III PZP 22/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: S. Rejman, M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wiesława S. przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Inżynieryjnych w K. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 6 kwietnia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zasady premiowania wprowadzone uchwałą Nr 131 Rady Ministrów z dnia 4.V.1964 r. w sprawie premiowania pracowników umysłowych w państwowych przedsiębiorstwach budowlano-montażowych (M.P. Nr 32, poz. 139) i wydawanym na jej podstawie zarządzeniem nr 111 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6.VI.1964 r. (Dz. U. M.B. i P.M.B. Nr 9, poz. 23) powinny mieć zastosowanie do radcy prawnego, którego wynagrodzenie zostało ustalone umownie według zasad zawartych w uchwale nr 400 Rady Ministrów z dnia 10.XII.1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz w bankach państwowych (M.P. Nr 94, poz. 438), a w razie odpowiedzi twierdzącej - czy zmiana ta, w wyniku której następowałoby obniżenie pobieranej premii, powinna podlegać wypowiedzeniu?"udzielił następującej odpowiedzi:Zasady premiowania wprowadzone uchwałą nr 131 Rady Ministrów z dnia 4 V 1964 r. w sprawie premiowania pracowników umysłowych w państwowych przedsiębiorstwach budowlano-montażowych (M.P. Nr 32, poz. 139) i wydane na jej podstawie zarządzenie nr 111 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 VI 1964 r. (Dziennik Urzędowy M.B. i P.M.B. Nr 9, poz. 23) mają zastosowanie do radcy prawnego, choćby uprzednio zawarta z nim umowa o pracę korzystniej regulowała wysokość premii. Zmiana powodująca obniżenie premii może nastąpić dopiero po uprzednim wypowiedzeniu warunków płacy. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy oparł częściowo uwzględnienie powództwa na ocenie, że powodowi przysługiwało prawo do premii i nagród w takiej wysokości, jaka przypadała kierownikom działów ekonomicznych. Ocena ta została oparta na treści zawartej z powodem umowy o pracę z dnia 31 stycznia 1964 r. Premię tę powód faktycznie otrzymywał w pozwanym Przedsiębiorstwie do dnia 1 lipca 1964 r. z tak zwanego funduszu 0,45. Wysokość tej premii wynosiła około 7.000 zł rocznie.Od dnia 1 lipca 1964 r. wprowadzono w pozwanym Przedsiębiorstwie nowe zasady premiowania, na mocy których radcy prawnemu, jakim był powód, przysługiwała premia tylko z funduszu "A". Tak stanowił regulamin premiowania, zatwierdzony przez jednostkę nadrzędną, z mocy którego kierownikom działów ekonomicznych nadal przyznano premię z funduszu "b" niezależnie od pobieranej przez nich premii z funduszu "A".Nowy regulamin premiowania pogorszył więc sytuację płacową powoda, a mimo to warunki płacy nie zostały mu wypowiedziane. Wprawdzie pozwane Przedsiębiorstwo wysłało do powoda list polecony z zawiadomieniem go o zmianie premiowania, lecz nastąpiło to w czasie, kiedy powód przebywał na urlopie.Wysokość zasądzonej kwoty premii (7.070 zł) za okres od 1 lipca 1964 r. do dnia 31 grudnia 1965 r. nie była sporna między stronami. Także poza sporem co do wysokości pozostawała dalsza kwota premii, wynosząca 1.690 zł na okres od 1 stycznia 1966 r. do 30 września 1966 r. Rozstrzygnięcie to Sąd Powiatowy oparł na postanowieniach wiążącej strony umowy o pracę oraz na przepisach uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach, zjednoczeniach oraz bankach (M.P. z 1963 r. Nr 94, poz. 438).Od wyroku Sądu Powiatowego wniosło rewizję pozwane Przedsiębiorstwo.W związku z podstawą rewizji strony pozwanej Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia - jako budzące poważne wątpliwości - zagadnienie prawne sformułowane w sentencji uchwały.Według Sądu Wojewódzkiego, na tle aktów prawnych wymienionych w pytaniu, powstała wątpliwość, czy zasady premiowania wprowadzone uchwałą nr 131 Rady Ministrów z dnia 4 maja 1964 r. i zarządzeniem nr 111 M.B.P.M.B. z dnia 6 czerwca 1964 r. powinny mieć zastosowanie do radcy prawnego, którego wynagrodzenie zostało ustalone umownie według zasad zawartych w uchwale nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. Według bowiem tej uchwały obowiązujące w danej branży zasady przyznawania premii mają również zastosowanie do radców prawnych. W § 2 ust. 1 uchwały nr 400, odnoszącym się co prawda do wysokości wynagrodzenia zasadniczego dla radcy prawnego, wprowadzono zrównanie go w uprawnieniach z kierownikiem działu ekonomicznego. Te postanowienia uchwały nr 400 nie zostały wyraźnie uchylone uchwałą nr 131 Rady Ministrów z dnia 4 maja 1964 r., wobec czego Sąd Wojewódzki w toku swoich rozważań zastanawiał się nad tym, czy uchylenie takie nie nastąpiło na podstawie ogólnych zasad. W razie bowiem uznania, że uchwała nr 400 z dnia 10.XII.1963 r. stanowi w stosunku do uchwały nr 131 z dnia 4.V.1964 r. przepis szczególny, nie można by było przyjąć takiego uchylenia i tu jest właśnie źródło wątpliwości w przedstawionym pytaniu prawnym.Wątpliwości te narastają tym bardziej, że uchwała nr 131 nie określa zasad premiowania radców prawnych, czyni zaś to dopiero wydane na jej podstawie zarządzenie nr 111 z dnia 6.VI.1964 r. W załączniku nr 3 do tego zarządzenia zasady premiowania zostały określone odmiennie od tych, które zostały ujęte w uchwale nr 400 Rady Ministrów z dnia 10.XII.1963 r. Sąd Wojewódzki podnosi ponadto, że postanowienia uchwały nr 400 zostały uchylone, lecz tylko w stosunku do radców prawnych zjednoczeń i tylko w części określającej zasadnicze wynagrodzenie radcy prawnego, co mogłoby wskazywać na to, że pominięcie klauzuli derogacyjnej co do dalszych postanowień uchwały nr 400 w uchwale nr 131 było wyrazem woli ustawodawcy utrzymania w mocy postanowień odnoszących się do radców prawnych przedsiębiorstw przemysłowych i budowlano-montażowych.Jeśli chodzi o drugą część pytania prawnego, to Sąd Wojewódzki podnosi, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego reprezentowany był pogląd, iż zmiana warunków płacy ustawowo wprowadzona nie wymaga uprzedniego wypowiedzenia, lecz pogląd ten nie był jednolity, konsekwencją zaś odmiennego zapatrywania jest fakt podjęcia przez pozwane Przedsiębiorstwo próby wypowiedzenia warunków płacy powodowi - zgodnie z zarządzeniem władz zwierzchnich strony pozwanej z dnia 25 marca 1964 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uchwała nr 400 Rady Ministrów z dnia 10.XII.1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz w bankach państwowych (M.P. Nr 94, poz. 438), zwana skrótowo w dalszym ciągu rozważań uchwałą nr 400, uregulowała w sposób generalny uprawnienia płacowe radcy prawnego i to tak co do wynagrodzenia zasadniczego przez zrównanie go w tym zakresie z kierownikiem działu ekonomicznego (§ 2 ust. 1 uchwały), jak i co do różnych dodatków za pracę, obliczanych systemem prowizyjnym, jak to:a) za koordynację - 5% wynagrodzenia zasadniczego;b) za zastępstwo procesowe (w kraju) w postępowaniu sądowym w procesach z osobami fizycznymi i z organizacjami niepaństwowymi - od 70% do 100% przysądzonego zasadniczego wynagrodzenia adwokackiego (§ 6 ust. 1-6);c) za zastępstwo w procesie sądowym lub arbitrażowym ze stroną mającą siedzibę za granicą - 2% wartości sporu w walucie polskiej (§ 6 ust. 6);d) za doraźne usługi prawne na rzecz innych zakładów pracy, z którymi nie jest związany umową o pracę - 50% stawek adwokackich (§ 7).Ponadto uchwała nr 400 zaliczyła stanowisko radcy prawnego do samodzielnych stanowisk w rozumieniu art. 16a ustawy z dnia 19.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu (Dz. U. z 1933 r., Nr 94, poz. 734 z późn. zm.), co rzutuje na dopłaty za pracę w godzinach nadliczbowych.Uchwała nr 400 nie regulowała natomiast zasad przyznawania premii, nagród, deputatów oraz szczególnych przywilejów branżowych, odsyłając w tym zakresie do przepisów aktualnie obowiązujących w danej branży (§ 9 ust. 1 uchwały). Stąd więc wszelkie zmiany wprowadzone do przepisów branżowych, m.in. w zakresie premii, są obojętne z punktu widzenia ich zgodności z uchwałą nr 400, po prostu dlatego, że uchwała nr 400 nie regulowała tej materii.Dlatego zamieszczenie uchwały nr 400 w pytaniu prawnym polega na nieporozumieniu, skoro pytanie dotyczy zagadnienia premii. To tłumaczy pominięcie tej uchwały w udzielonej odpowiedzi.Branżowe przepisy regulujące premie pracowników umysłowych, a więc i premię radcy prawnego, uległy zmianie z dniem 1 lipca 1964 r. z mocy uchwały nr 131 Rady Ministrów z dnia 4.V.1964 r. w sprawie premiowania pracowników umysłowych w państwowych przedsiębiorstwach budowlano-montażowych (M.P. Nr 32, poz. 139), która skrótowo zostanie oznaczona dla celów uzasadnienia jako uchwała nr 131.Uchwała ta podzieliła fundusz premiowy w ten sposób, że po wydzieleniu z niego funduszu na premię bilansową stworzyła 4 grupy pracowników umysłowych i dwa fundusze "A" i "B". Dwie pierwsze grupy według tej uchwały uczestniczą w podziale z obu funduszów, a dwie pozostałe jedynie w podziale z funduszu "A".Jednocześnie uchwała nr 131 upoważniła Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlany (§ 2 ust. 6 i 7) do wydania ramowych i resortowych wytycznych w zakresie ustalenia wysokości funduszu premiowego dla poszczególnych grup pracowników i jego podziału na "A" i "B", a nadto w zakresie dostosowania tych zasad do różnych warunków pracy przedsiębiorstw. Wytyczne te ukazały się jako zarządzenie nr 111 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6.VI.1964 r. w sprawie premiowania pracowników umysłowych w przedsiębiorstwach budowlano-montażowych (Dz. Urz. Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych Nr 9, poz. 23), zwane skrótowo zarządzeniem nr 111.W zarządzeniu tym (pkt 5) określone zostały w załącznikach nr 1, 2 i 3 zasady podziału funduszu premiowego ustalonego dla poszczególnych 4 grup pracowników, a w szczególności załącznikiem nr 3 objęto pracowników inżynieryjno-technicznych, ekonomicznych oraz radców prawnych i ustalono, że otrzymują oni premię jedynie z części funduszu A (§ 2 ust. 1). Tym samym nie przysługuje im dodatkowo premia z funduszu B. Premia ta bowiem łącznie z premią kwartalną z funduszu A przysługuje, poza dyrekcją przedsiębiorstwa, tylko tym kierownikom wymienionym w szczegółowym regulaminie premiowania (§ 1 lit. c załącznika nr 1) technicznych i ekonomicznych działów przedsiębiorstwa (oraz innych, które tu nie wchodzą w rachubę), którzy zostali umieszczeni na liście zatwierdzonej przez dyrektora zjednoczenia.Taka szczegółowa lista dla pozwanego Przedsiębiorstwa została opracowana w szczegółowym regulaminie premiowania (§ 6 tego regulaminu) z mocą obowiązującą od dnia 1 lipca 1964 r. Zgodnie też z omówionymi wyżej załącznikami nr 3 i 1 do zarządzenia nr 111 nie ma na tej liście radcy prawnego, którego stanowisko zostało ujęte w § 12 ust. 1 regulaminu pod pkt 1 z podkreśleniem w ust. 2 tegoż § 12, że pracownikom wymienionym w ust. 1 przysługują uprawnienia do premiowania wyłącznie z funduszu A.Z rozważań tych została wyprowadzona odpowiedź ujęta w pierwszej części uchwały.Nie wymaga natomiast szczegółowego uzasadnienia odpowiedź na drugą część przedstawionego zagadnienia prawnego. Pozytywna bowiem odpowiedź wynika z ogólnych przepisów normujących obowiązek wypowiedzenia przez podmiot zatrudniający warunków płacy w razie obniżenia jakiegokolwiek składnika wynagrodzenia pobieranego, zgodnie z umową, przez pracownika (art. 25 pkt 4 R.P.R. z 22.III.1928 r.), a więc i premii, która została powodowi umownie przyznana w takich rozmiarach, jakie przypadały kierownikom działów ekonomicznych. Kierownicy ci zostali od dnia 1.VIII.1964 r. zaliczeni do grupy pracowników uprawnionych do uzyskiwania premii z obu funduszów, tj. A i B. Natomiast uprawnienia premiowe radcy prawnego ograniczone zostały tylko do premii z funduszu A, a zatem uległy obniżce.W orzeczeniu z dnia 20.II.1964 r. II PR 33/62 Sąd Najwyższy stwierdził, że pracownicy powinni być zawiadomieni o zmianie systemu premiowania (powodującej zmniejszenie wynagrodzenia) przez wypowiedzenie na 3 miesiące warunków płacy, przy czym pracodawcę obciąża przeprowadzenie dowodu, że dokonał tego zawiadomienia z zachowaniem okresu wypowiedzenia.