IV PR 111/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie SN: B. Błachowska, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Mariana D., Wiesława F., Leszka M., Marka S., Mariana P., Edwarda P., Franciszka R. i Ludwika M. przeciwko Polskim Kolejom Państwowym - Zakładom Wytwórczym Urządzeń Sygnalizacyjnych w K. o wynagrodzenie na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 20 listopada 1987 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanego (Polskich Kolei Państwowych - Zakładu Wytwórczego Urządzeń Sygnalizacyjnych w K.) kwoty 2.000.500 zł wynagrodzenia za dwuletni okres stosowania ich pracowniczego wynalazku, chronionego patentem, pod tytułem "Hamulec torowy szczękowy". Wysokość dochodzonego wynagrodzenia została określona szacunkowo, gdyż podstawę do jego ustalenia powinna stanowić opinia biegłego określająca pominięte przez pozwanego efekty, a uzyskane przez użytkowników wyrobu wytworzonego według wynalazku. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, iż w wypłaconej twórcom wynalazku kwocie 9.181.592 zł za pierwsze dwa okresy jego stosowania uwzględnione zostały wszystkie efekty przewidziane w przepisach prawa wynalazczego. Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 20 listopada 1987 r. zasądził na rzecz powodów: Mariana D. kwotę 813.568 zł z 8% od dnia 1 września 1985 r. i kwotę 793.210 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r., Wiesława P. kwotę 488.140 zł z 8% od dnia 1 września 1985 r. i kwotę 475.926 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r., Leszka M. kwotę 423.055 zł z 8% od dnia 1 września 1985 r. i kwotę 412.469 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r., Marka S. kwotę 277.799 zł z 8% od dnia 1 września 1985 r. i kwotę 222.098 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r., Mariana P., Edwarda P., Franciszka R. i Ludwika M. kwoty po 162.713 z 8% od dnia 1 września 1985 r. i po 158.642 zł z 8% od dnia 1 września 1986 r. Sąd ustalił, że powodowie wraz z Kazimierzem P. i Stefanem L. są twórcami przedmiotowego pracowniczego wynalazku, o określonym przez nich w zgłoszeniu udziale w wynagrodzeniu. Biegły Janusz F., członek Zespołu Usług Technicznych Wojewódzkiego Klubu Techniki i Racjonalizacji w K., stwierdził w wydanej przez siebie opinii, że wypłacone powodom przez stronę pozwaną wynagrodzenie za dwa pierwsze okresy stosowania ich wynalazku zostało prawidłowo ustalone. Strona pozwana nie podwyższyła natomiast tego wynagrodzenia o 70% na podstawie § 39 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178), mimo że wynalazek został zastosowany po dniu 1 lipca 1984 r. i przyczynił się do eliminowania importu. Sąd Wojewódzki podzielił stanowisko biegłego, toteż uznał, że wynagrodzenie za pierwszy okres obliczeniowy w kwocie 4.648.960 zł powinno być podwyższone o 70%, to jest o kwotę 3.254.272 zł, a za drugi okres obliczeniowy wynagrodzenie w kwocie 4.532.632 zł o kwotę 3.171.842 zł. Sąd Wojewódzki powołał się na oświadczenie przedstawiciela pozwanego, że Zakłady Wytwórcze Urządzeń Sygnalizacyjnych w K. są producentem urządzeń dla Polskich Kolei Państwowych i w związku z koniecznością zautomatyzowania stacji rozrządowej czyniły rozeznanie w firmach zagranicznych produkujących tego typu urządzenia, które mogłyby być przydatne do zastosowania w Polsce. Zwróciły się też do firmy francuskiej z zapytaniem "ofertowym" w celu uzyskania dokumentacji obrazującej parametry i rozwiązanie takiego urządzenia. Nie doszło jednak do podjęcia pertraktacji, ponieważ powodowie opracowali wynalazek, w czym pomocna była również ta dokumentacja. Nie ulega wątpliwości - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - że dokonanie automatyzacji stacji nie byłoby możliwe bez wynalazku powodów lub urządzenia, które należałoby importować. Oznacza to, że zastosowanie wynalazku powodów umożliwiło automatyzację stacji rozrządowej bez konieczności importowania niezbędnych urządzeń. Wyrok zaskarżyła strona pozwana. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Podstawę do obligatoryjnego podwyższenia wynagrodzenia o 70%, o której mowa w § 39 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178), stanowi ograniczenie lub eliminowanie importu faktycznie realizowanego przed zastosowaniem pracowniczego projektu wynalazczego oraz pozostające w związku przyczynowym z zastosowaniem tego projektu. Dotyczy to także sytuacji, w których realizacja importu została zapewniona odpowiednim kontraktem i zaniechana w części lub w całości wskutek zastosowania pracowniczego projektu wynalazczego. Wykładnia powyższa wynika wprost z treści powołanego wyżej przepisu, w myśl którego wynagrodzenie ustalone na podstawie efektów uzyskanych przez jednostkę gospodarki uspołecznionej stosującą pracowniczy projekt wynalazczy (§ 37 tego rozporządzenia) ulega podwyższeniu o 70% "za projekty wynalazcze przyczyniające się do ograniczenia lub eliminowania importu albo uruchomienia produkcji eksportowej".Sformułowania użyte w tym przepisie określają więc konkretny stan faktyczny w postaci osiągnięcia wymienionego w nim efektu ekonomicznego, co można odnieść jedynie do rzeczywiście realizowanego importu lub eksportu. Nie można natomiast takiego efektu odnieść w stosunku do założeń hipotetycznych w zakresie występujących potrzeb importowych. Nie bez znaczenia są też realia wpływające na kształtowanie się polityki w dziedzinie importu, które nie zawsze są zbieżne z możliwością zaskopokojenia potrzeb rynku wewnętrznego. Podkreślić też należy, iż zgodnie z założeniami przyjętymi w przepisach prawa wynalazczego - w tym przede wszystkim w art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) - podstawę do ustalania wysokości wynagrodzenia stanowią tylko efekty rzeczywiście uzyskiwane przez zastosowanie pracowniczego projektu wynalazczego. Wyjątek zaś od tej zasady musi wynikać wprost z przepisu, co znalazło wyraz np. w art. 98 ust. 4 czy art. 104 ustawy o wynalazczości, pozwalających na ustalenie wysokości wynagrodzenia na podstawie przewidywanych efektów. Każdy efekt stanowiący podstawę do ustalenia wysokości należnego twórcy wynagrodzenia powinien być skutkiem zastosowania tego projektu. Oznacza to, że ograniczenie lub eliminowanie importu musi pozostawać w związku przyczynowym z zastosowaniem projektu wynalazczego. Brak więc będzie podstaw do podwyższenia wynagrodzenia o 70%, gdy zaprzestanie importu było następstwem, przykładowo, wygaśnięcia kontraktu z dotychczasowym producentem, nie zaś zastosowania projektu wynalazczego. Jednakże odstąpienie od realizacji kontraktu spowodowane wytwarzaniem w kraju wyrobu według wynalazku, co może okazać się ekonomicznie uzasadnione, należy uznać za przypadek objęty dyspozycją omawianego § 37 ust. 2 rozporządzenia, skoro występują wówczas rzeczywiste efekty ekonomiczne. Uzasadnione są więc zarzuty strony pozwanej kwestionujące podwyższenie o 70% wypłaconego powodom wynagrodzenia. Nie jest bowiem sporne między stronami, iż przed zastosowaniem wynalazku powodów dotyczącego konstrukcji hamulca torowego szczękowego urządzenie takie nie było importowane. Sąd Wojewódzki oparł natomiast swoje rozstrzygnięcie w tym przedmiocie na tym, że import taki byłby konieczny. Jednakże zaskarżony przez stronę pozwaną wyrok podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania, gdyż Sąd Wojewódzki nie zbadał i nie ustosunkował się do zasadności żądań powodów o podwyższenie wynagrodzenia, przewidziane w zd. pierwszym § 39 ust. 1 rozporządzenia, o 50% jak za projekt wynalazczy służący zmniejszeniu zużycia energii, paliw, surowców i materiałów. W tym zaś zakresie Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd tego Sądu wyrażony w wyroku z dnia 29 października 1987 r. IV PR 292/87, według którego podwyższeniu podlega całe wynagrodzenie, gdy celem projektu jest osiągnięcie efektów wymienionych w powołanym przepisie. Jeżeli natomiast są one ubocznym skutkiem wdrożenia tego projektu, to podwyżce podlega tylko część wynagrodzenia będąca następstwem efektów uzyskanych w tym zakresie. Jeżeli chodzi o wynalazek, to określenie jego celu powinno nastąpić na podstawie analizy treści dokumentu patentowego, gdyż zawarty w nim opis wynalazku wskazuje jego istotę oraz zalety techniczne. Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 388 § 1 k.p.c.).