V PZP 9/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman. Sędziowie SN: E. Brzeziński (współsprawozdawca), W. Formański, S. Perestaj, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), T. Szymanek, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, H. Starczewskiego, po rozpoznaniu wniosku Prezesa Urzędu Patentowego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Czy w przypadku gdy upoważnionych do patentu lub z patentu jest kilka jednostek gospodarki uspołecznionej, to wspólność ta może być określona w częściach ułamkowych, czy też jest ona łączna?2. Czy współuprawniony z patentu, który z mocy § 75 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351; zm.: Dz. U. z 1977 r. Nr 27, poz. 113) jest zwolniony od opłat okresowych związanych z ochroną wynalazku, może rozporządzać tym prawem bez żadnych ograniczeń, jeżeli druga jednostka gospodarki uspołecznionej - współuprawniona do patentu i zobowiązana do ponoszenia opłat, nie uiści tej opłaty w terminie oznaczonym przez prawo?3. Czy w razie zalegania z opłatą w związku z ochroną wynalazku przez jednostkę zobowiązaną do jej ponoszenia Urząd Patentowy PRL wygasza patent również w stosunku do współuprawnionej jednostki gospodarki uspołecznionej, która z mocy prawa jest wolna od tej opłaty?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych podjął następującą uchwałę:I. W przypadku gdy współuprawnionych do patentu lub z patentu jest kilka jednostek gospodarki uspołecznionej, zachodząca między nimi wspólność jest wspólnością w częściach ułamkowych.II. W razie zalegania przez jednostkę gospodarki uspołecznionej z uiszczeniem opłaty okresowej związanej z ochroną wynalazku (art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości - Dz. U. Nr 43, poz. 272) w sytuacji, gdy współuprawnioną z tego patentu jest państwowa jednostka organizacyjna wolna z mocy prawa od opłaty okresowej (§ 75 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 54, poz. 351), Urząd Patentowy PRL nie wydaje decyzji o wygaśnięciu patentu, wymienionej w przepisie art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości, lecz zarządza przymusowe ściągnięcie tej opłaty od jednostki zobowiązanej do jej uiszczenia.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione pytanie prawne obejmuje zagadnienia wywodzące się z dwóch różnych zakresów stosunków prawnych, a mianowicie zachodzących między jednostkami gospodarki uspołecznionej współuprawnionymi do patentu lub patentu (pkt. 1 i 2 pytania) oraz między tymi jednostkami a organem administracji państwowej - Urzędem Państwowym PRL (pkt 3 pytania).IPrawo do patentu, jak i prawo z patentu jest cywilnym prawem podmiotowym.Prawo do uzyskania patentu na wynalazek pracowniczy przysługuje jednostce gospodarki uspołecznionej (art. 20 ust. 1 ustawy o wynalazczości). Ma ona obowiązek zgłoszenia takiego wynalazku w Urzędzie Patentowym PRL, chyba że jest to nieuzasadnione ze względów gospodarczych (art. 21 ust. 1 ustawy o wynalazczości). Prawo do patentu może przysługiwać kilku jednostkom gospodarki uspołecznionej, jeżeli pracownicy tych jednostek dokonali wspólnie wynalazku. W powyższym wypadku mogą one - na podstawie art. 20 ust. 2 ustawy o wynalazczości - określić w umowie tę jednostkę, której przysługuje prawo do patentu. Jednostka gospodarki uspołecznionej, dokonując zgłoszenia wynalazku w Urzędzie Patentowym, musi wykazać podstawę swojego prawa do patentu (art. 27 ust. 1 ustawy o wynalazczości).Decyzja Urzędu Patentowego o udzieleniu patentu wywołuje z kolei określone skutki cywilnoprawne między adresatem tej decyzji a osobami trzecimi; między zaś jednostkami gospodarki uspołecznionej współuprawnionymi z patentu powstaje wspólność patentu. Jest to wspólność w częściach ułamkowych, do której mają odpowiednio zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego.Prawo wynalazcze nie zawiera żadnych przepisów, które by wskazywały na łączny charakter wspólności praw do patentu lub z patentu. Teza o wspólności łącznej tych praw pozostaje w sprzeczności z samą konstrukcją takiej wspólności. Wspólność łączna bowiem nie jest samoistnym stosunkiem prawnym, lecz opiera się zawsze na szczególnym stosunku osobistym, który łączy określone osoby, i jest konsekwencją tego stosunku. Łączna wspólność praw związanych z patentem może zatem występować tylko w tych wyjątkowych sytuacjach, w których uprawnionych łączy odpowiedni węzeł osobisty (np. gdy zgodnie z art. 47 § 1 k.r.o. odpowiednie prawa zostaną włączone do wspólności majątkowej małżonków).Przytoczony pogląd znajduje uzasadnienie w treści art. 43 ustawy o wynalazczości. W myśl tego przepisu współuprawniony z patentu może - za zgodą wszystkich współuprawnionych - przenieść swój "udział" we wspólnym prawie na inną osobę. Prawo do patentu i prawo z patentu, jako prawa o charakterze majątkowym, są zbywalne i podlegają dziedziczeniu (art. 42 ust. 1 ustawy o wynalazczości). W sferze stosunków cywilnoprawnych, nie uregulowanych odrębnie w przepisach prawa wynalazczego, stosuje się przepisy kodeksu cywilnego przy uwzględnieniu zasad regulujących obrót prawny w dziedzinie wynalazczości.Wzajemne zaś prawa i obowiązki stron związane ze wspólnością patentu określa umowa, a w kwestiach nie uregulowanych nie mają zastosowania postanowienia art. 43 ustawy o wynalazczości.IIDecyzja Urzędu Patentowego o udzieleniu (wygaśnięciu) patentu jest aktem administracyjnym rodzącym stosunki o charakterze administracyjnoprawnym pomiędzy tym Urzędem i osobami, których dotyczy lub ma dotyczyć. Jakkolwiek warunkuje ona powstanie lub ustanie określonych stosunków cywilnoprawnych, to podmiotowym zakresem tych stosunków nie jest objęty Urząd Patentowy.Decyzja Urzędu Patentowego o udzieleniu patentu ustanawia wyłączność prawną korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy. Treść i zakres tej wyłączności określają przepisy prawa wynalazczego (art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości).W związku z ochroną wynalazku, której źródłem jest decyzja Urzędu Patentowego o udzieleniu patentu, pobierane są opłaty jednorazowe oraz opłaty okresowe płatne w oznaczonych terminach przez cały czas ochrony (art. 115 ustawy o wynalazczości).Zaleganie z opłatą powyżej sześciu miesięcy zobowiązuje Urząd Patentowy do wydania - na podstawie art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości - decyzji o wygaśnięciu patentu.Umowa o wspólności patentu może określić obowiązki stron co do partycypowania w tych opłatach. Jednakże ochrona wynalazku ustaje, jeżeli opłata nie zostanie uiszczona w wysokości ustalonej w przepisach prawa wynalazczego bez względu na to, czy i w jakim zakresie współuprawnieni z patentu wywiązali się ze wzajemnych zobowiązań umownych. Każdy bowiem ze współuprawnionych może podejmować działania dla zachowania wspólnego prawa, a więc również wnieść w całości opłaty związane z ochroną wynalazku. Wykonanie tego obowiązku wywołuje skutek wobec wszystkich współuprawnionych, polegający na zachowaniu ochrony patentowej. Wzajemne między nimi rozliczenie z tytułu wniesionych opłat ma charakter cywilnoprawny.Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja wówczas, gdy uprawnionymi z patentu są jednostki gospodarki uspołecznionej zobowiązane do ponoszenia opłat okresowych oraz - z mocy prawa - wolne od tych opłat. Te ostatnie to państwowe jednostki organizacyjne, w których zgodnie z zasadami gospodarki finansowej dochody z wynalazczości stanowiłyby dochód budżetu (§ 75 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych - Dz. U. Nr 54, poz. 351).Wobec ustawowego zwolnienia takiej jednostki od obowiązku ponoszenia opłat za ochronę wynalazku, uiszczenie ich przez nią jest niedopuszczalne również w przypadku, gdy inna lub inne jednostki gospodarki uspołecznionej współuprawnione z patentu z jakiejkolwiek przyczyny nie wniosą tych opłat.Przyjęcie zatem poglądu, iż w takim wypadku Urząd Patentowy wydaje decyzję o wygaśnięciu patentu, niweczyłoby przywilej przysługujący określonej państwowej jednostce organizacyjnej w postaci zwolnienia jej od opłat za ochronę wynalazku i pozbawiałoby ją prawa podmiotowego - wynikającego z tej ochrony - na skutek okoliczności nie przewidzianych w przepisach prawa wynalazczego. Jednostka taka bowiem nie może być uznana za zalegającą z opłatą za ochronę wynalazku w rozumieniu omawianego przepisu art. 67 ust. 1 pkt 8 ustawy o wynalazczości, skoro nie ciąży na niej obowiązek w tym zakresie.Decyzja o wygaśnięciu patentu z powodu zalegania z opłatą za ochronę wynalazku jest skuteczna wobec wszystkich współuprawnionych z tego patentu. W wyniku bowiem takiej decyzji ustaje ochrona patentowa na wynalazek.Brak jest więc podstaw do wydania przez Urząd Patentowy decyzji o wygaśnięciu patentu tylko w stosunku do tej jednostki gospodarki uspołecznionej, która będąc zobowiązana do ponoszenia opłat zalega z ich uiszczeniem. Decyzja taka bowiem nie wywołałaby skutku w postaci wygaśnięcia patentu, lecz - w istocie - sprowadzałaby się do dokonania zmian w zakresie współuprawnionych z patentu i w konsekwencji do przeniesienia między nimi udziałów w prawach wynikających z tego patentu. Wkraczałaby przeto w dziedzinę praw cywilnych zainteresowanych podmiotów, co nie należy do kompetencji Urzędu Patentowego.Powyższe argumenty uzasadniają pogląd, iż w sytuacji, o której mowa w punkcie 3 pytania prawnego, przepis art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości nie ma zastosowania i dlatego Urząd Patentowy nie może podjąć decyzji o wygaśnięciu patentu. Ochrona patentowa przysługuje nadal obu jednostkom współuprawnionym z patentu, co wyjaśnia jednocześnie problem zawarty w punkcie 2 pytania prawnego.IIIRozwiązanie powyższe nie oznacza jednak, iż w tej szczególnej sytuacji jednostka gospodarki uspołecznionej zobowiązana do uiszczenia opłaty za ochronę wynalazku może korzystać z tej ochrony bezpłatnie, i to w pełnej wysokości ustalonej w przepisach prawa wynalazczego.Opłata związana z ochroną wynalazków jest należnością z zakresu administracji państwowej w rozumieniu art. 2 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 z późn. zm.).Skoro zaś konsekwencje związane z zaleganiem z taką opłatą, przewidziane w ustawie o wynalazczości w postaci wygaśnięcia patentu, nie odnoszą się do patentu przysługującego jednocześnie państwowej jednostce organizacyjnej wolnej od tej opłaty, to Urząd Patentowy powinien zastosować do współuprawnionej z tego patentu jednostki zobowiązanej do uiszczenia opłaty środki przymusowe w celu doprowadzenia do wykonania ciążącego na niej zobowiązania.Jednostka ta, jeżeli nie jest zainteresowana dalszą ochroną wynalazku, może przekazać swoje prawa z patentu na rzecz współuprawnionej państwowej jednostki organizacyjnej lub innej jednostki gospodarki uspołecznionej. Ponadto obie jednostki współuprawnione z patentu mogą zrzec się tego patentu (art. 67 ust. 1 pkt 1 ustawy o wynalazczości).Rozstrzygnięcie to, nie ograniczając przysługującego jednostkom gospodarki uspołecznionej zakresu dysponowania ich prawami z patentu, chroni szczególne uprawnienia ustanowione przez prawo wynalazcze na rzecz niektórych z tych jednostek. Odpowiada też założeniu tego prawa co do pewności obrotu w dziedzinie wynalazczości poprzez wykorzystanie środków dyscyplinujących prawidłowe wykonywanie wzajemnych praw i obowiązków współuprawnionych z patentu jednostek gospodarki uspołecznionej.