedzialność posiadacza będącego w złej wierze.Według § 12 wspomnianej wyżej Instrukcji, w razie rozwiązania umowy o pracę pracownik może zatrzymać odzież roboczą pod warunkiem pokrycia jej wartości z odliczeniem proporcjonalnej części wartości za okres dotychczasowego zużycia. Odzież ochronna i sprzęt podlegają zwrotowi. Na tym postanowieniu oparte jest roszczenie zakładu pracy, jako właściciela odzieży, o zapłatę odpowiedniej kwoty. Nie wyłącza to rozliczenia się pozwanego przez zwrot odzieży w stanie odpowiadającym zużyciu do dnia rozwiązania stosunku pracy.Na powyższych zasadach należałoby rozwiązywać również kwestię podobnych roszczeń pracownika przeciwko zakładowi pracy. Z umowy o pracę wynika obowiązek zakładu pracy (regulowany niekiedy i w przepisach układów zbiorowych) wskazania miejsca na przechowanie garderoby i ewentualnie innych przedmiotów należących do pracownika. Po upływie terminu prekluzyjnego z art. 473 k.z. pracownik mógłby dochodzić zwrotu swoich rzeczy lub odpowiedniego odszkodowania na podstawie przepisów prawa rzeczowego z powołaniem się na to, że jest właścicielem. To samo odnosi się do wypadków, w których na podstawie umowy o pracę pracownik zobowiązał się do dostarczenia własnych narzędzi i pozostawienia ich w zakładzie pracy na czas trwania umowy.Odpowiedzialność pracownika za dostarczoną mu odzież roboczą, ochronną i sprzęt może się opierać także na przepisach o czynach niedozwolonych. W praktyce zagadnienie to wystąpić może np. w razie przywłaszczenia i sprzedaży przydzielonych przedmiotów. W takiej sytuacji roszczenia zakładu pracy - obciążonego odpowiednim ciężarem dowodowym - nie ulegną prekluzji z art. 473 k.z. W związku z tym trzeba przypomnieć, że stanowisko wyrażone w niniejszej uchwale znajduje oparcie w dotychczasowej judykaturze Sądu Najwyższego. W szczególności zarówno uchwała składu 7 sędziów z dnia 13 listopada 1954 r. I CO 47/54 (OSN nr 3/1955, poz. 56), jak i uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 26 października 1956 r. (OSN nr 1/1958, poz. 1) przyjmuje, że odpowiedzialność pracownika z tytułu manka, za które odpowiada na podstawie art. 239 k.z., może być także oparta na art. 134 k.z., który przewidywał odpowiedzialność z tytułu tzw. czynu niedozwolonego. Roszczenie zatem zakładu pracy, które uległo prekluzji z art. 473 k.z., jako oparte na art. 239 k.z. - mogło być dochodzone na podstawie art. 134 k.z.Przytoczona argumentacja prowadzi do udzielenia odpowiedzi sformułowanej w sentencji niniejszej uchwały. Sentencja bierze pod uwagę tylko kwestię roszczeń dotyczących odzieży ochronnej, ponieważ spór odnosi się tylko do tej właśnie odzieży.