III PZP 30/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, w sprawie z powództwa Krzysztofa L., przeciwko PKP - Stacja Pozaklasowa w O. o uznanie wypowiedzenia zmieniającego za bezskuteczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 9 czerwca 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy jest uzasadnionym w rozumieniu art. 45 k.p. wypowiedzenie pracownikowi samych tylko warunków płacy, zmierzające do obniżenia wynagrodzenia, a będące reakcją na uchybienie, którego pracownik dopuścił się przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych?"podjął następującą uchwałę:Naruszenie obowiązków pracowniczych może stanowić w myśl art. 42 § 1 k.p. w związku z art. 45 k.p. uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia pracownikowi tylko samych warunków płacy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód domagał się uznania za bezskuteczne wypowiedzenia samych warunków płacy. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy uznał dokonane wypowiedzenie za bezskuteczne. Sąd ustalił, że przyczyną wypowiedzenia było nienależyte wykonanie przez powoda obowiązków pracowniczych, co doprowadziło do wykolejenia się wagonu. Zdaniem Sądu, dokonane wypowiedzenie było w swej istocie karą porządkową za naruszenie dyscypliny pracy, a takiej kary nie przewiduje art. 108 k.p.W związku z rewizją pozwanego zakładu pracy Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się poważne wątpliwości prawne, które znalazły wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Pierwsza kwestia, jaką podnosi Sąd w uzasadnieniu pytania prawnego, sprowadza się do udzielenia odpowiedzi, czy możliwe jest wypowiedzenie tylko samych warunków płacy lub tylko samych warunków pracy, skoro art. 42 § 1 k.p. przewiduje wypowiedzenie warunków pracy i płacy. Sąd Wojewódzki jednak skłonny jest przychylić się w tym przedmiocie do stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 stycznia 1980 r. I PZP 45/79 (OSPiKA 1980, poz. 103), w której Sąd Najwyższy wyjaśnił, że byłoby niezrozumiałe opieranie się tylko na dosłownym brzmieniu § 1 art. 42 k.p. z pominięciem § 2, 3 i 4 art. 42 k.p., które posługują się terminologią "wypowiedzenia warunków pracy lub płacy". W związku z tym Sąd Wojewódzki wypowiada się raczej za skutecznością prawną wypowiedzenia samych tylko warunków płacy lub samych tylko warunków pracy.Natomiast - w przekonaniu Sądu Wojewódzkiego - poważniejsze wątpliwości budzi kwestia, czy przyczyną wypowiedzenia samych tylko warunków płacy może być nienależyte wykonywanie przez pracownika jego obowiązków pracowniczych. Chodzi bowiem o to, czy takie wypowiedzenie zmieniające można uznać za uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p. W tym przedmiocie Sąd Wojewódzki przedstawia dwa możliwe stanowiska.Pierwsze z nich sprowadza się do powtórzenia argumentacji zawartej w uzasadnieniu powołanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 1980 r. I PZP 45/79, podjętej zresztą w zbliżonym stanie faktycznym, w której Sąd Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością wypowiedzenia pracownikowi samych tylko warunków płacy w sytuacji, w której wypowiedzenie zostało spowodowane nienależytym wykonywaniem przez pracownika jego obowiązków.Sąd Wojewódzki jednak jest zdania, że można podjąć próbę reprezentowania odmiennego poglądu niż to przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 stycznia 1980 r. To odmienne rozumowanie opiera się na stwierdzeniu, że cel wypowiedzenia zmieniającego jest specyficzny, a specyfika ta sprowadza się do tego, że w drodze wypowiedzenia zmieniającego kształtuje się treść stosunku pracy stosownie do okoliczności odnoszących się do zakładu pracy (racjonalizacja zatrudnienia) bądź do sytuacji pracownika (np. niemożność podołania obowiązkom). Wypowiedzenie zmieniające bowiem ma w swej istocie pełnić funkcję środka racjonalizującego zatrudnienie i porządkującego wynagrodzenie. Natomiast naruszenie dyscypliny pracy nie może stanowić przyczyny wypowiedzenia pracownikowi samych tylko warunków płacy, gdy wspomniane wypowiedzenie spełniałoby wówczas funkcję kary, a nie środka racjonalizującego, co jest istotą instytucji wypowiedzenia zmieniającego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 stycznia 1980 r. I PZP 45/79 (OSPiKA 1980, poz. 103), dotyczące dopuszczalności wypowiedzenia samych tylko warunków płacy, do którego zdaje się przychylać również Sąd Wojewódzki. Jak trafnie podniesiono w powołanej uchwale, przyjęcie odmiennego zapatrywania byłoby wadliwe przede wszystkim z tego względu, że wniosek niedopuszczalności wypowiedzenia samych warunków płacy lub samych warunków pracy opiera się wyłącznie na brzmieniu § 1 art. 42 k.p., pomijając treść normatywną § 2, 3 i 4 tegoż art. 42 k.p. Te ostatnie dyspozycje - w odróżnieniu od § 1 art. 42 k.p. - posługują się określeniem nie "wypowiedzenia warunków pracy i płacy", lecz terminologią "wypowiedzenia warunków pracy lub płacy". Przez użycie w § 2, 3 i 4 art. 42 k.p. takiej terminologii dano wyraz, że nie jest wymagane jednoczesne wypowiedzenie obu wspomnianych elementów, lecz iż możliwe jest również wypowiedzenie tylko jednego z tych elementów, tj. samych warunków płacy. Prawidłowa wykładnia instytucji unormowanej w art. 42 k.p. nie może uwzględniać jedynie brzmienia § 1 art. 42 k.p., lecz musi mieć na uwadze całość unormowań zawartych w tejże dyspozycji, a tym samym również brzmienie § 2, 3 i 4 art. 42 k.p. Prowadzi to do wniosku, że zakład pracy może dokonać wypowiedzenia samych tylko warunków płacy, nie zmieniając warunków pracy, co znalazło potwierdzenie w uzasadnieniu tezy XIV uchwały Pełnego Składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r. III PZP 10/85 zawierającej wytyczne dotyczące wykładni art. 45 k.p. (OSNCP 1985, z. 11, poz. 164). W uzasadnieniu omawianej tezy Sąd Najwyższy podniósł, że "na podstawie art. 42 k.p. zakład pracy może wypowiedzieć pracownikowi warunki pracy i płacy albo same warunki pracy lub same warunki płacy".II. Sąd Najwyższy podziela również stanowisko zajęte w omawianej uchwale z dnia 11 stycznia 1980 r., że naruszenie obowiązków pracowniczych może stanowić w myśl art. 42 § 1 k.p. w związku z art. 45 k.p. uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia pracownikowi tylko samych warunków płacy. Obiekcje Sądu Wojewódzkiego sprowadzają się głównie do obaw, że przy takim założeniu zostanie wypaczony podstawowy cel wypowiedzenia zmieniającego, jakim jest racjonalizacja zatrudnienia. Sąd Najwyższy nie podziela tych obaw, przede wszystkim dlatego, że ogólne sformułowanie art. 42 k.p. nie zawiera żadnych konkretnych kryteriów wymaganych do zastosowania wypowiedzenia zmieniającego, a w szczególności brak jest w nim wzmianki wskazującej na to, że głównym celem tej instytucji prawnej ma być racjonalizacja zatrudnienia. Niewątpliwie racjonalizacja zatrudnienia może stanowić jedną z przyczyn, która uzasadnia skorzystanie przez zakład pracy z wypowiedzenia zmieniającego, co jednak nie oznacza, że również i inne przyczyny, nie związane bezpośrednio z racjonalizacją zatrudnienia, nie mogą uzasadniać wypowiedzenia pracownikowi warunków płacy lub pracy. Sąd Wojewódzki w gruncie rzeczy skłonny jest też przychylić się do tego poglądu, skoro uznaje, że wypowiedzenie samych warunków płacy jest dopuszczalne w razie błędnego zaszeregowania pracownika, a więc przyczyny nie związanej z racjonalizacją zatrudnienia. Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego nie znajdują też podstawy w tezie XIV wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r. Podkreślenie w wytycznych konieczności odpowiedniego stosowania do wypowiedzenia zmieniającego przepisu art. 45 k.p. dotyczy zupełnie innej materii i w żadnym razie nie świadczy o tym, że wypowiedzenie zmieniające może nastąpić tylko wówczas, gdy chodzi o podjęcie przedsięwzięć racjonalizatorskich.Skuteczność prawna wypowiedzenia samych warunków płacy zależy od stwierdzenia, że jest ono uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p, co podkreślają omawiane wytyczne z dnia 27 czerwca 1985 r. Jeśli zaś weźmie się pod uwagę, że pracownikowi przysługuje wynagrodzenie za pracę odpowiednie do jej rodzaju, ilości i jakości (art. 13 k.p.), a zakład pracy przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia pracownika powinien kierować się m.in. tym, aby wynagrodzenie sprzyjało usprawnieniu pracy oraz podnoszeniu jej jakości i wydajności (art. 78 k.p.), to z tego wynika, że na wysokość wynagrodzenia pracownika powinna mieć wpływ jakość wykonywanej pracy, a jej obniżenie z winy pracownika może uzasadniać wypowiedzenie pracownikowi samych warunków płacy, w takiej zaś sytuacji wypowiedzenie zmieniające będzie uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p. W opisanym wypadku jakość wykonywanej przez pracownika pracy z jego winy nie pozostaje we właściwym stosunku do wysokości otrzymywanego dotychczas wynagrodzenia, a stwierdzenie takiej dysproporcji uprawnia zakład pracy do wypowiedzenia pracownikowi samych warunków płacy, co - jak zaznaczono - stanowi uzasadnioną przyczynę w rozumieniu art. 45 k.p.Takie wypowiedzenie warunków płacy nie ma nic wspólnego z karami porządkowymi przewidzianymi w art. 108 k.p. Istotnie - w odróżnieniu od uprzednio obowiązującego stanu prawnego - kodeks pracy nie przewiduje jako kary porządkowej wypowiedzenia warunków płacy, z czego jednak nie wynika pozbawienie zakładu pracy uprawnień do kształtowania wysokości wynagrodzenia we właściwym stosunku do jakości wykonywanej pracy. Wymaganie takiego właśnie kształtowania wysokości wynagrodzenia wynika z art. 13 i 78 k.p.Wreszcie należy podkreślić, że kodeks pracy nie ogranicza środków dyscyplinujących tylko do kar porządkowych wymienionych w art. 108 k.p., lecz do tej kategorii środków stosowanych wobec pracowników naruszających powierzone im obowiązki należy też najsurowszy środek, jakim jest rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52 k.p.).W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.