III PZP 10/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: S. Rejman, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa K. przeciwko Biuru Zbytu Obrabiarek i Narzędzi w W. o 4.000 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy postanowieniem z dnia 20 grudnia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy okresowe zaniechanie pracy w czasie okupacji, wywołane koniecznością ukrywania się przed aresztowaniem przez gestapo, powoduje przerwę ciągłości pracy niezbędnej do zachowania przez pracownika prawa do premii jubileuszowej przewidzianej układem zbiorowym pracy, który na temat tego rodzaju przerwy w pracy w ogóle się nie wypowiada?"udzielił następującej odpowiedzi prawnej:Przerwę w pracy spowodowaną ukrywaniem się w czasie okupacji przed aresztowaniem przez gestapo zalicza się do czasu pracy wymaganego do uzyskania uprawnień do nagrody jubileuszowej (§ 3 ust. 1 lit. b pkt 7 załącznika Nr 8 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z dnia 26 kwietnia 1957 r.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się Sądowi Wojewódzkiemu w związku z tym, że powód, który wystąpił z żądaniem wypłacenia mu nagrody jubileuszowej za przepracowanie 25 lat w jednym zawodzie ukrywał się przed okupantem w okresie od lipca 1941 r. do 20 stycznia 1944 r. Sąd Powiatowy, który oddalił powództwo, potraktował ten okres jako przerwę w pracy, co doprowadziło do wniosku, że brak jest "ciągłości pracy w jego zatrudnieniu". Zdaniem Sądu Powiatowego wszystkie przerwy w pracy, które mogą być zaliczone dla uzyskania uprawnień do nagrody, są wyczerpująco wyliczone w załączniku nr 8 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego, brak więc jest podstaw do stosowania wykładni rozszerzającej tych przepisów.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zaznaczył, że fakt niezaliczenia przerwy w pracy, spowodowanej ukrywaniem się przed okupantem, do okresu pracy wymaganego do uzyskania uprawnień do nagrody jubileuszowej, nie powinien sam przez się przesądzać o sposobie rozstrzygnięcia wynikłego zagadnienia, albowiem może tu chodzić o przeoczenie. Zarząd Główny Związku Zawodowego Metalowców w piśmie skierowanym do powoda trafnie - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - podkreśla, że okres ukrywania się przed okupantem nie powoduje utraty ciągłości pracy. W ten sposób nastąpiłoby słuszne zrównanie skutków wymienionej przerwy w pracy z podobną przerwą spowodowaną przymusowym przesiedleniem w czasie drugiej wojny światowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, podejmując przytoczoną na wstępie uchwałę, miał na względzie, co następuje:Przesłanki przyznawania nagród jubileuszowych dotyczące okresu pracy zostały skonkretyzowane w załączniku Nr 8 do układu zbiorowego pracy metalowców w sprawie nagród jubileuszowych za długoletnią, nieprzerwaną i nienaganną pracę w jednym zakładzie lub w jednym zawodzie. Postanowienia tego załącznika przewidują okresy przerw w pracy zaliczalne do czasu pracy wymaganego do uzyskania uprawnień do nagrody jubileuszowej oraz przerwy w pracy, które nie powodują utraty ciągłości pracy, ale których nie wlicza się do okresu stanowiącego o uprawnieniu jubilatów.Przede wszystkim należy stwierdzić, że wyliczenie zarówno jednej, jak i drugiej kategorii przerw w sensie wyżej określonym istotnie nie zawiera przerwy w pracy spowodowanej ukrywaniem się przed okupantem (jego organami policyjnymi). Nasuwa się więc zagadnienie, czy w tym stwierdzeniu można się dopatrzyć podstawy do uznania, że fakt ukrywania się przed okupantem i spowodowana tym przerwa w pracy nie są zdarzeniem mającym pozytywne znaczenie z punktu widzenia zasady, zwłaszcza zaś czasu niezbędnego do nabycia uprawnień do nagrody jubileuszowej. Na pytanie to można odpowiedzieć po dokonaniu wykładni odpowiednich postanowień rozważanego załącznika do układu zbiorowego pracy.Okoliczność, że wykładnia gramatyczna tekstu postanowień załącznika prowadzi do wyników negatywnych, nie zwalnia od obowiązku zastosowania innych metod wykładni, które mają zastosowanie do przepisów prawa. Objęty pytaniem okres jest okresem przypadającym na czas drugiej wojny światowej (§ 3 ust. 1 lit. b oraz § 3 ust. 2 cytowanego załącznika do układu zbiorowego pracy). W związku z tym wchodzić mogą w grę jedynie te postanowienia załącznika, które dotyczą tego okresu. W tym względzie należy wyeliminować braną w sprawie niniejszej pod uwagę możliwość przyrównania ukrywania się przed okupantem do stanu faktycznego polegającego na niewykonywaniu pracy z powodu przymusowego przesiedlenia w czasie drugiej wojny światowej (§ 3 ust. 2 pkt 1 załącznika). Ukrywanie się bowiem przez obywatela polskiego przed okupantem nie ma wspólnych elementów ze wspomnianym stanem faktycznym.Pozostają zatem "przerwy wynikłe z represji stosowanych przez hitlerowskiego okupanta, a mianowicie: pobyt w więzieniu z przyczyn ideowych, pobyt w obozach koncentracyjnych i obozach pracy, przymusowe wywiezienie na roboty". Jeżeli chodzi o redakcję tego postanowienia, to na samym wstępie zawiera ona klauzulę ogólną, charakteryzującą istotę sytuacji w sposób ogólny. Sformułowanie to daje zarazem wyraz pewnej zasadzie, ze względu na którą przerwy w pracy zostały zaliczone do czasu pracy wymaganego do uzyskania uprawnień do nagrody jubileuszowej. Istotnym momentem jest przerwa wynikła z represji stosowanych przez hitlerowskiego okupanta. Postanowienie to poza tym zawiera wyliczenie, a mianowicie: pobyt w więzieniu z przyczyn ideowych, pobyt w obozach koncentracyjnych i obozach pracy, przymusowe wywiezienie na roboty. Wymaga wyjaśnienia, w jakim stosunku pozostają do siebie, wspomniana klauzula ogólna i cytowane wyliczenie. Chodzi zwłaszcza o to, czy wyliczenie, na pewno nie obejmujące wszystkich możliwych sytuacji, które mogłyby mieścić się w klauzuli ogólnej, jest wyczerpujące (taksatywne), czy też tylko przykładowe.Wyrażenie "a mianowicie", jak to wynika ze słownika języka polskiego, jest używane w dwóch podstawowych znaczeniach. W jednym z tych znaczeń "poprzedza wymienienie przedmiotów, o których była mowa". Poza tym "a mianowicie" ma sens: "szczególnie", "osobliwie", "głównie". W tym też ostatnim znaczeniu zostało ono użyte w § 3 lit. b pkt 7 wspomnianego załącznika do układu zbiorowego pracy. Wskazuje na to całokształt sformułowania tego postanowienia. Gdyby autorzy załącznika zamierzali ograniczyć się do tych wypadków, które są wymienione po słowie "a mianowicie", to zupełnie zbędne byłoby posługiwanie się sformułowaniem o znacznie szerszym zakresie.Uzasadnia to zatem wniosek, że wyliczenie zawarte w tym postanowieniu nie ma charakteru taksatywnego, lecz jest przejawem zastosowania techniki wyliczenia przykładowego. Takie rozumienie tekstu załącznika ma swoje oparcie również w uwzględnieniu następującej okoliczności.Osobie, która znalazła się na skutek aresztowania w którejkolwiek z sytuacji wyraźnie wymienionych w cytowanym postanowieniu załącznika, mogła się udać ucieczka. W takiej sytuacji nie pozostawało jej często nic innego jak ukrywanie się przed aresztowaniem. Niczym nie uzasadnione i niesłuszne byłoby zapatrywanie, że pobyt w więzieniu itd. może być potraktowany jako okoliczność dla niej "korzystna", a wręcz odmiennie należy oceniać sytuację tejże osoby, jeżeli udało się jej uniknąć niewątpliwie grożących jej sytuacji wyliczonych w rozważanym postanowieniu. Czynienie w tej mierze rozróżnień nie byłoby niczym uzasadnione.Więcej nawet, w podobny bowiem sposób należy oceniać sytuację, w której dana osoba, wiedząc o grożącym jej aresztowaniu, ucieka i ukrywa się, aby nie znaleźć się w którejkolwiek z sytuacji określonych w cytowanym postanowieniu.Niezbędne jest jednak uczynienie zastrzeżenia, że poza zakres rozważanego zagadnienia prawnego wykracza kwestia udowodnienia, w każdym poszczególnym wypadku, faktu ukrywania się przed aresztowaniem przez gestapo.