III UZP 42/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Grymaszewski (sprawozdawca), J. Myślicki, S. Perestaj, A. Szczurzewski, S. Szymańska, G. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Wiktora S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.M. o wzrost emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 września 1985 r.:"Czy do 25 lat pracy w budownictwie lub przemyśle materiałów budowlanych, o jakim mowa w § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43), zalicza się wyłącznie zatrudnienie w zakładach pracy podległych resortowi budownictwa i materiałów budowlanych?"powziął następującą uchwałę i postanowił nadać jej moc zasady prawnej:Do okresu 25 lat pracy w budownictwie lub przemyśle materiałów budowlanych, o którym mowa w § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43), zalicza się - bez względu na podległość i nadzór nad zakładem pracy - okresy pracy w budownictwie lub w przemyśle materiałów budowlanych, w tym co najmniej 15 lat w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze określone w dziale III wykazu C, stanowiącego załącznik do tego rozporządzenia.Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Organ rentowy odmówił zainteresowanemu przyznania 15% wzrostu podstawy wymiaru emerytury dlatego, że nie spełnił warunków przewidzianych w § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Wnioskodawca bowiem nie przepracował co najmniej 25 lat w resorcie budownictwa. Zdaniem organu rentowego, do przyznania powyższego świadczenia nie podlegają zaliczeniu okresy pracy w tych zakładach budowlanych, które nie są objęte układem zbiorowym pracy dla budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych.Rada Nadzorcza zatwierdziła powyższą decyzję organu rentowego.IIPrzepis § 18 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów w odróżnieniu od innych przepisów rozporządzenia nie uzależnia prawa do wzrostu tylko od posiadania jakiegokolwiek okresu zatrudnienia wymaganego do emerytury (§ 3 rozporządzenia), w tym 15 lat pracy w szczególnych warunkach, lecz uzależnia prawo do wzrostu emerytury o 15% podstawy jej wymiaru od wykonywania przez okres co najmniej 25 lat pracy w portach morskich oraz w budownictwie lub w przemyśle materiałów budowlanych, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w dziale II i III wykazu C.Szczególny charakter przepisu § 18 rozporządzenia wynika również z tego, że pracownicy budownictwa lub przemysłu materiałów budowlanych, którzy spełniają warunki przewidziane w § 4 rozporządzenia, mogą uzyskać na podstawie § 16 ust. 1 rozporządzenia prawo do wzrostu emerytury o 10% podstawy jej wymiaru, jeżeli co najmniej przez 15 lat wykonywali prace wymienione w dziale V wykazu A załącznika do rozporządzenia. Na podobnych zasadach pracownicy portów morskich, o których mowa w § 6 rozporządzenia, mogą uzyskać na podstawie § 16 ust. 2 rozporządzenia prawo do wzrostu w wysokości 15% podstawy wymiaru emerytury, jeżeli co najmniej przez 15 lat wykonywali prace wymienione w dziale II wykazu B załącznika (8 stanowisk).Z treści § 18 rozporządzenia wynika możliwość zaliczania okresów pracy w portach morskich oraz w budownictwie lub przemyśle materiałów budowlanych.Uzależnienie prawa do 15% wzrostu emerytury nie tylko od 15 lat pracy w szczególnych warunkach, lecz także od wykonywania przez okres co najmniej 25 lat pracy w wymienionych trzech działach gospodarki, wskazuje, że w § 18 rozporządzenia chodzi przede wszystkim o pracowników trwale związanych z zawodem portowca lub pracownika budowlanego albo pracującego na rzecz budownictwa w przemyśle materiałów budowlanych, i to niezależnie od rodzaju zakładu pracy, jego podporządkowania lub stosowania w nim układu zbiorowego pracy.Nie znajduje natomiast uzasadnienia pogląd uzależniający przewidziane w § 18 rozporządzenia prawo do wzrostu emerytury od zatrudnienia wyłącznie w zakładach pracy podległych resortowi żeglugi i budownictwa lub w zakładach pracy, w których stosowany jest układ zbiorowy pracy dla budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych. Omawiane bowiem rozporządzenie wydane zostało na podstawie delegacji zawartej w art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), upoważniającym Radę Ministrów do określenia rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, po spełnieniu których pracownik uzyskuje prawo do wzrostu emerytury. Takiego ograniczenia żaden z przepisów rozporządzenia nie przewiduje.Wyjaśnienia kwestii podporządkowania zakładów pracy poszczególnym resortom lub centralnym związkom spółdzielczym bądź stosowania w zakładach pracy układu zbiorowego pracy dla budownictwa i przemysłu materiałów budowlanych powstałej na tle stanowiska Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych należy poszukiwać w dotychczasowym kształtowaniu się przepisów w sprawie I kategorii zatrudnienia.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) uzależniało zaliczenie pracy wykonywanej w szkodliwych dla zdrowia warunkach do I kategorii zatrudnienia, od tego, czy pracownik był zatrudniony na danym stanowisku w przedsiębiorstwach podległych resortom, do których zakresu działania należał dany rodzaj przemysłu.Późniejsze rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz. U. Nr 13, poz. 86) wyraźnie odstąpiło od warunku podporządkowania resortowego przedsiębiorstwa, stanowiąc w § 2, że okresy prac, o których mowa w § 1 podlegają zaliczeniu do I kategorii zatrudnienia bez względu na podporządkowanie resortowe zakładu pracy, jeżeli pracownik wykonywał te prace stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, obowiązującym na danym stanowisku, a następnie w § 3 upoważniło właściwych ministrów w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz w uzgodnieniu z b. zarządem głównym właściwego związku zawodowego do ustalania w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk, na których prace zalicza się - zgodnie z wykazem - do I kategorii zatrudnienia.Zarządzenia właściwych ministrów, wydane na podstawie tego upoważnienia, stanowiły w stosunku do wykazu prac zaliczonych do I kategorii zatrudnienia szczegółowy wykaz stanowisk pracy, objętych pozycjami wielostanowiskowymi, zawartymi w załączniku do rozporządzenia.Obowiązujące rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. nie zawiera przepisów o podporządkowaniu resortowym zakładu pracy, stanowiąc w § 2, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń w wysokości i na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.W § 1 ust. 2 rozporządzenia Rada Ministrów upoważniła - tak jak poprzednio - właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych do ustalenia w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazach A, B i C, oraz w szczególnym charakterze, wymienione w wykazie C.Wydane zatem na tej podstawie szczegółowe wykazy stanowisk pracy o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia stanowią, tak jak dotychczas, uzupełnienie wykazu, a w szczególności uściślenie pozycji wielostanowiskowych wymienionych w wykazach, stanowiących załącznik do rozporządzenia.Dalej idącego upoważnienia dla ministrów i związków spółdzielczych przepis § 1 ust. 2 rozporządzenia nie przewiduje, a zatem brak jest podstaw do wniosku, że stanowiska uznane za wykonywane w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze muszą występować wyłącznie w zakładach pracy podległych i nadzorowanych przez poszczególne resorty lub w zakładach pracy stosujących układ zbiorowy pracy dla budownictwa i materiałów budowlanych.Ustalanie stanowisk pracy dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w przedsiębiorstwach podległych i nadzorowanych przez poszczególne resorty i centralne związki spółdzielcze ma ten skutek, że w praktyce w przeważającej mierze będzie chodziło o stanowiska występujące w tych przedsiębiorstwach, i to tylko w odniesieniu do 15 lat (§ 18 rozporządzenia).