III PZP 44/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sadowski.Sędziowie SN: E. Mzyk (sprawozdawca), S. Szymańska. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Kazimiery S. przeciwko Kombinatowi Państwowych Gospodarstw Rolnych w H. S. o ekwiwalent za mleko po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie postanowieniem z dnia 21 czerwca 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pracownik państwowego przedsiębiorstwa rolnego, w którym w sporym okresie obowiązywał Układ zbiorowy pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r., któremu pozwany zakład wbrew żądaniom pracownika nie wydawał części mleka należnego zgodnie z § 7 rozdziału VI załącznika nr 2 do Układu, może żądać wynagrodzenia za należne mleko według cen z daty ustalenia odszkodowania, czy też z daty, w której mleko nie zostało wydane w naturze?"podjął następującą uchwałę:Pracownikowi państwowego gospodarstwa rolnego, któremu z winy zakładu pracy dostarczono mleko w ilości mniejszej niż przewidziana w § 7 ust. 3 załącznika nr 2 do Układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych - zawartego dnia 24 grudnia 1974 r. - przysługuje odszkodowanie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego ustalone według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili (art. 300 k.p. w związku z art. 363 § 3 k.c.). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powódce, jako pracownikowi pozwanego Gospodarstwa, przysługiwało uprawnienie do otrzymywania bezpłatnie 1,5 litra mleka dziennie, a na członka rodziny po 0,5 litra dziennie. W okresie od 1985 r. do dnia 31 sierpnia 1987 r. powódka otrzymywała mleko w ilości 3,5 litra dziennie zamiast przysługujących jej 6 litrów mleka, natomiast w okresie od dnia 31 sierpnia 1987 r. do dnia 31 grudnia 1988 r. otrzymywała po 3,5 litra zamiast 5,5 litra. Na tej podstawie powódka wystąpiła z żądaniem zasądzenia kwoty 290.292 zł stanowiącej równowartość nie wydanego mleka według cen z chwili wytoczenia powództwa. Wyrokiem z dnia 4 kwietnia 1989 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Częstochowie uwzględnił powództwo do kwoty 87.062,92 zł. Sąd Rejonowy powołał się na § 7 ust. 3 pkt 1 Układu zbiorowego pracy dla przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. co do ilości mleka przysługującego powódce oraz wydanego, która to okoliczność jest bezsporna pomiędzy stronami. Sąd Rejonowy nie podzielił wywodów powódki co do tego, iż ekwiwalent za mleko należy ustalić według aktualnych cen mleka. Według § 7 ust. 5 układu zbiorowego pracownicy nie pobierający przysługującej im ilości mleka otrzymują ekwiwalent pieniężny obliczony według cen skupu dla klasy "B" mleka, płaconej przez mleczarnie w danym rejonie. Zasada ta, zdaniem Sądu Rejonowego, ma zastosowanie również do powódki, wobec czego Sąd uwzględnił powództwo do kwoty 87.062,92 zł. Rozpoznając rewizję powódki od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie przedstawił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. pytanie prawne, budzące poważne wątpliwości, sformułowane w części wstępnej uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według § 7 ust. 1 załącznika nr 2 do Układu zbiorowego pracy dla państwowych przedsiębiorstw rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. pracownikom stałym przysługuje prawo do otrzymywania bezpłatnie mleka. W przedsiębiorstwach rolnych (zakładach), w których prowadzone są obory wydojowe, tak jak to ma miejsce w stanie faktycznym sprawy, pracownikom przysługuje prawo wyboru pobierania mleka w naturze lub pobierania ekwiwalentu pieniężnego. Układ zbiorowy w § 7 ust. 5 stanowi, że pracownicy nie pobierający przysługującej im ilości mleka otrzymują pieniężny ekwiwalent obliczony według cen skupu dla klasy "B" mleka, płaconej przez mleczarnię w danym rejonie, nie więcej jednak niż za 3,5 litra mleka dziennie. Na tle przytoczonej regulacji trafnie podniósł Sąd Wojewódzki, iż układ zbiorowy nie reguluje sytuacji, w której pracownik domaga się wydania mleka w naturze, a zakład pracy odmawia spełnienia tego świadczenia lub spełnia je jedynie w części. Stąd też do tego rodzaju sytuacji nie mają zastosowania zasady obliczania wysokości ekwiwalentu pieniężnego określone w § 7 ust. 5 układu zbiorowego, który dotyczy wyłącznie pracowników nie pobierających przysługującej im ilości mleka w naturze. Otwarta zatem pozostaje kwestia oceny roszczeń pracowników z tytułu niedopełnienia przez zakład pracy ciążących na nim obowiązków, a w tym odpowiedzialności odszkodowawczej zakładu pracy za wynikłą szkodę. Jeżeli postanowienia obowiązującego strony układu zbiorowego pracy, jak również przepisy prawa pracy nie normują odpowiedzialności odszkodowawczej zakładu pracy z tytułu niewykonania przez zakład pracy obowiązków związanych ze świadczeniami w naturze zachodzi konieczność odpowiedniego zastosowania przepisów prawa cywilnego (art. 300 k.p.). Z kolei przy zastosowaniu prawa cywilnego obowiązkiem pracownika jest wykazanie szkody, a także winy zakładu pracy w jej spowodowaniu. Odpowiedzialność odszkodowawcza zakładu pracy oparta na prawie cywilnym nie ogranicza się do zapłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za przysługujące pracownikowi świadczenia, zaś wysokość tego ekwiwalentu może, lecz nie musi być miarą przysługującego pracownikowi odszkodowania za poniesioną szkodę. Innymi słowy, jeśli nawet, w zasadzie, wysokość ekwiwalentu pieniężnego jest równoważna utraconym korzyściom ze świadczeń w naturze poniesiona szkoda może nie ograniczać się do utraty tych korzyści. Podobny pogląd wyraził już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 czerwca 1989 r. III PZP 25/89 - nie publ. przy ocenie roszczeń pracownika państwowego gospodarstwa rolnego w związku z przydzieleniem nieodpowiedniej działki pod ziemniaki. Z kolei gdy naprawienie szkody następuje w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili (art. 363 § 2 k.c.).Ustalenie wysokości odszkodowania według daty wyrokowania ma istotne znaczenie m.in. wówczas, gdy w okresie pomiędzy wyrządzeniem szkody a wydaniem wyroku zasądzającego nastąpiła zmiana cen. Unormowanie zatem z art. 363 § 2 k.c. jest korzystne dla poszkodowanego, ponieważ pozwala na eliminację ujemnych następstw wynikających z zasady nominalizmu (art. 358 § 2 k.c.), która nie powinna mieć zastosowania do roszczeń odszkodowawczych. Ustalenie zaś wysokości odszkodowania według cen z daty innej niż data wyrokowania (art. 363 § 2 zdanie 2 k.c.) może nastąpić jedynie wyjątkowo, jeżeli takie ustalenie będzie usprawiedliwione szczególnymi okolicznościami. Szczególne okoliczności natomiast należałoby rozważać w aspekcie zasad słuszności lub bezpodstawnego wzbogacenia poszkodowanego. Okoliczności te wymagają wyjaśnienia w każdej konkretnej sprawie przy ocenie dochodzonych przez pracownika roszczeń. Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.