III PZP 9/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: B. Błachowska, S. Perestaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Stanisława R. przeciwko Państwowemu Szpitalowi dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w S. o ustalenie treści protokołu powypadkowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 30 stycznia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sytuacji, gdy sporne jest zaistnienie wypadku przy pracy, wcześniejsze wszczęcie przed organem rentowym (ZUS) postępowania o rentę inwalidzką z tytułu tego wypadku wyłącza możliwość równoczesnego dochodzenia przed sądem pracy ustalenia treści protokołu powypadkowego - uznania zdarzenia za wypadek przy pracy?"podjął następującą uchwałę:Wszczęcie przed organem rentowym postępowania o rentę inwalidzką z tytułu wypadku przy pracy nie wyłącza możliwości dochodzenia przed sądem pracy ustalenia treści protokołu powypadkowego.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone w sentencji zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powód wniósł o ustalenie, że w trakcie zatrudnienia w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w S. uległ w dniu 16 grudnia 1972 r. wypadkowi przy pracy, gdyż podczas wykonywania czynności służbowych i w godzinach pracy został uderzony, kopany i przewrócony na ziemię przez Ireneusza B., w wyniku czego doznał licznych obrażeń ciała.W uzasadnieniu swego żądania powód podał, że w związku z opisanym zdarzeniem Ireneusz B. został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Starogardzie Gdańskim (...), jak również, że od tego sprawcy zasądzone zostało zadośćuczynienie na rzecz powoda w sprawie (...) Sądu Rejonowego w Starogardzie Gdańskim. Zakład pracy - pozwany szpital - nie sporządził jednak protokołu powypadkowego i w związku z tym powód ma poważne kłopoty z uzyskaniem renty inwalidzkiej. Pozwany Szpital nie uznał żądania powoda i wniósł o oddalenie powództwa, zarzucając, że roszczenie powoda jest spóźnione w związku z upływem 14 lat od momentu zdarzenia opisanego w pozwie, jak również, że powód jest współwinny temu zdarzeniu. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Starogardzie Gdańskim wyrokiem z dnia 28 listopada 1986 r. powództwo oddalił z następujących przyczyn:W dniu 4 grudnia 1972 r. powód zatrudniony był w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w S. (dawniej w K.). W tym samym czasie w Szpitalu zatrudniony był na tym samym oddziale kuzyn powoda - Ireneusz B., w charakterze pielęgniarza. W dniu 16 grudnia 1972 r. około godziny 2200, w czasie pełnienia przez powoda służby salowego na tzw. nocnej zmianie w oddziale (...) Szpitala doszło do zajścia między powodem i Ireneuszem B. na tym tle, że powód zgłosił przełożonemu, iż Ireneusz B. znajduje się na służbie w stanie nietrzeźwości, a Ireneusz B. zaprzeczający temu i oburzony uczynionym na niego przez powoda fałszywym donosem w sposób agresywny wyraził wobec powoda swoje niezadowolenie. W trakcie zajścia, które miało miejsce na I piętrze oddziału nr (...) Szpitala, Ireneusz B. pobił powoda, a także znieważył powoda używając wobec niego słów obelżywych, za co skazany został za przestępstwa z art. 156 § 2 k.k. i art. 181 § 1 k.k. przez Sąd Powiatowy w Starogardzie Gdańskim wyrokiem z dnia 17 kwietnia 1973 r. w sprawie (...) utrzymanym następnie w mocy wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku.Z dniem 21 grudnia 1972 r. powód przestał być pracownikiem pozwanego Szpitala i do chwili obecnej nie podjął żadnej innej pracy zawodowej. Nie leczył się też nigdzie w związku z obrażeniami odniesionymi w zajściu dnia 16 grudnia 1972 r., korzystał jedynie po zajściu ze zwolnienia lekarskiego przez 3 dni.W roku 1986 powód rozpoczął starania o rentę inwalidzką, jednakże Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. wniosek jego w tym przedmiocie załatwił odmownie, a odwołanie powoda od decyzji ZUS zostało również oddalone. Sąd Rejonowy uznał, że okoliczności zajścia mogłyby prowadzić do zakwalifikowania zdarzenia jako wypadku przy pracy w rozumieniu ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8 ze zm.) i uznaniu temu nie stałby na przeszkodzie upływ czasu od zaistniałego zdarzenia, gdyż roszczenie o ustalenie nie ulega przedawnieniu.Oddalając jednak powództwo Sąd Rejonowy przyjął, że roszczenie powoda o ustalenie opiera się na art. 189 k.p.c. i w związku z tym powód musi wykazać istnienie interesu prawnego w dochodzeniu tego ustalenia. Według twierdzenia powoda jego interes prawny polega na tym, że ubiega się o rentę inwalidzką z tytułu wypadku przy pracy, a przesłanką niezbędną do uzyskania tej renty jest przedłożenie protokołu powypadkowego, którego zakład pracy nie sporządził, lub wyroku stwierdzającego, że uległ wypadkowi przy pracy.Sąd Rejonowy opierając się na aktach sprawy Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w Gdyni o rentę inwalidzką stwierdził, że skoro powód nie doznał, w wyniku zdarzenia z dnia 16 grudnia 1972 r., żadnego uszczerbku na zdrowiu i nie został inwalidą, to nie może skutecznie ubiegać się o rentę inwalidzką z tytułu wypadku przy pracy, a więc nie ma interesu prawnego w domaganiu się ustalenia, że uległ wypadkowi przy pracy. Nie ma również interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia na użytek świadczeń przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie jednorazowych świadczeń przysługujących w razie wypadku przy pracy (Dz. U. Nr 22, poz. 144) lub świadczeń przewidzianych ustawą z dnia 12 czerwca 1975 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144), ponieważ warunkiem uzyskania tych świadczeń, jest stwierdzenie stałego długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, a u powoda taki uszczerbek nie występuje. Dokonując tego rodzaju rozważań Sąd Rejonowy uznał, że skoro powód nie może uzyskać renty inwalidzkiej z powodu braku inwalidztwa i jednorazowego odszkodowania wobec braku uszczerbku na zdrowiu, to ustalenie dochodzone w niniejszej sprawie nie zostało uzasadnione istnieniem interesu prawnego. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści przytoczonej w sentencji uchwały. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według twierdzeń powoda uległ on wypadkowi przy pracy w dniu 16 grudnia 1972 r., a więc w czasie obowiązywania rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie zasad i trybu ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz trybu odwoławczego w tych sprawach (Dz. U. Nr 22, poz. 143), które przewidywało powołanie w uspołecznionych zakładach pracy zakładowych komisji powypadkowych, mających obowiązek sporządzenia protokołu powypadkowego, w każdym przypadku zaistnienia wypadku przy pracy. Postępowanie w tym zakresie było dwuinstancyjne, gdyż od treści protokołu powypadkowego, sporządzonego przez zakładową komisję powypadkową, pracownikowi i kierownikowi zakładu pracy przysługiwało odwołanie do kierownika jednostki nadrzędnej nad zakładem pracy, które było rozpatrywane przez odwoławczą komisję powypadkową.Rozporządzenie to straciło moc prawną z dniem 31 grudnia 1974 r. wobec uchylenia go rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 55, poz. 244).Rozporządzenie z dnia 5 grudnia 1974 r. przewiduje, że ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy dokonują zespoły, sporządzając protokoły powypadkowe. Jeżeli pracownik kwestionuje treść protokołu powypadkowego, może wystąpić do sądu rejonowego - sądu pracy o rozpatrzenie sprawy (§ 16 ust. 1 powołanego rozporządzenia). Także pracownik ma prawo wystąpić do sądu w przypadku, gdy zakład pracy nie sporządził protokołu powypadkowego, mimo zgłoszenia takiego żądania (§ 16 ust. 2 rozporządzenia).Przepis § 16 ust. 2 rozporządzenia z dnia 5 grudnia 1974 r. nie uzależnia prawa pracownika do wystąpienia do sądu z żądaniem ustalenia treści protokołu powypadkowego od wykazania interesu prawnego w ustaleniu takiego protokołu. W tym zakresie powyższy przepis wyłącza stosowanie art. 189 k.p.c.Żądanie ustalenia treści protokołu powypadkowego nie ulega przedawnieniu, nie jest bowiem roszczeniem w rozumieniu art. 291 § 1 k.p. (por. wyrok SN z dnia 24 sierpnia 1979 r. III PRN 33/79).Skoro zakład pracy nie sporządził protokołu powypadkowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 31 grudnia 1974 r., to po tej dacie pracownik (b. pracownik) może na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. (wymienionego wyżej) wystąpić z żądaniem do sądu rejonowego - sądu pracy (od dnia 1 lipca 1985 r. poczynając) o ustalenie treści tego protokołu, bez potrzeby wykazywania interesu prawnego w sporządzeniu tego protokołu.W myśl art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144) wypadkiem przy pracy jest nagłe zdarzenie, wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło w związku z pracą. Do istoty definicji wypadku przy pracy nie należy więc, aby pracownik doznał uszczerbku na zdrowiu w wyniku wypadku przy pracy. Dlatego też rozpoznając żądanie pracownika o ustalenie treści protokołu powypadkowego, którego zakład pracy zaniedbał sporządzić, brak jest podstaw do uzależnienia uwzględnienia żądania pracownika do tego, czy doznał on uszczerbku na zdrowiu. Wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym przedmiocie nie może pogłębiać wątpliwości dotyczących przedstawionego zagadnienia prawnego.Pogląd, że pracownik nie ma interesu prawnego w dochodzeniu w odrębnym trybie ustalenia rzeczywistej wysokości wynagrodzenia, wyrażony w wyroku SN z dnia 1 grudnia 1984 r. I PRN 189/83, jest następstwem tego, że przepisy emerytalne warunkują wykazanie wysokości wynagrodzenia zaświadczeniem zakładu pracy, wydanym na podstawie istniejącej dokumentacji (por. § 7, 13 i 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent) i nie przewidują innej możliwości ustalania wysokości tego wynagrodzenia. Pomiędzy uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1976 r. III PZP 2/76 (OSNCP 1976, z. 11, poz. 23) a uchwałą z dnia 20 czerwca 1978 r. III UZP 3/78 (OSNCP 1978, z. 12, poz. 225) tylko pozornie zachodzi sprzeczność poglądów co do mocy wiążącej orzeczeń w sprawach wypadkowych.Dopatrując się sprzeczności pomiędzy tymi uchwałami Sąd Wojewódzki nie zwrócił uwagi na przedmiot sporu w sprawach, w których zapadły wymienione uchwały. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 maja 1976 r., sprawa o rentę inwalidzką rozpatrywana jest w odrębnym trybie, początkowo w organie rentowym, a następnie ewentualnie w sądzie wojewódzkim - sądzie pracy i ubezpieczeń społecznych, z tym jednak zastrzeżeniem, że w postępowaniu sądowym organ rentowy występuje w charakterze strony. Natomiast sprawę o jednorazowe odszkodowanie - w razie sporu - rozpoznaje w I instancji sąd rejonowy - sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, a stroną pozwaną w takim sporze jest zakład pracy. Nie tylko więc różnorodność trybów, ale także okoliczność, że postępowanie w tych sprawach toczy się z udziałem różnych stron, powoduje, że orzeczenie wydane w przedmiocie renty inwalidzkiej z tytułu wypadku przy pracy, formalnie nie wiąże w postępowaniu o jednorazowe odszkodowanie, chociaż ustalenia poczynione w tym postępowaniu powinny być rozważone w postępowaniu o jednorazowe odszkodowanie. Inna sytuacja zachodzi wówczas, gdy na mocy przepisów szczególnych toczy się postępowanie o zmianę lub ustalenie treści protokołu powypadkowego. W tym przypadku przedmiotem sporu jest przebieg i ocena zdarzenia, która ma znaczenie prejudycjalne w sprawach o świadczenia rentowe i odszkodowawcze. Przemawia za tym pogląd § 16 ust. 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r., który wyłącza możliwość kwestionowania treści protokołu powypadkowego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli treść protokołu została ustalona - aktualnie - przez sąd, w związku z art. 365 § 1 k.p.c. W przypadku gdy sprawa o rentę inwalidzką z tytułu wypadku przy pracy została wszczęta w organie rentowym wcześniej niż pracownik wystąpił o ustalenie treści protokołu powypadkowego, którego nie sporządzono, organ rentowy obowiązany jest postąpić stosownie do § 33 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49).Zgłoszenie jednak wcześniej wymienionego wniosku o rentę inwalidzką nie stoi na przeszkodzie możliwości żądania przez uprawnionego ustalenia treści protokołu powypadkowego.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.