III UZP 1/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: W. Dębicka, A. Filcek, A. Grymaszewski, J. Myślicki (współsprawozdawca), S. Perestaj, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Bijowskiej, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przewidziane w § 6 ust. 4 zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1981 r. w sprawie dopłat za okres urlopu wypoczynkowego i choroby oraz zasad obliczania podstawy wymiaru emerytur i rent dla niektórych grup pracowników zatrudnionych przy realizacji i opracowaniu filmów (Dz. Urz. Min. Kultury i Sztuki Nr 3, poz. 19) ograniczenie podstawy wymiaru emerytury i renty do kwoty 15.000 zł dotyczy wyłącznie dochodów uzyskanych z tytułu umowy o dzieło za realizację i opracowanie filmów, czy też obejmuje także wynagrodzenie otrzymywane z tytułu umowy o pracę, zawartej z przedsiębiorstwem kinematografii podległym Ministrowi Kultury i Sztuki?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Doliczenie do podstawy wymiaru emerytury i renty dochodów z tytułu umowy o dzieło za realizację i opracowanie filmów stosownie do § 6 ust. 4 zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1981 r. w sprawie dopłat za okres urlopu wypoczynkowego i choroby oraz zasad obliczania podstawy emerytur i rent dla niektórych grup pracowników zatrudnionych przy realizacji i opracowaniu filmów (Dz. Urz. Min. Kultury i Sztuki Nr 3. poz. 19) następuje wówczas, gdy wynagrodzenie pracownika z tytułu umowy o pracę jest niższe niż 15 000 zł. W takiej tylko sytuacji kwota podstawy wymiaru emerytury i renty nie może przekraczać 15 000 zł. Uzasadnienie faktyczneIW uzasadnieniu wniosku Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych podniósł, że - zgodnie z § 6 ust. 1 zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1981 r. w sprawie dopłat za czas urlopu wypoczynkowego i choroby oraz zasad obliczania podstawy wymiaru emerytur i rent dla niektórych grup pracowników zatrudnionych przy realizacji i opracowaniu filmów (Dz. Urz. Min. Kultury i Sztuki Nr 3, poz. 19) - do podstawy wymiaru emerytury i renty wlicza się następujące dochody:1) wynagrodzenie, nagrody artystyczne i ekonomiczne oraz nagrody z funduszu aktywizacji filmowej - wypłacane z tytułu umów o dzieło za realizację lub opracowanie filmów lub umów zlecenia na pełnienie funkcji w grupie produkcyjnej;2) wynagrodzenie dodatkowe przewidziane w § 13 uchwały nr 200 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1974 r. w sprawie wynagradzania pracowników przedsiębiorstw realizujących i opracowujących filmy, zmienionej uchwałą nr 79 Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1983 r.;3) kwoty wypłacone w przedsiębiorstwie macierzystym lub innym przedsiębiorstwie realizującym filmy, jeżeli podjęcie w tym przedsiębiorstwie realizacji lub opracowania filmu nastąpiło na podstawie oddelegowania przez przedsiębiorstwo macierzyste, przy czym § 6 ust. 4 powołanego wyżej zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1981 r. wprowadza ograniczenie ustalonej na podstawie dochodów podstawy wymiaru emerytury lub renty do kwoty 15.000 zł.Minister zaznaczył dalej, że obliczenie podstawy wymiaru emerytury i renty - przy uwzględnieniu jej ograniczenia do 15.000 zł - stosowane było w praktyce przez okres dziesięcioletni (tj. od wejścia w życie zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 2 listopada 1972 r. dotyczące takiej samej kwestii), i dopiero wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16.XI.1982 r. II URN 159/82 podważył tę praktykę.W wyroku tym bowiem wypowiedziano pogląd, że ograniczenie podstawy wymiaru emerytury do 15.000 zł odnosi się do dochodu osiągniętego z tytułu umowy o dzieło za realizację i opracowanie filmów, nie obejmuje natomiast wynagrodzenia otrzymanego z tytułu umowy o pracę zawartej z przedsiębiorstwem kinematografii podległym Ministrowi Kultury i Sztuki.Wyjaśnienie tego zagadnienia ma zatem istotne znaczenie.Przedstawione pytanie dotyczy pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach realizujących i opracowujących filmy, podległych Ministrowi Kultury i Sztuki, zawierających umowy o dzieło na realizację i opracowanie filmów na podstawie uchwały nr 200 Rady Ministrów (§ 1 powołanego na wstępie zarządzenia nr 2). Przy jego rozważaniu więc należy mieć na uwadze zasady ustalania podstawy wymiaru emerytury i renty przewidziane w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (ustawa o z.e.p.), poprzednio - ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu pracowników i ich rodzin (ustawa o p.z.e.), przy uwzględnieniu przepisów szczególnych dotyczących tej grupy pracowników.Powołane wyżej zarządzenie nr 2 wydane zostało w związku z art. 17 ust. 7 ustawy o p.z.e. i § 3 ust. 2 pkt 3 znowelizowanego rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty (...) (Dz. U. Nr 35, poz. 246 ze zm.).Przepis art. 17 ust. 7 pkt 1 ustawy o p.z.e. zawierał upoważnienie dla Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych do określenia między innymi, jakie wypłaty dokonywane na rzecz pracowników spoza osobowego funduszu płac uważa się za zarobek, który przyjmuje się przy obliczaniu podstawy wymiaru emerytury i renty.W przepisie § 3 ust. 2 pkt 5 rozporządzenia wydanego w wykonaniu tej delegacji wskazano, że za zarobek w gotówce uważa się również wynagrodzenie i nagrody wypłacane własnym pracownikom z tytułu umów o dzieło lub umów zlecenia związanych z przygotowaniem, realizacją i rozpowszechnianiem filmów - na zasadach określonych odrębnymi przepisami. Dlatego zarządzenie nr 2 w zakresie podstawy wymiaru emerytury i renty mogło dotyczyć tylko tej kwestii, tj. zasady wliczania dochodów z tytułu umów o dzieło lub zlecenia.Z powyższego wynika, że w podstawie wymiaru emerytury i renty tej grupy pracowników uwzględnia się oprócz wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę zawartej z przedsiębiorstwem kinematografii podległym Ministrowi Kultury i Sztuki także dochody z tytułu odpowiednich umów o dzieło lub zlecenia.Paragraf 6 ust. 1 powołanego wyżej zarządzenia nr 2 wymienia, jakie dochody z tytułu umów o dzieło lub zlecenia i z jakiego okresu podlegają wliczeniu do podstawy wymiaru emerytury i renty. Natomiast w ust. 4 tego paragrafu stwierdzono, że podstawa wymiaru emerytury i renty obliczona przy zastosowaniu ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż 15.000 zł.Przy dokonywaniu wykładni § 6 ust. 4 należy mieć na uwadze, że stosownie do art. 17 ust. 3 ustawy o p.z.e., obowiązującej w dacie wydania tego zarządzenia, za zarobek podlegający wliczeniu do podstawy wymiaru emerytury i renty w uspołecznionym zakładzie pracy uważa się wypłaty dokonane z osobowego funduszu płac, z wyjątkiem wypłat określonych w rozporządzeniu Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r., nadal stosowanym, jak również wymienione w tym rozporządzeniu wypłaty spoza osobowego funduszu płac. W załączniku do tego rozporządzenia określono, jakie składniki wynagrodzenia zaliczone do osobowego funduszu płac nie podlegają wliczeniu do podstawy wymiaru emerytury i renty. Przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych nie uwzględnia się zatem tylko tych wypłat. Oprócz tych przypadków wynagrodzenie otrzymane z tytułu umowy o pracę zawsze podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru. Stanowi ono więc główny i stały składnik podstawy emerytury i renty. Ta zasada została utrzymana w ustawie o z.e.p. (art. 18 i art. 22 ust. 1 pkt 1).Z powyższego wynika zatem, że zarządzenie nr 2 nie mogło zmienić tej ustawowej zasady. Dlatego przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych dla tej grupy pracowników także musi być uwzględnione w całości wchodzące do podstawy wymiaru wynagrodzenie otrzymane z tytułu umowy o pracę, zawartej z przedsiębiorstwem kinematografii podległym Ministrowi Kultury i Sztuki.Przepis § 6 ust. 4 zarządzenia nr 2 może zatem uwzględniać tylko sytuacje, gdy wynagrodzenie z tytułu takiej umowy o pracę jest niższe niż 15.000 zł. W takim przypadku następuje doliczenie dochodów z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia w kwocie uzupełniającej podstawę wymiaru do 15.000 zł. Skoro w przepisie tym wprowadzono możliwość doliczania do zarobków tej grupy pracowników dochodów z umowy o dzieło lub zlecenia, jednocześnie zakreślając górną granicę podstawy wymiaru emerytury i renty na kwotę 15.000 zł, to nie może on dotyczyć innych sytuacji.Powyższe prowadzi do kolejnego wniosku, a mianowicie, że tylko w takim przypadku kwota podstawy wymiaru emerytury i renty nie może przekraczać 15.000 zł. Ograniczenie to natomiast nie występuje, gdy wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę zawartej z przedsiębiorstwem kinematografii podległym Ministrowi Kultury i Sztuki, wchodzące do podstawy wymiaru, przekracza tę kwotę. W takiej bowiem sytuacji podstawę wymiaru emerytury lub renty stanowi to wynagrodzenie. Przepisy zarządzenia nr 2 bowiem nie mają wówczas zastosowania w tym zakresie.Kierując się tymi przesłankami, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.Należy dodać, że taka sama zasada obliczania podstawy wymiaru emerytury i renty dla tej grupy pracowników obowiązywała pod rządami zarządzenia Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 2 listopada 1972 r. oraz zarządzenia nr 1 z dnia 2 kwietnia 1976 r. tych Ministrów. Odpowiednie przepisy bowiem zawierały analogiczne sformułowanie, przy czym trzeba mieć na uwadze, że wprowadzenie w 1972 r. dla tej grupy pracowników takiej zasady było bardzo korzystne i stawiało ją w sytuacji uprzywilejowanej. Podstawa wymiaru świadczeń w kwocie 15.000 zł była w latach siedemdziesiątych podstawą bardzo wysoką. Ze względu zaś na to, że wysokość wynagrodzenia za pracę tych osób była niższa od tej kwoty, z reguły następowało uwzględnienie w podstawie wymiaru emerytury lub renty dochodów z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia.IIPodjęta uchwała jest dostosowana do pytania prawnego w którym wymieniono tylko pracowników uprawnionych do zawierania umowy o dzieło na realizację i opracowanie filmów. Należy jednak stwierdzić, że takie same zasady odnoszą się do pracowników, z którymi są zawierane umowy zlecenia lub pełnienia usług w grupie produkcyjnej filmu. Osoby te bowiem są także wymienione w § 1 zarządzenia nr 2 Ministra Kultury i Sztuki oraz Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 13 maja 1981 r.