III UZP 11/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, J. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Stefana W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 13 marca 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy przepis art. 14 ust. 2 pkt 1 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135) ma zastosowanie do członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, którzy zostali objęci ubezpieczeniem społecznym po raz pierwszy po ukończeniu 40 lat życia?"podjął następującą uchwałę:Okres pracy w gospodarstwie rolnym przed wstąpieniem do rolniczej spółdzielni produkcyjnej (art. 14 ust. 2 pkt 1 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin - jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135) podlega zaliczeniu także w sytuacji, gdy ubezpieczony objęty został ubezpieczeniem po raz pierwszy po ukończeniu 40 lat życia, pod warunkiem, że posiada co najmniej pięć lat ubezpieczenia w rolniczej spółdzielni produkcyjnej (art. 14 ust. 5 dekretu). Uzasadnienie faktyczneDecyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z dnia 26.VII.1983 r., zatwierdzoną orzeczeniem Rady Nadzorczej tego Oddziału z dnia 17.I.1984 r., odmówiono wnioskodawcy Stefanowi W., ur. 8.IX.1923 r., prawa do renty inwalidzkiej na podstawie dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 10, poz. 54 ze zm.). Jako przyczynę odmowy podano fakt nieudowodnienia 10 lat ubezpieczenia, w tym co najmniej 5 lat w okresie ostatniego dziesięciolecia, wnioskodawca bowiem został objęty ubezpieczeniem po ukończeniu 40 lat życia. Pracy we własnym gospodarstwie rolnym nie zaliczono do okresu pracy w spółdzielni, ponieważ nie stanowiła ona głównego źródła jego utrzymania przed wstąpieniem do spółdzielni.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu, rozpoznając odwołanie zainteresowanego od orzeczenia Rady Nadzorczej, przedstawił Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z akt rentowych, wnioskodawca przyjęty został na członka Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej P.G. z dniem 13.II.1978 r. Przedtem pomagał ojcu w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, następnie prowadził je sam, a w 1983 r. przekazał gospodarstwo tej samej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej.Stosownie do art. 14 ust. 1 pkt 1 wyżej powołanego dekretu z dnia 4 grudnia 1976 r. renta inwalidzka z tytułu inwalidztwa nie pozostającego w związku z wypadkiem przy pracy w spółdzielni lub chorobą zawodową przysługuje ubezpieczonemu, który ma okres pracy w spółdzielni wynoszący (wraz z okresami wymienionymi w art. 16) co najmniej 5 lat; okres ten powinien przypadać na ostatnie 10 lat przed dniem powstania inwalidztwa lub przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę.Stosownie do art. 14 ust. 2 dekretu przewidziany w wymienionym przepisie warunek uważa się za spełniony w dwóch alternatywnie przewidzianych okolicznościach, mianowicie: 1) w razie gdy praca w gospodarstwie rolnym w ciągu ostatnich 10 lat przed wstąpieniem do spółdzielni stanowiła główne źródło utrzymania zainteresowanego albo 2) gdy zainteresowany wniósł do spółdzielni lub przekazał jej na własność gospodarstwo rolne o obszarze nie mniejszym niż 0,5 ha i jeżeli praca w tym gospodarstwie przez okres ostatnich 5 lat przed wstąpieniem do spółdzielni stanowiła dlań główne źródło utrzymania.Wątpliwości Sądu powstały na tle możliwości zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym przed wstąpieniem do rolniczej spółdzielni produkcyjnej (pkt 1 ust. 2 art. 14 dekretu) w sytuacji, gdy wnioskodawca stał się członkiem tej Spółdzielni po ukończeniu 40 lat życia. Obowiązany w tym zakresie przepis art. 14 ust 5 dekretu postanawia, że okres ubezpieczenia wymagany do przyznania renty inwalidzkiej wynosi 10 lat, w tym co najmniej 5 lat w okresie ostatniego dziesięciolecia, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, jeżeli ubezpieczony został objęty ubezpieczeniem po raz pierwszy po ukończeniu 40 lat życia.Wymieniony przepis został wprowadzony w życie dnia 1.XI.1983 r. ustawą z dnia 1 lutego 1983 r. o zmianie niektórych przepisów o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego i o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 5, poz. 33).Analogiczny rygor zaostrzający kryterium nabywania uprawnień do renty inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia dla osób, które po raz pierwszy objęte zostały ubezpieczeniem lub podjęły pracę po ukończeniu 40 lat życia, został wprowadzony również do innych systemów emerytalno-rentowych. Dla przykładu można wymienić art. 33 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267), art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 145), art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (tekst jedn.: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 146).Treść powołanych przepisów wskazuje, że oprócz (głównie) podwyższenia z 5 do 10 lat okresu ubezpieczenia (zatrudnienia, działalności) ustawodawca nie przewidział jakiegokolwiek szczególnego ograniczenia "sposobu" ustalania okresu dziesięcioletniego. Gdyby ustawodawca takie ograniczenie miał na uwadze, byłoby ono w omawianych przepisach zastrzeżone, tak jak ma to miejsce w odniesieniu do sytuacji przewidzianej w art. 14 ust. 8 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. lub np. w art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r., w art. 4 ust. 8 ustawy z dnia 27 września 1973 r., a zwłaszcza w art. 33 ust. 5 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, gdzie wyraźnie zaznaczono, że w razie podjęcie (po ukończeniu 40 lat życia) zatrudnienia po upływie 10 lat od ustania poprzedniego zatrudnienia lub okresów równorzędnych z okresami zatrudnienia - nie wlicza się okresów zatrudnienia oraz okresów równorzędnych i zaliczalnych do okresów zatrudnienia sprzed tej przerwy.Powyższa analiza prowadzi do wniosku, że w sytuacji będącej przedmiotem pytania prawnego zaliczanie do okresów ubezpieczenia (zatrudnienia, działalności) niektórych innych okresów odbywa się na zasadach ogólnych przewidzianych w tych systemach emerytalno-rentowych.Wymienione w art. 14 ust. 2 pkt 1 i 2 omawianego dekretu z dnia 4 marca 1976 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed wstąpieniem do rolniczej spółdzielni produkcyjnej stanowią sui generis okresy zaliczalne do okresu ubezpieczenia. Brak przepisu ograniczającego zaliczalność okresu pracy w gospodarstwie rolnym, o którym mowa w art. 14 ust. 2 pkt 1 dekretu, w sytuacji przewidzianej w ust. 5 tego artykułu stwarza możliwość rozważenia uprawnień wnioskodawcy do renty inwalidzkiej przy uwzględnieniu jego pracy w gospodarstwie rolnym przed wstąpieniem do rolniczej spółdzielni produkcyjnej, jeżeli odpowiadała ona warunkom określonym w art. 14 ust. 2 pkt 1 dekretu. Całkowite pominięcie tej możliwości nie byłoby też usprawiedliwione względami społecznymi, wywoływałoby bowiem różnicę w nie zamierzonym przez ustawodawcę "sposobie" ustalania (poza przewidzianą liczbą lat) ubezpieczenia w stosunku do osób, które objęte zostały ubezpieczeniem przed ukończeniem i po ukończeniu 40 lat życia. Przy tym zaznaczenia wymaga okoliczność, że jednak przewidziane art. 14 ust. 5 dekretu 5 lat ubezpieczenia, przypadających w okresie ostatniego dziesięciolecia, jako element kryterium zaostrzającego nabycie uprawnień, powinny odpowiadać wymaganiom określonym w art. 2 pkt 3 dekretu.Analogiczne stanowisko, lecz w odniesieniu do sytuacji odpowiadającej art. 14 ust. 5 w związku z art. 14 ust. 2 pkt 2 dekretu, zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28.III.1984 r. III UZP 7/84.Z przedstawionych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.