III PO 54/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski (sprawozdawca) Sędziowie: W. Glabisz, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi O. i innych przeciwko Hucie w K. o zapłatę za pracę w godzinach nadliczbowych po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 16 listopada 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w razie ustalenia, że wykonywane przez powodów jako portierów hoteli robotniczych czynności administracyjne stanowią przy pilnowaniu tylko przerywaną pracę dodatkową z paragrafu 4 rozp. MP i OS z dnia 26 stycznia 1922 r. w sprawie czasu pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu (Dz. U. Nr 8, poz. 148) - normalnym dla tych powodów będzie 12-godzinny dzień (72-godzinny tydzień) pracy, jeżeli na przedłużenie czasu pracy wyraził zgodę Techniczny Inspektorat Pracy Zarządu Głównego Związku Zawodowego Hutników, czy też normalnym będzie 8-godzinny dzień (46-godzinny tydzień) pracy, jeżeli zbiorowy układ pracy dla przemysłu hutniczego zawarty w dniu 28.IX.1957 r. nie przewiduje możliwości przedłużenia 8-godzinnego dnia (46-godzinnego tygodnia pracy, art. 8), a będący stroną tego układu Zarząd Główny Związku Zawodowego Hutników wyjaśnił, że normalnym dla portierów jest 8-godzinny dzień (46-godzinny tydzień pracy)?2. Jeżeli w zbiorowym układzie pracy strony tego układu umieściły postanowienie, że za każdą godzinę pracy w niedziele i święta ustawowo wolne od pracy przysługuje dodatek w wysokości 100 % - godzinowej stawki wynikającej z osobistego zaszeregowania pracownika (art. 25 pkt 1), to czy w wypadku, gdy powodowie w zamian za pracę w tych dniach otrzymali wolne dni w tygodniu, powinni za pracę pełnioną w dniach ustawowo wolnych od pracy otrzymać normalne czy też podwyższone o 100 % wynagrodzenie?"udzielił następującej odpowiedzi:Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne powstało w sprawie, w której powodowie domagają się dodatkowego wynagrodzenia za pracę wykonywaną - ich zdaniem - w godzinach nadliczbowych w dni powszednie oraz w niedziele i święta. Powodowie, zatrudnieni w charakterze portierów hoteli robotniczych (Kwatery Zbiorowe Huty), reprezentują stanowisko, że charakter obowiązków i rodzaje faktycznie wykonywanych przez nich czynności nie zezwalają na zaliczenie ich do kategorii osób zatrudnionych przy pilnowaniu. Przeważająca część wykonywanej pracy nie polegała na pilnowaniu obiektów. Pozwana Huta powinna zatem wypłacić portierom dodatkowe wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną ponad 8-godzinny dzień i 46-godzinny tydzień pracy oraz za pracę przypadającą w niedziele i święta. Strona pozwana wnosi o oddalenie powództwa i zarzuca, że praca powodów jako portierów (dozorców) polega przede wszystkim na pilnowaniu mienia hotelowego i różni się zasadniczo od pracy portierów hoteli miejskich. Praca poza pilnowaniem wypełniała powodom stosunkowo nieznaczną część czasu roboczego i sprowadzała się do wykonywania prostych czynności, wymagających tylko znajomości czytania i pisania.Sąd Powiatowy uznał, że obowiązki wykonywane przez powodów nie są pracą portierów w rozumieniu rozporządzenia z dnia 26 stycznia 1922 r. w sprawie czasu pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu (Dz. U. Nr 18, poz. 148; zmiana Dz. U. z 1930 r. Nr 74, poz. 589). Według ustaleń zawartych w wyroku powodowie, oprócz pilnowania i sprzątania chodnika, pełnili szereg czynności natury administracyjnej (czynności związane z meldowaniem, pobieraniem opłat, ewidencją, rozmowami telefonicznymi,wydawaniem pościeli, naczyń itd.).Na tej podstawie Sąd uznał roszczenia powodów za usprawiedliwione i zasądził na ich rzecz kwoty wskazane w sentencji zaskarżonego wyroku. Oddalenie części roszczeń nastąpiło w wyniku wyliczenia opartego na opinii biegłego.Strona pozwana zaskarżyła wyrok rewizją, w której wnosi o zmianę orzeczenia i o oddalenie powództwa w całości lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuca zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i wadliwość ustaleń dotyczących rodzaju i zakresu czynności spełnianych przez powodów.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne w sformułowaniu wyżej już podanym.Wątpliwości dotyczą przede wszystkim wykładni i stosowania postanowień zbiorowego układu pracy zawartego w dniu 28 września 1957 r. pomiędzy Ministerstwem Przemysłu Ciężkiego a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Hutników.Przepis art. 8 ust. 1 układu stanowi, że normalny czas pracy wynosi 8 godzin na dobę, a w sobotę 6 godzin na dobę i że nie może przekraczać 46 godzin na tydzień.Przytoczone postanowienie odnosi się tylko - jak to jednoznacznie wynika z brzmienia przepisu - do normalnego czasu pracy i nie dotyczy przedłużonego lub skróconego czasu pracy ani tzw. równoważnych norm czasu pracy. Przedłużony i skrócony czas pracy oraz normy równoważne są instytucjami uregulowanymi przepisami o czasie pracy, stosowanymi w praktyce i powszechnie znanymi. Należy zatem w szczególności uznać, że przedłużony czas pracy osób zatrudnionych przy pilnowaniu jest przedmiotem, którego układ zbiorowy nie unormował. Według art. 89. ust. 2 układu, we wszystkich sprawach nie uregulowanych układem mają zastosowanie przepisy obowiązującego ustawodawstwa pracy. Do osób zatrudnionych przy pilnowaniu mają zatem zastosowanie przepisy rozporządzenia z dnia 22 stycznia 1922 r.Powyższej wykładni nie może podważyć stanowisko reprezentowane w niniejszej sprawie przez Zarząd Główny Związku Zawodowego Hutników a wyrażone w piśmie z dnia 6 lipca 1965 r.Pogląd dopatrujący się w art. 8 układu zbiorowego unormowania czasu pracy wszystkich pracowników (a nie tylko tych, których obowiązuje ,,normalny" czas pracy) uniemożliwiłby nawet stosowanie - przewidzianego również w przemyśle ciężkim - skróconego czasu pracy.Wprawdzie art. 89 ust. 3 układu przewiduje, że w wypadkach wątpliwych postanowienia układu powinny być tłumaczone przez strony, które zawarły układ, jednakże przepis ten odnosi się do wykładni ustalonej zgodnie przez obu kontrahentów układu. Jednostronne stanowisko Zarządu Głównego Związku Zawodowego nie może narzucać określonego wyniku wykładni. W związku z tym wypada stwierdzić, że ten sam Zarząd Główny zatwierdził obowiązujący w pozwanej Hucie regulamin pracy. Regulamin przewiduje, że czas pracy pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu (dozorcy, portierzy), wynosi 8 godzin na dobę, ale może on być przedłużony do 12 godzin na dobę (§ 11 pkt 5 regulaminu). Według postanowień tego regulaminu czas pracy przy pilnowaniu, w razie wykonywania przez pilnujących jednocześnie innej przerywanej pracy dodatkowej, może być przedłużony do 8 godzin, a nawet do 12 godzin na dobę, za uprzednią zgodą zakładowego społecznego inspektora pracy.Treść regulaminu pracy wydanego po zawarciu układu zbiorowego pozostaje - jak widać - w zgodności z poprawnie tłumaczonymi postanowieniami układu. Pracą w godzinach nadliczbowych, wynagradzaną dodatkowo według art. 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu, jest praca w wymiarze przekraczającym ustawowo dopuszczalne normy czasowe. Dopuszczalny ustawowo czas pracy pracowników zatrudnionych przy pilnowaniu wynosi 12 godzin na dobę, choćby w czasie pilnowania pracownicy ci wykonywali jednocześnie inną przerywaną pracę dodatkową. Brak zezwolenia zarządu okręgowego związku zawodowego (§ 4 rozporządzenia z dnia 26.I.1922 r.) nie daje podstawy do przyznania dodatków z art. 16 ustawy o czasie pracy. Przepis art. 16 nie przewiduje bowiem dodatków za tego rodzaju pracę i nie uznaje jej za nadliczbową. Brak zezwolenia wymaganego według § 4 rozporządzenia z dnia 26 stycznia 1922 r. może natomiast spowodować zastosowanie sankcji karnych (art. 18 ustawy o czasie pracy). Zezwolenie Technicznego Inspektora Pracy Zarządu Głównego ZZH z dnia 10 lipca 1963 r. sprawiło, że od tej daty omawiany wyżej problem stał się nieaktualny. Do technicznych inspektorów pracy należał bowiem również nadzór w tym zakresie (por. "Biuletyn CRZZ" nr 9, poz. 96 z 1960 r.)Dotychczas przytoczone motywy stanowią uzasadnienie odpowiedzi na pierwsze z przedstawionych pytań.Udzielenie odpowiedzi na drugie pytanie poprzedzić należy przypomnieniem, że postanowienia układu zbiorowego, dotyczące w szczególności wynagrodzenia za pracę wraz z dodatkami, mogą być dla pracowników korzystniejsze od przepisów ustawowych (art. 1, 5, 7 ustawy o układach zbiorowych pracy).Przepisem korzystniejszym dla pracowników jest postanowienie art. 25 wiążącego strony układu zbiorowego. Przepis ten, zamieszczony w rozdziale pt. "Wynagrodzenie za pracę", stanowi, że za każdą godzinę pracy w niedziele i święta ustawowo wolne od pracy przysługuje dodatek w wysokości 100% godzinowej stawki wynikającej z osobistego zaszeregowania pracownika.Według przepisów ustawowych pracownicy zatrudnieni przy pilnowaniu otrzymują w zamian za pracę w niedzielę tylko wolny dzień w tygodniu (art. 4, 10 i 13 ustawy o czasie pracy) bez dodatkowego wynagrodzenia za tę pracę. Ustawa nie reguluje natomiast w ogóle kwestii dnia wolnego w zamian za pracę tych osób przypadającą na dni świąteczne poza niedzielami.Korzystniejsze unormowanie przez układ zbiorowy polega na przyznaniu dodatkowego wynagrodzenia za "każdą'ʼ godzinę pracy w niedziele i święta. Przepis układu zbiorowego nie pozostawia zatem żadnych wątpliwości. Udzielenie wolnego dnia w tygodniu w zamian za pracę w niedzielę i święta nie zwalnia od przewidzianego w układzie obowiązku zapłaty dodatkowo obliczonego wynagrodzenia według art. 25 układu zbiorowego.