III PZP 21/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), M. Sadowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Bojarskiej w sprawie z wniosku Zakładów Zmechanizowanego Sprzętu Domowego (...) w W. z udziałem Rady Pracowniczej Przedsiębiorstwa o wpis do rejestru statutu samorządu załogi po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 16 czerwca 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 25 stycznia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy tryb rozstrzygania sporów między radą pracowniczą przedsiębiorstwa a dyrektorem przedsiębiorstwa określony w zmodyfikowanym art. 509 k.p.c. i w art. 6917 k.p.c. dotyczy także postępowania w sprawach rejestru przedsiębiorstw państwowych, w szczególności gdy dyrektor przedsiębiorstwa kwestionuje w postępowaniu rejestrowym treść uchwał organów samorządu załogi przedsiębiorstwa?"podjął następującą uchwałę:1. W sprawie o wpisanie do rejestru przedsiębiorstwa państwowego wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi przedsiębiorstwa orzeka sąd rejonowy w składzie jednego sędziego (bez udziału ławników) również wtedy, gdy w tym postępowaniu dyrektor kwestionuje zgodność z prawem niektórych postanowień statutu (art. 509 zdanie pierwsze k.p.c.).2. W sprawie, o której mowa w pkt 1, przepisy nie przewidują obligatoryjnego wyznaczenia rozprawy. Z uwagi jednak na różnice stanowisk dyrektora i rady pracowniczej, co do zgodności z prawem niektórych postanowień statutu, sąd powinien wyznaczyć rozprawę (art. 514 § 1 zdanie drugie k.p.c.).Uzasadnienie faktyczneDyrektor Zakładów Zmechanizowanego Sprzętu Domowego (...) w W. wystąpił w dniu 20 czerwca 1987 r. o dokonanie wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych o złożeniu statutu samorządu załogi wraz z ordynacją wyborczą. We wniosku podał, że dnia 11 czerwca 1987 r. Ogólne Zebranie Delegatów Przedsiębiorstwa uchwaliło treść nowego statutu samorządu załogi oraz z ordynacją wyborczą nie uwzględniając licznych zastrzeżeń zgłoszonych przez niego do projektu wymienionych dokumentów. Ponieważ część postanowień statutu ordynacji jest sprzeczna z obowiązującymi przepisami, przeto sąd z urzędu powinien odmówić wpisu do rejestru do czasu usunięcia postanowień niezgodnych z przepisami prawa. Do wniosku zostały dołączone uwagi dyrektora Przedsiębiorstwa na 9 stronach maszynopisu, które otrzymali delegaci na Ogólne Zebranie Delegatów.Sąd wezwał wnioskodawcę do uzupełnienia braków wniosku, a po otrzymaniu pisma dyrektora z dnia 2 września 1987 r., iż Rada Pracownicza poinformowała go o niemożności wprowadzenia zmian do przedstawionych dokumentów, Sąd Rejonowy we Wrocławiu-Fabryczna postanowieniem z dnia 23 października 1987 r. wydanym w jednoosobowym składzie na posiedzeniu niejawnym odmówił wpisu do rejestru przedsiębiorstw wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi przedsiębiorstwa uchwalonego przez Zebranie Delegatów Przedsiębiorstwa w dniu 11 czerwca 1987 r. Sąd uznał, że niektóre z postanowień statutu są sprzeczne z prawem bądź dają uprawnienia dla samorządu załogi nie wynikające z przepisów. Na wniosek Rady Pracowniczej Sąd Rejonowy odrębnym postanowieniem z tejże samej daty - 23 października 1987 r. dopuścił do udziału w charakterze uczestnika postępowania Radę Pracowniczą Zakładów Zmechanizowanego Sprzętu Domowego (...) w W.Rada Pracownicza złożyła rewizję od postanowienia odmawiającego wpisu, podnosząc m.in. zarzut nieważności postępowania ze względu na fakt rozpoznania sprawy spornej na tle ustaw o przedsiębiorstwach państwowych i samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego z pominięciem obowiązującego składu, tj. jednego sędziego i dwóch ławników. Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania przez rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie.Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu nasunęły się wątpliwości prawne, które przekazał Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 § 1 k.p.c., formułując zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:I. Ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 35, poz. 201) w art. 22 ust. 2 ustanowiła zasadę, że organy rejestracyjne, którymi są sądy rejonowe, badają zgodność z prawem treści dokumentów stanowiących podstawę wpisu do rejestru. Tę samą zasadę powtarza w § 16 rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171). W § 10 zawarte jest stwierdzenie, że w postępowaniu w sprawach rejestru stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym "chyba że przepisy poniższe stanowią inaczej". Z przepisów "poniższych", tj. § 11-30, nie wynika inna zasada w przedmiocie przepisów normujących postępowanie rejestrowe w I instancji.W postępowaniu nieprocesowym obowiązuje zasada, iż orzeka w sprawach jeden sędzia bez udziału ławników (art. 509 zdanie pierwsze k.p.c.). Od zasady tej przewiduje się wyjątki taksatywnie wymienione w przepisach, przede wszystkim w 10 punktach art. 509 k.p.c. i w tych sprawach obowiązuje skład trzyosobowy, tj. sędzia zawodowy i dwóch ławników. Wśród wyjątków nie ma spraw związanych z prowadzeniem rejestru przedsiębiorstwa państwowego.Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego powstała dlatego, że art. 509 k.p.c. uległ zmianie w ustawie z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 20, poz. 86). W ustawie tej w pkt 22 dodano do art. 509 pkt 9 i 10, czyli powiększono z 8 do 10 liczbę grup spraw, przy rozpoznawaniu których obowiązuje skład poszerzony. Dodane punkty brzmią następująco:"9) rozstrzygnięcie sporu między radą pracowniczą przedsiębiorstwa a dyrektorem przedsiębiorstwa albo między tymi organami a organem założycielskim lub sprawującym nadzór nad przedsiębiorstwem,10) rozstrzygnięcie sporu między radą zrzeszenia przedsiębiorstw lub dyrektorem tego zrzeszenia a organem sprawującym nadzór nad zrzeszeniem".Z brzmienia przepisu wynika wprost, że zarówno pkt 9 jak i 10, nie obejmują spraw o dokonanie wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych.Nie można zakwalifikować z pkt 9 spraw rejestrowych, w których ujawni się konflikt między organami przedsiębiorstwa, tj. dyrektorem i radą pracowniczą.Po pierwsze: skład orzekający poszerzony (1 sędzia zawodowy plus 2 ławników) w postępowaniu nieprocesowym jest wyjątkiem od zasady jednoosobowego składu, a wyjątki interpretuje się ściśle, zgodnie z brzmieniem przepisu. Tymczasem art. 509 pkt 9 k.p.c. nic nie mówi o postępowaniu rejestrowym i o wpisach do rejestru przedsiębiorstw państwowych, a wpis jest czym innym niż rozstrzyganie sporów. W postępowaniu rejestrowym sąd nie rozstrzyga sporu między radą pracowniczą i dyrektorem, lecz bada zgodność z prawem treści dokumentów stanowiących podstawę wpisu, i to zarówno wówczas, gdy ujawni się w tym postępowaniu różnica stanowisk organów przedsiębiorstwa co do treści dokumentów, jak i wówczas, gdy żadna sprzeczność interesów nie będzie ujawniona.Po wtóre: na tle ustaw z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.) można wyróżnić spory:- między radą pracowniczą przedsiębiorstwa a dyrektorem przedsiębiorstwa (np. powstałe na tle powołania i odwołania zastępcy dyrektora i głównego księgowego - art. 40 u. o p.p., powstałe wskutek wstrzymania przez dyrektora uchwały organów samorządu załogi - art. 41 i 44 ust. 2 u. o s.z. - lub wskutek wstrzymania przez radę pracowniczą decyzji dyrektora p.p. - art. 40 i 44 ust. 1 u. o s.z.;- między organami przedsiębiorstwa a organem założycielskim lub sprawującym nadzór (np. w sprawach przewidzianych w art. 60 i 61 ust. 1 i 4 u. o p.p.);- między radą pracowniczą a organem założycielskim (np. w sprawie powołania i odwołania dyrektora - art. 38 u. o p.p.);- między przedsiębiorstwem a organem nadzoru dotyczące odszkodowania z powodu wykonania przez przedsiębiorstwo decyzji organu sprawującego nadzór (art. 62 u. o p.p.).Ponadto można również wyróżnić spory między radą zrzeszenia przedsiębiorstw lub dyrektorem tego zrzeszenia a organem sprawującym nadzór nad zrzeszeniem.Spory te również rozstrzygane są przez sądy rejonowe (art. 6911 k.p.c.), ale nie jako sądy rejestrowe. Postępowanie sądowe przy rozpoznawaniu wymienionych sporów objęte jest obecnie przepisami działu IVa księgi drugiej części pierwszej k.p.c. Tytuł tego działu: "Sprawy z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego" nie może być interpretowany w ten sposób, że dział ten normuje również postępowanie w sprawie wpisów do rejestru przedsiębiorstw państwowych. Przeczy temu treść art. 6911 k.p.c., na który powołują się dalsze przepisy tego działu, w którym wymienia się grupy sporów co do istoty zbieżne z przepisami wyżej podanymi. Ponadto ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (jak również żadna inna ustawa) nie uchyliła art. 21 do 24 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych i przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych. Postępowanie rejestrowe więc jest nadal odrębnie normowane i dlatego nie jest objęte działem IVa księgi drugiej części pierwszej k.p.c., aczkolwiek zarówno w postępowaniu rejestrowym, jak i w postępowaniu z działu IVa stosuje się ogólne przepisy o postępowaniu nieprocesowym.Zmieniony ustawą z 18 kwietnia 1985 r. art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. nie upoważnia do odmiennego poglądu. Przepis ten obecnie brzmi: "Prezes sądu rejonowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego. Nie dotyczy to jednak spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy oraz spraw z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego". Ostatni człon przepisu należy rozumieć w ten sposób, że chodzi tu o sprawy objęte dyspozycją art. 509 pkt 9 i 10 k.p.c., gdyż tylko w tych sprawach ( z zakresu przepisów o przedsiębiorstwach państwowych i o samorządzie załogi p.p.) obowiązuje w I instancji skład: sędzia i dwóch ławników. Wolą ustawodawcy wyrażoną w powołanym art. XII jest, aby ten rozszerzony skład obowiązywał bez wyjątków i dlatego by prezes sądu rejonowego nie mógł w tych sprawach zarządzić jednoosobowego składu sądzącego. Przepis nie obejmuje natomiast spraw, w których orzeka sąd w składzie jednego sędziego.Powyższe rozważania uzasadniają odpowiedź jak w pkt 1.II. Przedmiotowe rozważania odnoszą się także częściowo do odpowiedzi ujętej w pkt 2 uchwały.W postępowaniu nieprocesowym do wyjątków należy rozpoznawanie spraw na rozprawie. Zasadą jest, że sąd orzeka na posiedzeniu niejawnym, lub na posiedzeniu jawnym nie będącym rozprawą (art. 514 § 1 k.p.c.).Wyjątki, kiedy sprawę sąd rozpoznaje na rozprawie, mają podwójny charakter: a) obligatoryjny - gdy wyraźnie przepis tak nakazuje (art. 514 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.), b) fakultatywny - kiedy od uznania sądu zależy wyznaczenie rozprawy (art. 514 § 1 zdanie drugie k.p.c.).W postępowaniu rejestrowym nie ma przepisu, który nakazywałby obligatoryjną rozprawę. Artykuł 6917 k.p.c. wprowadzający obligatoryjną rozprawę nie ma zastosowania w postępowaniu rejestrowym. Jak już bowiem była o tym mowa, cały dział IVa księgi drugiej części drugiej (a w tym dziale umieszczony jest art. 6917) nie ma zastosowania w postępowaniu rejestrowym. Poza argumentacją przytoczoną w pkt 1 dla uzasadnienia tej tezy trzeba ponadto dodać, że przepis wyraźnie stanowi: "orzeczenie rozstrzygające spór..." może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy. Jeżeli więc w postępowaniu rejestrowym nie rozstrzyga się sporów, lecz dokonuje się wpisów do rejestru, to oczywiście przepis ten nie może odnosić się do postępowania rejestrowego. Dlatego odpowiedź musiała być taka jak w zdaniu pierwszym pkt 2 uchwały.Niemniej jednak art. 514 zdanie drugie k.p.c. uzasadnia odpowiedź jak w zdaniu drugim pkt 2 uchwały. Uznanie sądu w przedmiocie wyznaczenia rozprawy nie może być dowolne. Sąd powinien uznać, że istnieje potrzeba odbycia rozprawy i rozprawę wyznaczyć zwłaszcza wtedy, gdy występuje sprzeczność interesów uczestników postępowania.W postępowaniu rejestrowym dotyczącym wpisania wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi do rejestru, zainteresowanym jest oczywiście samorząd załogi, toteż radę pracowniczą sąd powinien z urzędu wezwać do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.). W sytuacji gdy dyrektor przedsiębiorstwa w tym postępowaniu kwestionuje postanowienia statutu samorządu załogi, sąd powinien umożliwić radzie pracowniczej zajęcie stanowiska, wysłuchać argumentów przedstawicieli samorządu załogi, co może doprowadzić do usunięcia braków czy wad statutu. W tym celu niezbędne jest wyznaczenie rozprawy. Jest to tym bardziej konieczne, że w postępowaniu rejestrowym pozycja procesowa organów samorządu jest słabsza niż pozycja procesowa dyrektora. Organy samorządu załogi bowiem nie mają legitymacji do zgłoszenia w sądzie wniosku o wpis do rejestru nawet tak istotnego dla nich dokumentu, jakim jest statut samorządu załogi. Legitymację tę ma wyłącznie dyrektor. Do niego też sąd się zwraca z wezwaniem o usunięcie wad i braków wniosku, aczkolwiek poza jego kompetencjami leży ustalenie treści statutu samorządu załogi, a więc i usuwanie braków czy wad statutu. Ta specyfika postępowania rejestrowego wymaga wyznaczenia przez sąd rejestrowy rozprawy w sprawie dotyczącej wpisu wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi do rejestru przedsiębiorstw państwowych, w sytuacji gdy w tym postępowaniu ujawni się różnica stanowisk organów samorządu załogi i dyrektora co do treści statutu. Brak wyznaczenia rozprawy przez sąd rejestrowy w takiej sytuacji z reguły powinien być zakwalifikowany przez sąd rewizyjny jako istotne uchybienie procesowe, które mogło wpłynąć na wynik sprawy.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.