III PZP 42/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: E. Brzeziński, T. Kasiński, W. Myga (współspr.), J. Myślicki, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL - Z. Paczyńskiego po rozpoznaniu wniosku Prezesa Sądu Najwyższego - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy jednorazowe odszkodowanie w wysokości określonej w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1981 r. w sprawie podwyższenia niektórych świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 31, poz. 174) przysługuje za cały uszczerbek na zdrowiu ustalony w postępowaniu odwoławczym, czy tylko za różnicę w rozmiarze tego uszczerbku, stwierdzoną w tym postępowaniu?"powziął następującą uchwałę i postanowił wpisać ją do księgi zasad prawnych:Jednorazowe odszkodowanie w wysokości określonej w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1981 r. w sprawie podwyższenia niektórych świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 31, poz. 174) przysługuje za różnicę w rozmiarze uszczerbku na zdrowiu, który został stwierdzony po dniu 1 stycznia 1982 r. w postępowaniu przed organami rozpatrującymi spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy.Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 9 i 10 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) pracownikowi, który wskutek wypadku lub choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, przysługiwało jednorazowe odszkodowanie pieniężne w wysokości 500 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, nie mniej niż 2.000 zł. Powyższy stan prawny uległ zmianie na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1981 r. w sprawie podwyższania niektórych świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 31, poz. 174), które zostało wydane na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 45 wymienionej ustawy. Cytowane rozporządzenie w § 2 kwotę jednorazowego odszkodowania ustaliło na 1.000 zł za każdy procent uszczerbku na zdrowiu, nie mniej niż 4.000 zł i stosownie do § 6 weszło ono w życie z dniem 1.I.1982 r.Zgodnie z § 5 ust. 1 tego rozporządzenia podwyższone stawki odszkodowania, przewidziane w § 2, stosuje się do spraw o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jeżeli uszczerbek na zdrowiu spowodowany takim wypadkiem lub chorobą zawodową został stwierdzony począwszy od daty wejścia w życie rozporządzenia, tj. począwszy od dnia 1.I.1982 r.Pytanie prawne przedstawione składowi 7 sędziów SN dotyczy wykładni zawartego we wspomnianym § 5 ust. 1 określenia "stwierdzenie uszczerbku na zdrowiu", gdyż data tego stwierdzenia decyduje o zastosowaniu dotychczasowych lub nowych (wyższych) stawek odszkodowania za każdy procent uszczerbku na zdrowiu. Jeżeli stwierdzenie takie miało miejsce przed dniem 1.I.1982 r., to wówczas znajdą zastosowanie dawne (niższe) stawki odszkodowania za każdy procent uszczerbku na zdrowiu, a jeśli stwierdzenie nastąpiło po dniu 1.I.1982 r., należy stosować wyższe stawki przewidziane w rozporządzeniu z dnia 11 grudnia 1981 r.O stałym lub długotrwałym uszczerbku na zdrowiu orzekają komisje lekarskie do spraw inwalidztwa i zatrudnienia w trybie ustalonym rozporządzeniem Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadków przy pracy, w drodze do pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz. 199), które zostało wydane na podstawie art. 37 i 40 ust. 5 ustawy wypadkowej z 1975 r. Jest to pierwszy etap postępowania w przedmiocie stwierdzenia stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, mający charakter postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia wydaje orzeczenie dotyczące uszczerbku na zdrowiu z jednoczesnym pouczeniem zainteresowanego o służących mu środkach odwoławczych (§12 rozporządzenia z dnia 17 października 1975 r.), tj. o prawie odwołania się do wojewódzkiej komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia w terminie dni 14 od dnia doręczenia orzeczenia (§ 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 1968 r. w sprawie ustroju, zakresu działania komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu odwoławczego oraz nadzoru nad działaniem tych komisji - Dz. U. Nr 31, poz. 206). Stosownie do § 16 ust. 1 rozporządzenia z dnia 17 października 1975 r. prawomocne orzeczenie komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia zobowiązuje zakład pracy do wypłacenia jednorazowego odszkodowania w ciągu 14 dni od otrzymania wspomnianego orzeczenia komisji lekarskiej, ustalającej stopień stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Cytowany § 16 znajduje odpowiednie zastosowanie, gdy zobowiązanym do wypłaty jednorazowego odszkodowania jest Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (§ 18 cytowanego rozporządzenia). Moc wiążąca orzeczenia komisji lekarskiej dla zakładu pracy lub Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie ustalonego przez tę komisję uszczerbku na zdrowiu oraz wynikający stąd obowiązek wypłacenia jednorazowego odszkodowania, odpowiadającego rozmiarowi ustalonego uszczerbku, istnieje również w sytuacji, gdy uprawniony do jednorazowego odszkodowania wniósł odwołanie do organów rozstrzygających spory ze stosunku pracy, żądając zasądzenia wyższego jednorazowego odszkodowania, motywując swe żądanie tym, że procent uszczerbku na zdrowiu ustalony przez komisję lekarską jest za niski i nie odpowiada rzeczywistemu stanowi zdrowia uprawnionego (§ 24 rozporządzenia z dnia 17 października 1975 r.). Wynika stąd, że uszczerbek na zdrowiu w zakresie ustalonym przez komisję lekarską ma charakter wiążący dla zakładu pracy lub Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.Z dotychczasowych rozważań wynika więc, że prawomocne stwierdzenie uszczerbku na zdrowiu dokonane w toku postępowania administracyjnego, tj. przez komisję lekarską, jest niezbędną przesłanką przesądzającą o obowiązku zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wypłacenia poszkodowanemu jednorazowego odszkodowania odpowiadającego procentowi uszczerbku na zdrowiu ustalonemu przez tę komisję. Powyższa przesłanka ma zatem charakter prawotwórczy, gdyż bez stwierdzenia uszczerbku na zdrowiu, dokonanego przez komisję lekarską, nie istniały obowiązek zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wypłacenia uprawnionemu jednorazowego odszkodowania.Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że w tym zakresie, w jakim komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia ustaliła procent uszczerbku na zdrowiu, istnieje stwierdzenie uszczerbku w rozumieniu § 5 ust. 1 rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r., ponieważ - jak zaznaczono - bez takiego stwierdzenia nie byłoby możliwe obciążenie zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązkiem wypłacenia uprawnionemu jednorazowego odszkodowania. Jeżeli zatem takie prawomocne stwierdzenie nastąpiło przed dniem 1.I.1982 r., to wówczas zgodnie z cytowanym § 5 ust. 1 znajdują zastosowanie dotychczasowe (niższe) stawki odszkodowania za każdy procent uszczerbku na zdrowiu.Nie jest też do utrzymania pogląd, że zakład pracy lub Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wypłacając odszkodowanie w trybie wspomnianego § 24 rozporządzenia z dnia 17 października 1975 r., wypłaca je zaliczkowo na poczet ewentualnego wyższego odszkodowania, jakie - w razie zakwestionowania stanowiska zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie jednorazowego odszkodowania może zasądzić komisja rozjemcza lub okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. W przepisie cytowanego § 24 - w odróżnieniu od § 16 ust. 2 tegoż rozporządzenia - brak jest bowiem wzmianki o zaliczkowym wypłaceniu odszkodowania, z czego wypływa wniosek, że w zakresie uszczerbku ustalonego przez komisję lekarską następuje definitywne obciążenie zakładu pracy lub Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązkiem wypłacenia jednorazowego odszkodowania.Zapatrywanie, że w pierwszym stadium postępowania, tj. przed komisją lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, następuje definitywne stwierdzenie uszczerbku na zdrowiu w zakresie ustalonym przez tę komisję, pociąga za sobą określone konsekwencje. Sprowadzają się one do tego, że w razie zakwestionowania przez uprawnionego stanowiska zakładu pracy lub decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie jednorazowego odszkodowania oraz ustalenia przez komisję rozjemczą lub okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych wyższego uszczerbku na zdrowiu niż to ustaliła komisja lekarska, stwierdzenie tego uszczerbku dotyczy jedynie procentu przewyższającego procent uszczerbku, jaki został już ustalony przez komisję lekarską. Tylko bowiem w tym zakresie organ rozpoznający sprawy ze stosunku pracy stwierdza istnienie uszczerbku na zdrowiu, ponieważ w pozostałym zakresie uszczerbek został stwierdzony wcześniej przez komisję lekarską. Jeśli więc organ rozpoznający sprawę o roszczenia pracowników ze stosunku pracy orzekał w tym przedmiocie po dniu 1.I.1982 r., to wówczas jednorazowe odszkodowanie w wysokości określonej w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1981 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 174) przysługuje uprawnionemu jedynie za różnicę w rozmiarze uszczerbku na zdrowiu, który po tym dniu został stwierdzony w postępowaniu przed organami rozpatrującymi sprawy o roszczenia pracowników ze stosunku pracy.Wreszcie brak jest podstaw do przyjęcia, że ust. 2 § 5 rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r. wypływa wniosek, iż za cały uszczerbek, jakiego doznał pracownik, a więc i za ten który został stwierdzony przez komisję lekarską, należy wypłacić wyższe odszkodowanie, jeśli w pewnym zakresie rozmiar tego uszczerbku został po dniu 1.I.1982 r. "podwyższony" w postępowaniu przed organami rozpatrującymi spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy. Istotnie ust. 2 § 5 omawianego rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r. - w odróżnieniu od ust. 1 § 5 - mówi o "odszkodowaniu przewyższającym procent, według którego było ono ustalone". Powyższy przepis dotyczy jednak odmiennej sytuacji faktycznej od tej, która jest przedmiotem unormowań zawartych w ust. 1 § 5 i dlatego stosowanie w tym wypadku wykładni a contrario byłoby niewłaściwe. W ust. 2 § 5 chodzi bowiem o takie sytuacje, w których był już raz stwierdzony uszczerbek na zdrowiu i było z tego tytułu wypłacone uprawnionemu odszkodowanie, ale po pewnym czasie nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia, w związku z czym trwały uszczerbek na zdrowiu uległ zwiększeniu (art. 11 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1975 r.). W takiej sytuacji jest zrozumiałe, że przepis § 5 ust. 2 rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r. odnosi się tylko do tego uszczerbku na zdrowiu, który uległ zwiększeniu w porównaniu z uszczerbkiem pierwotnie ustalonym. Dlatego też przepisy cytowanego rozporządzenia wyraźnie ograniczają jego zastosowalność oraz podwyższone w nim stawki do uszczerbku przewyższającego procent, według którego ustalone było pierwotne odszkodowanie, stanowiąc wyraźnie, aby ten przewyższający procent uszczerbku na zdrowiu został stwierdzony począwszy od wejścia w życie rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r., tj. od dnia 1.I.1982 r.Za powyższą wykładnią § 5 ust. 1 rozporządzenia z dnia 11 grudnia 1981 r. przemawiają też zasady wykładni. Przepis ten ma charakter przepisu rewaloryzacyjnego, a więc normy szczególnej. W związku z tym należy go stosować ściśle, tj. tylko do uszczerbku stwierdzonego po dniu 1.I.1982 r. w postępowaniu przed organami rozpatrującymi sprawy o roszczenia pracowników ze stosunku pracy, z wyłączeniem tej części uszczerbku, która została prawomocnie stwierdzona przed dniem 1.I.1982 r. przed komisją lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia.Zawarte w uchwale określenie "w postępowaniu przed organami rozpatrującymi spory o roszczenia pracowników ze stosunku pracy" ma charakter określenia przedmiotowego. W tym bowiem postępowaniu i przed tymi organami - z mocy przepisu szczególnego - rozpatrywane są również odwołania od decyzji organów rentowych w sprawach o jednorazowe odszkodowanie, w tym też odwołania osób nie mających statusu prawnego pracownika. Dotyczy to w szczególności jednorazowego odszkodowania spowodowanego wypadkiem w gospodarstwie rolnym (art. 25 ust. 1, pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140 w związku z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Z tych przeto względów orzeczono jak w sentencji uchwały.