III PZP 54/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Glabisz (sprawozdawca), M. Wilewski, M. Piekarski, J. Krzyżanowski, A. Szczurzewski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Grocholi i zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych w sprawie z powództwa Kopalni Węgla Kamiennego w C. przeciwko Eugeniuszowi K. o zapłatę 1473,55 zł oraz po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 4 października 1968 r. następującego zagadnienia prawnego:"Czy należności w gotówce przewidziane w § 14 ust. 1 pkt 5 zarządzenia nr 80 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 22 kwietnia 1959 r. w sprawie organizacji przyzakładowych szkół górniczych oraz uprawnień uczniów i absolwentów tych szkół mają charakter uczniowskich stawek płac w rozumieniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226 wraz ze zmianami)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Świadczenia pieniężne przewidziane § 14 ust. 1 pkt 5 zarządzenia nr 80 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 22 kwietnia 1959 r. w sprawie organizacji przyzakładowych szkół górniczych oraz uprawnień uczniów i absolwentów tych szkół (znak: ZSL-DC-308/6108/58), wypłacane uczniom trzyletnich kursów nauki przewidzianych w § 8 pkt 1 tego zarządzenia, nie mają charakteru uczniowskich stawek płac w rozumieniu art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 VII 1958 r. o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226 wraz ze zmianami).Uzasadnienie faktyczneCytowane wyżej zarządzenie nr 80 Ministra Górnictwa i Energetyki, wydane w porozumieniu z Ministrem Oświaty na podstawie art. 2 ustawy z dnia 10 września 1956 r. o przejęciu szkolnictwa zawodowego przez Ministra Oświaty (Dz. U. Nr 41, poz. 186) oraz w związku z postanowieniem części XI uchwały nr 448 Prezydium Rządu z dnia 23 czerwca 1951 r. w sprawie ustroju szkolnictwa zawodowego (Mon. Pol. z 1953 r. Nr A-59, poz. 176 i z 1957 r. Nr 54, poz. 336), przewiduje w § 1 ust. 1, że zasadnicze szkoły górnicze prowadzone dotychczas przez Ministerstwo Górnictwa i Energetyki przekształca się na przyzakładowe szkoły górnicze prowadzone przez zakłady pracy przemysłu węglowego, a w § 2, że dla tych szkół ustala się nazwę "zasadnicze szkoły górnicze kopalni (...)". Zgodnie zaś z § 8 cytowanego zarządzenia szkoły te mogą prowadzić:1) trzyletnie kursy nauki dla uczniów rozpoczynających naukę w wieku od 14 do 17 lat (obecnie w zasadzie od 15 lat, a to wobec wprowadzenia ośmioletniej szkoły podstawowej);2) klasy dokształcające dla młodocianych w wieku od 16 do 18 lat zatrudnionych przez zakłady pracy w celu nauki zawodu lub przyuczenia do określonej pracy zgodnie z ustawą z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczeniu do określonej pracy i warunkach zatrudnienia młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U. Nr 45, poz. 226) wraz z przepisami wykonawczymi do tej ustawy.Przyzakładowe zasadnicze szkoły górnicze mają więc przede wszystkim (poza określonymi jeszcze pod pkt 2, 3 i 4) zadanie prowadzenia trzyletnich kursów dla uczniów nie zatrudnionych przez kopalnię. Co do młodocianych zaś, o których jest mowa w § 8 pkt 2 - jeżeli poszczególne kopalnie takich młodocianych zatrudniały - to nie może ulegać wątpliwości, że wypłacone im należności pieniężne mają charakter sensu largo wynagrodzenia za pracę, chyba że młodociani ci pobierali ponadto zasiłki przewidziane w zarządzeniu Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 22.X.1960 r. (Mon. Pol. Nr 81, poz. 370), które tego charakteru nie mają.Przedstawione w pytaniu prawnym wątpliwości powstały przy określaniu charakteru należności wypłacanych przez kopalnię uczniom, o których mowa w § 8 pkt 1 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80, to znaczy uczniom trzyletnich kursów prowadzonych przez przyzakładowe zasadnicze szkoły górnicze. Jeśli chodzi o osoby, które w cytowanym w § 8 pkt 1 określono jako "uczniów", to przepis § 11 tegoż zarządzenia przewiduje, że zawierają one z kopalnią, reprezentowaną przez dyrektora szkoły, tylko umowę o naukę w szkole prowadzonej przez kopalnię według wzoru umowy stanowiącego załącznik do tego zarządzenia (a więc nie umowę o zatrudnienie ich przez kopalnię), a w § 14, że w czasie trzyletniego kursu otrzymują "pomoc materialną", m.in. w formie należności w gotówce (§ 14 pkt 1) oraz pewne inne świadczenia.Z przepisów tych wynika wyraźnie, że przyzakładowe szkoły górnicze są szczególnego rodzaju szkołami zasadniczymi. Takie szczególnego rodzaju szkoły przewidują też wydane na podstawie art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 15.VII.1961 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 160) rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13.IX.1962 r. (Dz. U. Nr 52, poz. 251) w sprawie określania szkół zawodowych, jakie mogą być prowadzone poza systemem oświaty. Rozporządzenie to przewiduje obok prowadzonych przez zakłady pracy zasadniczych szkół zawodowych i techników (§ 1 pkt 1), przeznaczonych dla młodocianych zatrudnionych w zakładach pracy na podstawie cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r., także szkoły, o których jest mowa w § 3 rozporządzenia przewidującym, że "organy podległe Ministrom (...) oraz Górnictwa i Energetyki mogą prowadzić również inne szkoły zawodowe określone w ustawie z dnia 15.VII.1961 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 160) w celu przygotowania kwalifikowanych pracowników dla realizacji zadań tego resortu". Tego rodzaju szkoły, jaką jest m.in. przyzakładowa zasadnicza szkoła górnicza, prowadząca trzyletnie kursy dla uczniów określone w § 8 pkt 1 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80, mają poziom nauczania zbliżony do poziomu prowadzonych przez zakład pracy zasadniczych szkół zawodowych typu określonego w cytowanym § 1 rozporządzenia, różnią się zaś od nich przede wszystkim tym, że zasadnicze szkoły zawodowe przewidziane w cytowanym § 1 przeznaczone są tylko dla młodocianych zatrudnionych w zakładach pracy, którzy się dokształcają (chociaż w praktyce zdarzać się tu mogą pewne indywidualne wyjątki), natomiast przyzakładowe szkoły górnicze - podobnie jak niektóre technika zawodowe, np. prowadzone w systemie Min. Oświaty - przeznaczone są przede wszystkim (por. § 8 pkt 1 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80) dla młodzieży od lat 14 (tu: nie zatrudnionej, gdyż § 3 cytowanego rozporządzenia z dnia 13.IX.1962 r. - w przeciwieństwie do jego § 1 - nie przewiduje zatrudnienia przez zakład pracy jako warunku przyjęcia do szkoły i nauki w szkole).Program nauki na omawianych trzyletnich kursach w przyzakładowej zasadniczej szkole górniczej przewiduje - oprócz nauki teoretycznej ogólnokształcącej i zawodowej - także określone zajęcia praktyczne uczniów w zakładzie pracy (por. § 6 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80). Tego rodzaju zajęcia praktyczne uczniów przewidują też programy szeregu techników, kursów i studiów, a sposób praktycznej, szczegółowej realizacji tego rodzaju zajęć praktycznych, m.in. w zakładach pracy, normuje szereg zarządzeń oraz uchwał Prezydium Rządu, jak np. uchwała nr 709 Prezydium Rządu z dnia 13.X.1951 r. (Mon. Pol. Nr 91, poz. 1254), zarządzenie nr 136 Prezesa Rady Ministrów z dnia 18.VII.1951 r. (M.P. Nr A-81, poz. 1123), zarządzenie nr 12 Prez. Rad. Min. z dnia 21.I.1952 r. (M.P. Nr 9, poz. 88) i inne, które zawierają m.in. wzory umów między szkołami a zakładami pracy, dotyczących realizacji praktycznych zajęć uczniów w zakładach pracy.Odbywanie tego rodzaju zajęć praktycznych uczniów szeregu techników lub uczniów trzyletnich kursów w przyzakładowych szkołach górniczych jest obowiązkiem uczniowskim wynikającym z wydanego przez właściwe organa - na podstawie odpowiedniego upoważnienia - programu nauczania, a nie obowiązkiem pracowniczym, nawet sensu largo, wynikającym z art. 477 k.z. i przepisów cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r. Charakteru zaś tego obowiązku nie zmienia fakt, że - tak jak w omawianej sytuacji - powyższe zajęcia praktyczne odbywają się w zakładzie pracy prowadzącym zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi szkołę (kursy), w której programie nauczania przewidziane są tego rodzaju zajęcia praktyczne.Uczeń wykonywający opisane wyżej zajęcia praktyczne w zakładzie pracy nie wchodzi - w przeciwieństwie do młodocianego zatrudnionego w celu nauki zawodu - w skład kolektywu pracowniczego zakładu pracy. Tego rodzaju praktyczne zajęcia powinny być prowadzone przez nauczyciela zawodu danej szkoły, dawniej zwanego nauczycielem-instruktorem, w wydzielonym zespole szkoleniowym (por. np. § 2 umowy dotyczącej realizacji praktycznych zajęć uczniów, zawartej między Technikum Mechanicznym w G. a Zakładem Mechanicznym "Ł.", w rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie II PR 534/67 - orzeczenie z dnia 29.I.1968 r.), chociaż nad tymi zajęciami uczniów powinni czuwać także majstrowie i inni pracownicy zakładu pracy, którzy odpowiadają za bezpieczeństwo uczniów. Zajęcia praktyczne uczniów w zakładach pracy przewidziane są - jak to już wyżej wyjaśniono - programem szeregu techników, kursów, studiów itp.Uznając zatem odbywanie zajęć praktycznych za zatrudnienie w rozumieniu cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r., należałoby w konsekwencji wszystkich tych uczniów - niezależnie od tego, czy zawarli oni umowę o zatrudnienie w celu nauki zawodu - uznać za zatrudnionych w charakterze pracowników w zakładach pracy i uprawnionych do wynagrodzenia przewidzianego w art. 18 tej ustawy. Jednakże takiego wniosku nie uzasadniają przepisy cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r., w której mowa jest o młodocianych zatrudnionych, a więc pozostających w stosunku pracowniczym, ani omówione wyżej przepisy dotyczące organizacji szkolnictwa zawodowego, jak również szczególne przepisy dotyczące odbywania przez ucznia objętych programem nauczania praktyk w zakładach pracy. Przede wszystkim jednak akt prawny najwyższej rangi wydany już po wydaniu cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r., mianowicie ustawa z dnia 30.III.1965 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy (Dz. U. Nr 13, poz. 91), odróżnia wyraźnie pracowników w rozumieniu tej ustawy, do których zalicza m.in. osoby zatrudnione na podstawie umowy o naukę zawodu (art. 2), od uczniów szkół zawodowych i innych, odbywających zajęcia praktyczne w zakładach pracy, a nie będących ich pracownikami (art. 4). W świetle więc choćby tych przepisów ustawowych pogląd, że uczniowie szkół zawodowych wykonujący pewne przewidziane programem nauki zajęcia praktyczne w zakładach pracy są eo ipso zatrudnieni na podstawie nauki zawodu w rozumieniu powołanej wyżej ustawy z dnia 2.VII.1958 r. - jest błędny.Cytowane wyżej uchwały Prezydium Rządu i zarządzenia nie przewidują wynagradzania uczniów, którzy wykonują tylko objęte programem nauczania opisane wyżej zajęcia praktyczne, ale przez zakłady pracy nie są zatrudnieni. Przepisy tych zarządzeń i uchwał przewidują wynagrodzenie uczniów (por. np. zarządzenie Prez. Rady Min. z dnia 21.I.1952 r. - M.P. Nr 12, poz. 88 i późniejsze w tym zakresie wydane zarządzenia) jedynie za prace wykonane podczas praktyk wakacyjnych. Jednakże praktykanci tacy otrzymują wynagrodzenie ze szkoły zgodnie z przewidzianymi stawkami, nie jest to więc również wynagrodzenie w rozumieniu art. 18 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r. Zresztą uczniowie kursów w przyzakładowych szkołach górniczych nie wykonują praktyk wakacyjnych, przekracza więc ramy niniejszego zagadnienia prawnego dokonanie szczegółowej oceny charakteru różnych praktyk wakacyjnych i ich wynagradzania. Uczniowie zatem kursów w przyzakładowych szkołach górniczych nie są zatrudnieni w zakładach pracy na podstawie cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r.Istotnym bowiem znamieniem stosunku, jaki powstaje pomiędzy młodocianym a zakładem pracy w razie przyjęcia na naukę zawodu, jest okoliczność, że w takim wypadku - w myśl art. 3 ust. 1 pkt 1 tej ustawy - zakład pracy zatrudnia młodocianego w celu nauki zawodu. Stąd też zgodnie z brzmieniem art. 9 ust. 2 powołanej ustawy do rozwiązywania umów, o których mowa w ust. 1, stosuje się przepisy dotyczące rozwiązania umów o pracę zawartych na czas nie określony ze zmianami przewidzianymi w ust. 3 i 4, stosownie zaś do dyspozycji art. 18 ust. 1 ustawy zatrudnionemu w charakterze ucznia przysługuje w okresie nauki zawodu wynagrodzenie określone uczniowskimi stawkami płac. Młodociany jest tu czynny w zatrudniającym go zakładzie i świadczy na rzecz tego podmiotu pracę, aczkolwiek - z istoty rzeczy - jedynie w zakresie mającym na celu wyuczenie zawodu. Tak np. uchwała nr 364 Rady Ministrów z dnia 26 września 1958 r. (M.P. z 1958 Nr 78, poz. 453 oraz z 1962 r. Nr 66, poz. 412) stanowi w § 3 ust. 1, że zakład pracy obowiązany jest wyznaczyć wykwalifikowanego w danym zawodzie pracownika, którego zadaniem będzie instruowanie i kierowanie pracą młodocianego. Zgodnie jednak z § 29 tej uchwały przepisy jej nie dotyczą zakładów górniczych.Umowa zawarta na podstawie § 11 cytowanego zarządzenia między uczniem (z udziałem jego ustawowego przedstawiciela) a przedsiębiorstwem przemysłu węglowego o naukę na trzyletnich kursach i w przyzakładowej zasadniczej szkole górniczej - zgodnie z zatwierdzonym przez władze programem nauczania - nie tworzy więc stosunku zatrudnienia i tym samym do powstałego w ten sposób stosunku prawnego nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 226). Wypłacane zaś uczniom szkoły w okresie trzyletniego kursu nauki kwoty pieniężne w wysokościach ustalonych (w relacji miesięcznej) w § 14 ust. 1 pkt 5 cytowanego zarządzenia nie są wynagrodzeniem za pracę przysługującym młodocianemu w okresie nauki zawodu w rozumieniu art. 18 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 2 lipca 1958 r., ale formą pomocy materialnej, której państwo udziela uczącej się młodzieży albo bezpośrednio, albo przez swoje jednostki organizacyjne w ramach realizacji zasady wyrażonej w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz. U. Nr 32, poz. 160). System stypendialny obejmuje nie tylko uczniów szkół wyższych, ale także innych szkół - podstawowych i zawodowych (por. np. uchwałę Rady Ministrów z dnia 23.VI.1951 r. - Mon. Pol. Nr 66, poz. 865). Cytowana ustawa z dnia 15.VII.1961 r. stanowi w art. 11 ust. 1, że kształcenie kwalifikowanych robotników, pracowników i rolników odbywa się w zasadniczych szkołach zawodowych.Z wydanego przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego zestawienia pt. "Plany nauczania zasadniczych szkół zawodowych" (Państwowe Wydawnictwo Szkolnictwa Zawodowego, Warszawa 1968 r.) wynika, że:1) zgodnie z wyżej cytowanymi przepisami istnieją dwa typy zasadniczych szkół zawodowych:a) szkoły dla niepracujących prowadzone przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego oraz szkoły prowadzone przez zakłady pracy podlegające Ministerstwu Górnictwa i Energetyki, a także Ministerstwu Rolnictwa,b) przyzakładowe szkoły zasadnicze dla pracujących prowadzone przez zakłady pracy podległe innym resortom oraz zasadnicze szkoły zawodowe międzyzakładowe dla pracujących prowadzone przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego;2) zasadnicze szkoły górnicze określone są w tych "Planach" wyłącznie jako szkoły dla niepracujących, z czego wynika, że szkoły te nie prowadzą już obecnie klas dokształcających dla młodocianych zatrudnionych przez kopalnie (§ 8 pkt 2 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ.), gdyż młodocianych w kopalniach pod ziemią nie powinno się obecnie zatrudniać, natomiast prowadzą one wyłącznie kursy nauk określone w § 8 pkt 1 tego zarządzenia dla uczniów, którzy odbywają w kopalniach tylko opisane wyżej zajęcia praktyczne;3) zajęcia praktyczne wynoszą w zasadniczych szkołach górniczych na pierwszym i drugim roku po 12 godzin tygodniowo, a na trzecim po 24 godziny, razem zaś w ciągu całego trzyletniego nauczania - 1632 godziny (przy ogólnej liczbie godzin nauczania 3876). Odpowiada to liczbie godzin zajęć praktycznych i ogółu godzin nauczania obowiązujących w zasadniczych szkołach zawodowych prowadzonych dla uczniów niepracujących przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego.Dla prowadzonych zaś przez Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego zasadniczych szkół zawodowych międzyzakładowych programy nie przewidują zajęć praktycznych, gdyż praktyczna nauka zawodu odbywa się przy pracy w poszczególnych zakładach pracy;4) jak widać ze szczegółowego programu nauczania przedmiotu "zajęcia praktyczne" wydanego przez Min. Górn. i Energ., ćwiczenia praktyczne w kopalniach mają na celu przede wszystkim zapoznanie uczniów z rozmaitymi sposobami bezpiecznej pracy (z omawianiem tych sposobów), dalej, zaznajomienie z różnymi maszynami, sygnalizacją itp., przewidziana zaś pomoc uczniów przy niektórych pracach ma charakter wtórny, uboczny, o tyle mianowicie, o ile jest to potrzebne do zaznajomienia się - pod ścisłym dozorem uczniów - z daną pracą. Jest to poniekąd zrozumiałe, jeśli się weźmie pod uwagę, że praca w górnictwie jest szczególnie niebezpieczna, trudno więc byłoby zakładać, że pomoc uczniów będzie mieć jakąś istotną, realną wartość produkcyjną. Zajęcia praktyczne odbywają się nie tylko w kopalni, ale także w specjalnych sztolniach ćwiczebnych.Uczniowie zasadniczych szkół górniczych nie świadczą więc pracy mającej realną, istotną wartość produkcyjną (a w każdym razie przewyższającą wartość połowy wypłaconych im kwot, które zgodnie z przepisami cytowanego zarządzenia nie podlegają zwrotowi), umowy zaś o pracę w ramach nauki zawodu uczniowie ci - jak już wyżej wyjaśniono - nie zawierają. Natomiast w przyzakładowych szkołach zasadniczych dla pracujących prowadzonych przez zakłady pracy podlegające innym resortom uczniowie umowę taką zawierają i ucząc się, świadczą pracę wprawdzie związaną z procesem nauczania, jednakże mającą też realną wartość produkcyjną dla zakładu pracy, za co zgodnie z obowiązującymi przepisami otrzymują przewidziane wynagrodzenie.Podział zasadniczych szkół zawodowych na szkoły dla pracujących i na szkoły dla niepracujących, do których zaliczają się szkoły górnicze jako szkoły pewnego szczególnego typu, znajduje uzasadnienie w przytoczonych wyżej przepisach prawnych. Podobnie istnieją też technika dla pracujących i technika dla uczniów niepracujących, którzy jednak odbywają zajęcia praktyczne w zakładach pracy. Opisane wyżej plany (programy) nauczania w zasadniczych szkołach górniczych stanowią realizację tych przepisów i są z nimi zgodne.W myśl art. 47 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy z dnia 15.VII.1961 r. pozostają w mocy przepisy wykonawcze. Obowiązuje więc nadal także cytowane wyżej zarządzenie nr 80 Ministra Górnictwa i Energetyki wydane w porozumieniu z Ministrem Oświaty.Zachodzi zatem istotna różnica między sytuacją faktyczną i prawną młodocianego zatrudnionego przez zakład pracy w okresie nauki zawodu i dokształcającego się, o którym mowa np. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10.II.1965 r. III PR 4/65, a uczniem kursów przyzakładowej szkoły górniczej. Pierwszego bowiem, to znaczy osobę zatrudnioną na podstawie umowy o naukę zawodu, o przyuczenie do określonej pracy lub o odbycie wstępnego stażu pracy, uważa się za pracownika (art. 5 ust. 2 ustawy o p.z.e.) i przysługuje mu wynagrodzenie pracownicze, gdyż wykonuje on prace produkcyjne na rzecz zakładu pracy (por. też m.in. § 4 pkt 6 uchwały nr 364 Rady Ministrów z dnia 26.IX.1958 r. - Mon. Pol. Nr 78, poz. 453), a przy tym uczy się. Opłaca on od tego wynagrodzenia podatek od wynagrodzenia (jeżeli jest ono odpowiednio wysokie) i składkę na cele emerytalne (por. § 1 pkt 2 rozp. Rady Ministrów z dnia 30.II.1968 r. - Dz. U. Nr 5, poz. 29). Natomiast drugi, to znaczy uczeń kursów w przyzakładowej szkole górniczej, jest tylko uczniem, a nie pracownikiem, nie uważa się go za takiego, nie otrzymuje on wynagrodzenia pracowniczego, gdyż pracy produkcyjnej nie wykonuje, wykonuje zaś tylko pewne zajęcia praktyczne związane z nauką zawodu, podobnie jak wykonują je również np. uczniowie szkół średnich zawodowych (techników) itp. Także prof. Święcicki w swej książce "Prawo pracy" (PWN 1968 r.) wyraził pogląd (por. str. 121), że "nie są pracownikami uczniowie szkół zawodowych wykonujący w warsztatach szkoleniowych lub zakładzie pracy jako warsztacie szkoleniowym prace ćwiczebne. Celem tych prac jest wyłącznie nauka. Przy ich wykonywaniu uczeń poddany jest porządkowi szkoleniowemu, w szczególności - kierownictwu swych nauczycieli, a nie porządkowi wewnętrznemu zakładu pracy. Nie ma tu stosunku pracy".Tę różnicę w sytuacji prawnej podkreślił w wielu wyrokach (np. w wyroku z dnia 14.I.1961 r. IV TR 176/61 i w wyroku z dnia 8.VIII.1961 r. I TR 177/61) Trybunał Ubezpieczeń Społecznych stwierdzając, że wynagrodzenie pobierane przez osobę zatrudnioną na podstawie umowy o naukę zawodu, jeżeli jest odpowiednio wysokie, uzasadnia zawieszenie prawa do renty rodzinnej. Natomiast zawieszenia takiego nie uzasadniają kwoty płacone tytułem pomocy materialnej uczniom tego rodzaju kursów, o których mowa jest w § 8 pkt 1 cytowanego zarządzenia nr 80, gdyż są to nie kwoty wypłacane tytułem wynagrodzenia, lecz zasiłki mające charakter pomocy stypendialnej. Jak to wynika ze wzoru umowy stanowiącej załącznik do § 11 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80, uczniowie kursów określonych w § 8 pkt 1 tego zarządzenia nie zawierają umowy o zatrudnienie w zakładzie pracy w okresie nauki zawodu, wynagrodzenia zaś uczniów za powyższą pracę wzorcowa umowa zawarta z kopalnią nie przewiduje. Natomiast umowa ta przewiduje pomoc materialną od kopalni w gotówce od 400 do 700 zł miesięcznie, bezpłatne zakwaterowanie w internacie albo 2 tony węgla dla uczniów nie korzystających z bezpłatnego zakwaterowania oraz bezpłatne umundurowanie. Świadczenia te nie mają charakteru wynagrodzenia w wysokości uczniowskich stawek płac za pracę świadczoną młodocianym zatrudnionym przez zakłady pracy w okresie nauki zawodu, a więc nie mają charakteru wynagrodzenia przewidzianego w art. 18 cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r., której przepisów nie stosuje się - jak to już wyżej wyjaśniono - do uczniów kursów prowadzonych przez przyzakładowe zasadnicze szkoły górnicze. Zasiłki te mają natomiast charakter pomocy stypendialnej. Wynika to również z zarządzenia nr 39 Min. Górn. i Energ. z dnia 24.V.1967 r. (znak: K 4-010-8), zmieniającego cytowane wyżej zarządzenie Min. Górn. i Energ. nr 80 a przewidującego w dodanym do § 14 ustępie 3, że należność w gotówce określona w § 14 ust. 1 pkt 5 nie może być niższa od stawki stypendium pełnego, ustalonego w państwowym systemie stypendialnym dla uczniów szkół górniczych zamieszkałych w internacie.Cytowane wyżej zarządzenie Min. Górn. i Energ. nr 80 z dnia 20.IV.1959 r. w sprawie organizacji przyzakładowych szkół górniczych oraz uprawnień uczniów i absolwentów tych szkół (znak: ZSZ-DC-308/6108) dotyczy i normuje organizację tych szkół oraz uprawnienia ich uczniów i absolwentów. Zarządzenie to zostało wydane w porozumieniu z Ministrem Oświaty na podstawie odpowiedniego ustawowego upoważnienia i nie zostało uchylone przez jakikolwiek późniejszy akt prawny. Szkoły zorganizowane na podstawie tego zarządzenia z ich organizacją oraz określonymi obowiązkami i uprawnieniami uczniów istnieją nadal jako szczególnego typu szkoły zawodowe, a ich byt usankcjonowany został ponadto późniejszymi aktami prawnymi, w szczególności cytowanym wyżej rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13.IX.1962 r. (Dz. U. Nr 52, poz. 251), wydanym z upoważnienia art. 35 ust. 3 ustawy z dnia 15.VII.1961 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 160). Cytowany w przedstawionym pytaniu prawnym § 14 zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80, który dotyczy uczniów trzyletniego kursu nauki, w sposób w gruncie rzeczy jednoznaczny i wyraźny określa, z jakiego tytułu wypłacane są (a więc i jaki charakter mają) należności w gotówce przewidziane w tym §, a mianowicie że są one wypłacane z tytułu pomocy materialnej, co wynika również ze sformułowania § 19 ust. 2 tegoż zarządzenia, w którym mowa jest o należnościach w gotówce wypłacanych w ramach pomocy materialnej.Przepisy § 14 cyt. zarządzenia nie są sprzeczne, lecz harmonizują z innymi przepisami dotyczącymi uprawnień i obowiązków uczniów szkół ogólnokształcących i zawodowych, wykonywających przewidziane programem nauczania zajęcia praktyczne w zakładach pracy, oraz dotyczącymi pomocy stypendialnej dla uczniów szkół ogólnokształcących zawodowych i wyższych, natomiast przepisy cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r. odnoszą się - jak to już wyżej wyjaśniono - do innych sytuacji faktycznych i do innych grup osób, to znaczy do młodocianych zatrudnionych przez zakład pracy w celu nauki zawodu, którzy są uważani za pracowników i którzy istotnie wchodzą w skład kolektywu pracowniczego, pobierają zaś wynagrodzenie w wysokości uczniowskich stawek płac, będące w istocie swej wynagrodzeniem pracowniczym.Stanowisko takie - chociaż orzecznictwo w tym zakresie nie było jednolite - reprezentował Sąd Najwyższy w kilku wyrokach, m.in. w wyroku z dnia 12.III.1968 r. III PRN 89/67, w którym to wyroku Sąd Najwyższy omówił także oraz wyjaśnił zagadnienie prawne i społeczne (art. 5 k.c.) związane z przewidzianym w zarządzeniu Min. Górn. i Energ. nr 80 i we wzorze umowy, stanowiącym załącznik do tego zarządzenia, obowiązkiem zwrotu przez ucznia i jego ojca części należności w gotówce, jeżeli np. uczeń nie podejmie po ukończeniu szkoły trzyletniej pracy w górnictwie albo bez uzasadnionych przyczyn przerwie naukę. Sąd Najwyższy podkreślił w szczególności, że w pewnych wypadkach takie żądanie może być sprzeczne z art. 5 k.c., zwłaszcza wtedy, gdy przerwanie nauki lub niepodjęcie trzyletniej pracy górniczej było usprawiedliwione szczególnymi okolicznościami osobistymi lub rodzinnymi itp.Powyższe rozważania prowadzą do końcowego wniosku, że brak jest uzasadnionych podstaw faktycznych i prawnych do uznania, iż należności w gotówce przewidziane w § 14 cytowanego zarządzenia Min. Górn. i Energ. nr 80 dla uczniów kursów określonych w § 8 pkt 1 tegoż zarządzenia mają charakter stawek płac przewidzianych w art. 18 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 2.VII.1958 r.