III PZP 12/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: S. Graban, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Waleriana N. przeciwko Skarbowi Państwa - Centralne Więzienie w S. 0 63.000 zł, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 17 grudnia 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Który sąd jest rzeczowo właściwy do rozpoznawania sprawy o odszkodowanie za następstwa wypadku, jakiemu uległ więzień karny w czasie nauki zawodu w warsztatach Ośrodka Szkolenia Więźniów?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Sprawy z powództwa więźnia przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy administracji więziennej należą do właściwości sądów wojewódzkich (art. 17 pkt 3 k.p.c.). Uzasadnienie faktyczneWedług art. 17 pkt 3 k.p.c. do właściwości sądów wojewódzkich należą sprawy przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej przy wykonywaniu powierzonych im czynności.Zanim przepis ten został sformułowany w obecnej redakcji, podobny przepis zawierał dawny k.p.c. w swym pierwotnym brzmieniu (art. 13 i 425 k.p.c.). Jak wynika jednak z dawnego orzecznictwa (por. C I 364/37) przepis ten odnosił się tylko do sporów o odszkodowanie spowodowane działalnością organów Państwa bądź gminy w zakresie ich władzy publicznej.Przepis art. 17 pkt 3 k.p.c. odpowiada dosłownie treści art. 11 ust. 2 dawnego k.p.c. W orzeczeniu z dnia 1 grudnia 1962 r. 4 CZ 97/61 (OSN 1963 r. nr 11, poz. 248) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis art. 11 pkt 2 d.k.p.c. dotyczy wszelkich spraw, w których dochodzi się od Skarbu Państwa roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariusza organu władzy lub administracji państwowej przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, niezależnie od charakteru tej czynności (władcza" czy "gospodarcza"), natomiast nie dotyczy sprawy o naprawienie szkody wyrządzonej przez innych funkcjonariuszy państwowych wymienionych w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15.XI.1956 r. o odpowiedzialności Państwa (Dz. U. Nr 54, poz. 243).Powyższy pogląd jest uzasadniony również w stosunku do art. 17 pkt 3 k.p.c.Z zestawienia art. 17 pkt 3 z punktem 4 tego artykułu wynika, że pkt 3 art. 17 k.p.c. oparty jest na kryterium podmiotowym, którego istotny element stanowi pojęcie "Skarb Państwa", podczas gdy w art. 17 pkt 4 kryterium podmiotowe reprezentowane jest przez szersze pojęcie jednostki "gospodarki uspołecznionej". Ten podział ma swój materialnoprawny odpowiednik w art. 33 § 1 k.c.Oba te przepisy są ponadto oparte na innych kryteriach przedmiotowych. O ile bowiem pkt 4 art. 17 k.p.c. używa szerszego sformułowania: "sprawy o prawa majątkowe", o tyle pkt 3 art. 17 posługuje się węższym określeniem" "sprawy o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej przy wykonywaniu powierzonych im czynności". Sprawy te stanowią jeden tylko z rodzajów kategorii "spraw o prawa majątkowe".Porównanie oby tych postanowień nasuwa zatem wniosek, że tylko pewna kategoria spraw przeciwko Skarbowi Państwa podlega rozpoznaniu bez względu na wartość przedmiotu sporu przez sądy wojewódzkie. Sprawy te charakteryzuje kryterium "organy władzy i administracji państwowej". Poza tą kategorią sprawy przeciwko Skarbowi Państwa mogą - w zależności od wartości przedmiotu sporu (art. 17 pkt 4 k.p.c.) - podlegać albo właściwości sądu powiatowego, albo też właściwości sądu wojewódzkiego. Jak się zatem okazuje, dla stosowania art. 17 pkt 3 k.p.c. nie ma decydującego znaczenia sam fakt, że stroną pozwaną jest Skarb Państwa.Z punktu widzenia przepisów prawa cywilnego wymagają odróżnienia takie wypadki, które można by określić za pomocą sformułowania, jakim posługuje się art. 17 pkt 3 k.p.c., a więc "sprawy przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej przy wykonywaniu powierzonych im czynności" (art. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r.) oraz inne wypadki odpowiedzialności Skarbu Państwa (art. 2 ust. 1 cyt. ustawy). Te ostatnie wypadki tym się charakteryzują, że nie chodzi o szkodę wyrządzoną przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej. W świetle tego nie ma już uzasadnienia rozróżnianie aktów władczych od aktów gospodarczych.To co jest swoiste dla pierwszej grupy wypadków wyraża się w tym, że zawsze podstawę prawną odpowiedzialności stanowią wyłącznie przepisy szczególne. W stosunku do przepisów prawa powszechnego mogą to być bądź przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa lub przepisy szczególne w rozumieniu art. 7 tej ustawy, bądź przepisy k.c. regulujące kwestię odpowiedzialności Państwa (art. 417 k.c.) lub przepisy szczególne, o których mówi art. 421 k.c.W związku z tym w każdym wypadku wymaga rozważenia - w celu ustalenia przesłanek stosowanie art. 17 pkt 3 k.p.c. - jakie przepisy będą miały zastosowanie w danej sprawie, a w szczególności, czy będą miały zastosowanie przepisy o odpowiedzialności Skarbu Państwa regulujące jedną z możliwych kategorii spraw, tj. spraw o wynagrodzenie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów państwa i administracji państwowej. W ten sposób dochodzi się do sedna wątpliwości, jakie nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu i stanowiły podstawę przekazania pytania prawnego.Według poglądu wyrażonego przez Sąd Wojewódzki, rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia nie nastręczałoby trudności, gdyby podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa stanowił przepis art. 24 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Tymczasem w tym przedmiocie występują rozbieżności poglądów w orzecznictwie i doktrynie, wyrażając się w przyjmowaniu - jako podstawy prawnej odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody odniesione przez więźniów w czasie wykonywania pracy - przepisów ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych.Okoliczność, że w sprawie - według twierdzeń pozwu - chodzi o szkodę poniesioną przez więźnia w związku z odbywaniem kary, wskazuje na to, że może chodzić tylko o szkodę wyrządzoną przez funkcjonariuszy organów administracji państwowej.Podstawę prawną tej odpowiedzialności stanowić mogą przepisy ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., a nie art. 24 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Wniosek ten uzasadnia rozważanie, w jakim stosunku do siebie pozostają oba te przepisy. W orzecznictwie dotychczasowym zostało już wyjaśnione, że art. 24 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w takim zakresie, w jakim dotyczy odpowiedzialności przedsiębiorstwa państwowego lub innej organizacji państwowej mającej odrębną osobowość, jest przepisem szczególnym w rozumieniu art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa i wyłącza zastosowanie przepisów art. 1-6 tej ustawy w zakresie unormowanym tym przepisem (orzeczenie z dnia 17 października 1962 r. II PR 36/62, OSN 1963/11/244). Poza tym wypadkiem, dotyczącym stosunku prawnego, jaki zachodzi między pracownikiem a pracodawcą, należy zwrócić uwagę na to, że z kolei w tych wypadkach, do których mogą mieć zastosowania przepisy ustawy o odpowiedzialności Państwa (Skarbu Państwa), nie będą miały zastosowanie przepisy art. 24 dekretu. Pogląd ten uzasadnia zasada, według której, jeżeli mają zastosowanie przepisy specjalne (szczególne), to tym samym nie mają zastosowania przepisy tzw. prawa powszechnego, za jakie - z rozważanego tu punktu widzenia - należy uważać art. 24 dekr. o powsz. zaopatrz. emerytalnym.Poza tym względem o charakterze ogólnym decydujące znaczenie ma stwierdzenie, że stosunek między więźniem a Państwem nie ma charakteru stosunku prawnego, który pozwala traktować więzienie jako zakład pracy nawet wówczas, gdy więzień wykonuje pracę. Założeniem zaś art. 24 dekretu o powsz. zaopatrz. emeryt. jest istnienie takiej więzi prawnej.Właśnie dlatego, że do więźnia w jego stosunku z Państwem nie mają zastosowania przepisy art. 24 dekretu, nie jest wyłączone stosowanie do wypadku, któremu uległ więzień, przepisów ustawy z dnia 15 listopada 1956 r., jako mogących stanowić wyłączną podstawę prawną odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy administracji państwowej.Do odmiennego wniosku, jeśli chodzi o podstawę prawną roszczeń więźnia o odszkodowanie, nie może prowadzić sam fakt, że więzień może uzyskać świadczenia emerytalne (wyrok z dnia 12 września 1957 r. I TR 1759/56, OSPiKA 1959 r., poz. 109 oraz obowiązujące od dnia 22 grudnia 1956 r. rozporządzenia w sprawie wypłaty renty osobom pozbawionym wolności - Dz. U. z 1956 r. poz. 283).Z przytoczonych względów należało na przedstawione pytanie udzielić odpowiedzi przytoczonej na wstępie uchwały.