III PZP 52/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), Z. Zaziemski. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, B. Skirzyńskiego, w sprawie z wniosku Kazimierza Ż. przeciwko Instytutowi Fizyki (...) w K. o nagrodę jubileuszową po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 6 maja 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do okresu pracy, od którego zależy nabycie przez pracownika jednostki badawczo-rozwojowej prawa do nagród jubileuszowych, podlegają zaliczeniu okresy pracy w innych zakładach pracy?"podjął następującą uchwałę:Do okresu pracy, od którego zależy nabycie przez pracownika jednostki badawczo-rozwojowej prawa do nagrody jubileuszowej, podlegają wliczeniu okresy pracy w innych zakładach pracy na zasadach przewidzianych w uchwale nr 138 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy i innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i wypłacania (M. P. Nr 35, poz. 132).Uzasadnienie faktyczneKazimierz Ż. jest zatrudniony w Instytucie Fizyki (...) w K. od dnia 1 maja 1975 r. W dniu 16 stycznia 1980 r. otrzymał w tymże Instytucie nagrodę jubileuszową za 25 lat pracy, z wliczeniem poprzednich okresów zatrudnienia w siedmiu różnych zakładach pracy, z których żaden nie jest zaliczony obecnie do jednostek badawczo-rozwojowych. W maju 1983 r. ukończył łącznie 30 lat pracy, a że ówczesne przepisy nie przewidywały nagrody jubileuszowej za 30 lat pracy, powód wystąpił o taką nagrodę po wejściu w życie ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych, która przewiduje nagrodę jubileuszową za 30 lat pracy. Instytut odmówił wypłacenia nagrody z powołaniem się na art. 55 ust. 4 wymienionej ustawy. Powód wystąpił wówczas do Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Krakowie z żądaniem zasądzenia kwoty 35.820 zł tytułem nagrody jubileuszowej za 30 lat pracy.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy wyrokiem z dnia 24 lutego 1987 r. oddalił powództwo powołując się na art. 55 ust. 4 ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych, przyjmując, że przepis pozwala zaliczyć do nagrody jubileuszowej tylko okres zatrudnienia w jednostce badawczo-rozwojowej.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda - Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się poważne wątpliwości prawne, które przedstawił Sądowi Najwyższemu w formie pytania prawnego przytoczonego w części wstępnej uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi miał na uwadze, co następuje:Artykuł 55 ust. 4 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych (Dz. U. Nr 36, poz. 170) brzmi:"4. Za wieloletnią pracę w jednostce badawczo-rozwojowej pracownikowi przysługują nagrody jubileuszowe w wysokości:1) po 20 latach pracy - 75% wynagrodzenia miesięcznego,2) po 25 latach pracy - 100% wynagrodzenia miesięcznego,3) po 30 latach pracy - 150% wynagrodzenia miesięcznego,4) po 35 latach pracy - 200% wynagrodzenia miesięcznego,5) po 40 latach pracy - 300% wynagrodzenia miesięcznego.Ustawa z dnia 25 lipca 1985 r. weszła w życie z dniem 1 stycznia 1986 r. (art. 83). Przed tą datą nie było jednostek badawczo-rozwojowych, gdyż były instytuty naukowo-badawcze (ustawa z dnia 17 lutego 1961 r. o instytutach naukowo-badawczych - jedn. tekst: Dz. U. z 1975 r. Nr 7, poz. 41), ośrodki badawczo-rozwojowe i centralne laboratoria oraz inne jednostki badawczo-rozwojowe nie będące instytutami naukowo-badawczymi, a wszystkie one w dniu wejścia w życie ustawy stały się jednostkami badawczo-rozwojowymi (art. 63 i art. 1 ust. 2).Treść art. 55 ust. 4 jest niejednoznaczna. Gdyby bowiem zastosować tylko wykładnię gramatyczną tego przepisu, to należy zwrócić uwagę, że okolicznik miejsca "w jednostce badawczo-rozwojowej" jest użyty w liczbie pojedynczej, a więc słowa te należałoby rozumieć jako odnoszące się do jednej jednostki badawczo-rozwojowej. Przy uwzględnieniu nadto okoliczności, że przed dniem 1 stycznia 1986 r. nie było jednostek badawczo-rozwojowych (z wyjątkiem podobnych jednostek nie będących instytutami naukowo-badawczymi), to wykładnia gramatyczna prowadzi do wniosku, że pracownikowi jednostki badawczo-rozwojowej liczy się - do nagrody jubileuszowej - tylko okres zatrudnienia w jednej jednostce, i to poczynając od dnia 1 stycznia 1986 r. Konsekwencją tej wykładni byłoby uznanie, że nawet pracownikowi jednostki badawczo-rozwojowej, który od 1961 r. był zatrudniony w instytucie naukowo-badawczym i nie zmieniał pracy, nie można by wliczyć do okresu zatrudnienia wymaganego do uzyskania nagrody jubileuszowej okresu uprzedniej pracy w instytucie naukowo-badawczym, a dopiero można by mu liczyć okres pracy od dnia 1 stycznia 1986 r. w jednostce badawczo-rozwojowej. W najkorzystniejszej dla takiego pracownika sytuacji, gdyby nadal nie zmieniał pracy, byłoby uzyskanie prawa do najniższej nagrody jubileuszowej w 2006 roku, bo 20 lat od wejścia w życie przedmiotowej ustawy minie 31 grudnia 2005 r. Pracownicy o dłuższym stażu pracy b. instytutów naukowo-badawczych i innych jednostek, które przekształcone zostały na jednostki badawczo-rozwojowe nigdy nie mieliby możliwości uzyskania prawa do wyższej nagrody jubileuszowej przy tej wykładni.Pracownicy jednostek badawczo-rozwojowych, którzy - po wejściu w życie ustawy - zmienialiby pracę, także w ramach jednostek badawczo-rozwojowych, prawdopodobnie również nigdy nie nabyliby prawa do nagrody jubileuszowej, gdyż w każdej jednostce ich staż pracy wymagany do uzyskania takiej nagrody musiałby być liczony od nowa.Te rozważania wskazują, że wykładnia gramatyczna art. 55 ust. 4 jest metodą zawodną i prowadzi w konsekwencji do wniosków niemożliwych do zaakceptowania zarówno ze względów prawnych, jak i społecznych. Dlatego trzeba sięgnąć do innych metod wykładni, w szczególności wykładni systemowej i funkcjonalnej.Nie można bowiem przypisać ustawodawcy zamiaru pozbawienia pracowników o najdłuższym stażu pracy jakichkolwiek możliwości prawnych uzyskania prawa do nagrody jubileuszowej, bądź też pozbawienia ich tego prawa co najmniej przez 20 lat od daty wejścia w życie ustawy.Przeciwnie - z innych przepisów ustawy wynika, że nie można tak rozumieć art. 55 ust. 4, w szczególności z art. 55 ust. 5, z art. 1 i preambuły do ustawy.W ust. 5 art. 55 stwierdza się, że przepis ust. 4 wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 1987 r., a do tego czasu uprawnieni pracownicy otrzymują nagrody jubileuszowe według zasad dotychczasowych. Z takiego sformułowania wynika wola ustawodawcy kontynuowania uprawnień pracowników do nagród jubileuszowych.W zakresie przedmiotowym art. 55 ust. 4 nie różni się od art. 189 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 42, poz. 201). Wymieniony art. 189 ustala takie same okresy zatrudnienia, po upływie których pracownik nabywa prawo do nagrody jubileuszowej, jak w art. 55 ust. 4 z ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. i przewiduje taką samą wysokość procentową nagrody, w stosunku do wynagrodzenia miesięcznego. Nie ma żadnej wątpliwości, że pracownikom szkół wyższych liczy się okres zatrudnienia wymagany do uzyskania nagrody jubileuszowej według ogólnych zasad wynikających z prawa pracy. Jest to dodatkowy argument przemawiający za celowością podobnej wykładni przy pracownikach jednostek badawczo-rozwojowych. Niezrozumiała bowiem byłaby wykładnia pozbawiająca pracowników naukowych, przechodzących ze szkolnictwa wyższego do pracy w jednostkach badawczo-rozwojowych, prawa do wliczania im okresów pracy w szkolnictwie wyższym, przy uwzględnieniu zadań, stojących przed jednostkami badawczo-rozwojowymi, do wykonywania których pożądane jest zatrudnienie w tych jednostkach także kadry uzyskującej kwalifikacje naukowe w szkolnictwie wyższym.Jak stanowi preambuła do ustawy z dnia 25 lipca 1985 r., jednostki badawczo-rozwojowe tworzy się w celu pogłębienia integracji nauki z praktyką, przyśpieszenia postępu w nauce i technice oraz zwiększenia ich wpływu na rozwój społeczno-gospodarczy kraju. Precyzuje te cele art. 1 stanowiąc, że jednostki badawczo-rozwojowe tworzone są w celu prowadzenia badań naukowych i prac badawczo-rozwojowych, których wyniki powinny znaleźć zastosowanie w określonych dziedzinach gospodarki narodowej i życia społecznego.W okresie II etapu reformy gospodarczej, w którym tak ważnego znaczenia nabiera postęp techniczny i nowoczesność gospodarki narodowej oraz szybkość wdrażania do praktyki wyników prac naukowych i badawczo-rozwojowych, sprzeczna z funkcją stojącą przed jednostkami badawczo-rozwojowymi byłaby wykładnia przepisów hamująca dopływ wysoko kwalifikowanych kadr do tych jednostek i osłabiająca motywację pracy u długoletnich pracowników, a tym samym mogąca doprowadzić do niepożądanego odpływu doświadczonej kadry.Ponadto taka wykładnia jest sprzeczna z istotą prawną nagród jubileuszowych. Jest to bowiem nagroda (premia) za długoletnią pracę. W odróżnieniu od dodatków stażowych, których celem jest związanie pracownika - w zasadzie - z jednym zakładem pracy, nagrody jubileuszowe - w toku rozwoju tego składnika wynagrodzenia w Polsce Ludowej - stały się dodatkowym składnikiem wynagrodzenia za długoletnią pracę, niezależnie od zatrudnienia w różnych zakładach. Premiowana bowiem jest sama wieloletnia praca, oczywiście z uwzględnieniem zasad wynikających z prawa pracy, według których wlicza się uprzednie okresy pracy do okresu zatrudnienia wymaganego do uzyskania takiej nagrody.Niezrozumiałe byłoby przekształcenie nagrody jubileuszowej w świadczenie powstałe z tytułu zatrudnienia tylko w jednym zakładzie pracy w odniesieniu do pracowników jednostek badawczo-rozwojowych, a więc tylko w odniesieniu do jednej grupy pracowników w Polsce, a pozostawienie w niezmienionej postaci prawnej nagród jubileuszowych w odniesieniu do wszystkich innych pracowników, w tym także w stosunku do pracowników wynagradzanych według zasad wynikających z ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25).Z tych względów wąska wykładnia gramatyczna, wyprowadzona tylko z trzech słów zdania pierwszego art. 55 ust. 4, jest nie do przyjęcia, gdyż wykładnia systemowa i funkcjonalna prowadzi do wniosku, że inny jest sens i cel przepisu.Przy założeniu, że w art. 55 ust. 4 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. nie chodziło o ograniczenie możliwości liczenia poprzednich okresów pracy dla ustalenia okresu zatrudnienia wymaganego do powstania prawa do premii jubileuszowej, tylko do pracy w jednej jednostce badawczo-rozwojowej, powstaje pytanie, według jakich zasad liczyć uprzednie okresy pracy.W tym zakresie przedmiotowa ustawa, jak również rozporządzanie Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1986 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników jednostek badawczo-rozwojowych oraz trybu kwalifikacyjnego poprzedzającego zatrudnienie na stanowiskach badawczo-technicznych i zasad przyznawania oraz wysokości dodatków kwalifikacyjnych (Dz. U. Nr 31, poz. 155) nie zawierają żadnych unormowań. Nie jest to przeszkodą do stosowania zasad wynikających z ogólnych przepisów prawa pracy, albowiem stosunek pracy pracowników jednostek badawczo-rozwojowych, niezależnie od źródła jego powstania, jest objęty zakresem przedmiotowym kodeksu pracy, który jest podstawowym aktem prawnym dla wszystkich stosunków pracy. Z art. 5 tego kodeksu wynika zasada, że jeżeli przepisy szczególne regulujące stosunek pracy określonej kategorii pracowników nie regulują inaczej, przepisy kodeksu pracy i akty wykonawcze do niego mają zastosowanie w tych szczególnych, specyficznych stosunkach pracy.Aktem wykonawczym do kodeksu pracy jest uchwała nr 138 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad obliczania i wypłacania (M. P. Nr 35, poz. 132), wydana na podstawie delegacji ustawowej z art. 79, a więc jej przepisy stanowią źródło prawa pracy. W przedmiocie dotyczącym wliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu wymaganego do uzyskania prawa do nagrody jubileuszowej wymieniona uchwała ujednoliciła zasady tego wliczania i ma ona powszechne zastosowanie jeżeli - stosownie do § 1 - przepisy szczególne nie zawierają odmiennych zasad. Wobec tego, że brak jest odmiennych zasad wliczania poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy pracowników jednostek badawczo-rozwojowych do okresu wymaganego do uzyskania nagrody jubileuszowej, należało dojść do wniosku, że to wliczanie powinno następować według zasad przewidzianych w uchwale nr 138. Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.