III CRN 402/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN H. Ciepła. Sędziowie SN: G. Bieniek (sprawozdawca), Z. Strus.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Przedsiębiorstwa Modernizacji Przemysłu Maszynowego o wpis do rejestru na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowień Sądu Rejonowego w Kaliszu z dnia 7 lutego 1985 r. i z dnia 13 czerwca 1990 r. postanowił uchylić zaskarżone postanowienia i sprawę przekazać Sądowi Rejonowemu (Sądowi Gospodarczemu) w Kaliszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 7 lutego 1985 r. Sąd Rejonowy w Kaliszu zarządził m.in. wpisanie do rejestru Przedsiębiorstwa Przemysłu Maszynowego (...) w O. wzmianki o złożeniu statutu samorządu załogi tego Przedsiębiorstwa, uchwalonego w dniu 29 grudnia 1984 r. i zatwierdzonego w dniu 16 stycznia 1985 r. przez b. Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego. Postanowienie to uprawomocniło się bez zaskarżenia w zwykłym trybie. Kolejnym postanowieniem z dnia 13 czerwca 1990 r. Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek wymienionego Przedsiębiorstwa o wpis do rejestru jako dyrektora Bogdana K., powołanego na to stanowisko uchwałą Rady Pracowniczej (...) z dnia 5 maja 1990 r. Także to postanowienie nie zostało zaskarżone w zwykłym trybie.Oba te postanowienia zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 13 ust. 2 i art. 19 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.), § 16 i 20 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171 ze zm.), art. 3 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazując na powyższe, wniósł o uchylenie zaskarżonych postanowień i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Kaliszu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z § 16 i 20 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie prowadzenia rejestru przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 171 ze zm.) rozpoznając wniosek o wpis sąd bada treść wniosku, zgodność z prawem treści dokumentów stanowiących podstawę wpisu oraz treść księgi rejestrowej; sąd odmawia wpisu do rejestru m.in. wtedy, gdy dokumenty, które miałyby stanowić podstawę wpisu, są sprzeczne z prawem. Z tego podstawowego obowiązku Sąd Rejonowy nie wywiązał się prawidłowo, rozpoznając wniosek Przedsiębiorstwa Modernizacji Przemysłu Maszynowego w O. z dnia 4 lutego 1985 r., dotyczący m.in. dokonania w rejestrze przedsiębiorstw wpisu wzmianki o złożeniu do rejestru statutu samorządu załogi tego Przedsiębiorstwa. Gdyby Sąd Rejonowy wywiązał się z tego obowiązku należycie, to niewątpliwie zwróciłby uwagę na to, że w ordynacji wyborczej do organów samorządu załogi - stanowiącej integralną część statutu - zamieszczono postanowienia sprzeczne z przepisami ustawy z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego (Dz. U. Nr 24, poz. 123 ze zm.). W szczególności w § 58 tej ordynacji postanowiono, że po stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu członka rady pracowniczej - w jego miejsce wstępuje do rady kandydat z tej samej listy wyborczej, który w wyborach uzyskał kolejno największą liczbę głosów, a nie utracił prawa wybieralności; przy równej liczbie głosów decyduje kolejność umieszczenia kandydata na liście wyborczej. Postanowiono też, że dopiero w przypadku braku kandydatów na liście wyborczej rada pracownicza zarządza wybory uzupełniające, jeżeli wskutek wygaśnięcia mandatów liczba członków rady pracowniczej zmniejszy się o ponad połowę. Takie postanowienia zamieszczone w ordynacji wyborczej (stanowiącej integralną część statutu samorządu załogi) oznaczają, że przy zmniejszeniu składu rady pracowniczej mniej niż o połowę, uzupełnienie składu rady następuje w drodze tzw. dokooptowania. Wprowadzenie takiej zasady przekreśla przyjętą w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o samorządzie załogi (...) regułę bezpośredniego wyboru rady pracowniczej, określoną w art. 13 ust. 2 tej ustawy. Przepis ten stanowi bowiem, że radę pracowniczą przedsiębiorstwa (a więc w istocie członków rady) wybierają pracownicy przedsiębiorstwa w wyborach powszechnych, bezpośrednich i równych, w głosowaniu tajnym. Reguła ta dotyczy nie tylko wyboru pełnego składu rady pracowniczej, lecz także wyborów uzupełniających. Artykuł 13 ust. 2 ustawy o samorządzie załogi (...) ma bowiem charakter bezwzględnie obowiązujący i nie może być zmieniony postanowieniami statutu lub ordynacji wyborczej. Odnosi się to zarówno do wyboru całego składu rady, jak i wyborów uzupełniających.Trafności tych wniosków w niczym nie podważa niezbyt fortunna treść art. 19 ustawy o samorządzie załogi (...). Stanowi on, że w razie zmniejszenia się składu rady pracowniczej przedsiębiorstwa o połowę - w celu przeprowadzenia wyborów uzupełniających - rada pracownicza może inicjować powołanie komisji wyborczej. Z treści tego przepisu nie można w każdym razie wyprowadzić wniosku, że w razie zmniejszenia się składu rady pracowniczej mniej niż o połowę, uzupełnienie jej składu może nastąpić w drodze dokooptowania. Przyjęciu takiego wniosku sprzeciwia się - wskazana wyżej - ogólna zasada wyboru członków rady pracowniczej bezpośrednio przez pracowników (art. 13 ust. 2 ustawy). Zresztą - jak to wyjaśniał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 sierpnia 1984 r. III PZP 27/84 (OSNCP 1985, z. 2-3, poz. 30), ogólne zebranie pracowników może przewidzieć w statucie samorządu załogi przedsiębiorstwa państwowego możliwość uzupełnienia składu rady pracowniczej w razie zmniejszenia się liczby jej członków mniej niż o połowę.Powyższe rozważania uzasadniają zatem tezę, że w razie zmniejszenia się składu rady pracowniczej przedsiębiorstwa mniej niż o połowę, uzupełnienie jej składu może nastąpić wyłącznie w drodze wyborów uzupełniających.Z tą zasadą pozostawała w oczywistej sprzeczności treść § 58 ordynacji wyborczej - stanowiącego integralną część statutu samorządu załogi - wyrażająca regułę dokooptowania do rady pracowniczej nowych członków w sytuacji, gdy skład rady uległ zmniejszeniu mniej niż o połowę. Sąd Rejonowy powinien był zatem wezwać wnioskodawcę do zmiany tego zapisu, pod rygorem oddalenia wniosku w części dotyczącej wpisu wzmianki o złożeniu do rejestru statutu samorządu załogi. Skoro tego nie uczynił, a wniosek uwzględnił postanowieniem z dnia 7 lutego 1985 r., to postanowienie to w zaskarżonej części podlega uchyleniu, jako rażąco naruszające prawo. Uwzględnieniu w tej części rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego z art. 421 § 2 k.p.c. Prawidłowy wybór członków rady pracowniczej stanowi jedną z prawnych gwarancji rzeczywistego udziału załogi w zarządzaniu przedsiębiorstwem. Naruszenie tej gwarancji godzi nie tylko w interes załogi przedsiębiorstwa, ale także narusza interes Rzeczpospolitej Polskiej.Negatywne skutki aprobowania przez sąd rejestrowy zapisu § 58 ordynacji wyborczej ujawnione zostały na tle powołania przez Radę Pracowniczą Przedsiębiorstwa (...) Bogdana K. na stanowisko dyrektora tego Przedsiębiorstwa. Stosowną uchwałę Rada podjęła dnia 5 maja 1990 r., a następnie Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 13 czerwca 1990 r. ujawnił tę osobę - jako dyrektora - w rejestrze przedsiębiorstwa. Legalność i skuteczność tej uchwały budzi uzasadnione wątpliwości. Rzecz w tym, że NSZZ "Solidarność" (...) ustaliła, że w skład Rady Pracowniczej powołującej dyrektora Bogdana K. wchodziły 3 osoby dokooptowane w trybie § 58 ordynacji wyborczej. Okoliczność ta, dotychczas nie zaprzeczona, stwarza uzasadnioną wątpliwość, czy uchwałę o powołaniu dyrektora podjął legalny organ samorządu załogi. Gdyby okoliczność ta została potwierdzona, to brak byłoby podstaw do wpisu dyrektora w rejestrze, gdyż uchwałę podjął organ nieprawidłowo powołany. Wyjaśnienie tej okoliczności zaś należy do sądu rejestrowego. Rzecz w tym, aby dokumenty uzasadniające wpis do rejestru nie tylko były zgodne z prawem, lecz aby wydane zostały przez prawidłowo powołane organy i w ramach kompetencji.Uchylenie się Sądu Rejonowego od tego obowiązku spowodowało, że zaskarżone postanowienie z dnia 13 czerwca 1990 r. rażąco narusza prawo. Skutkuje to jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd rejonowy (art. 422 § 2 k.p.c.).