V UZP 3/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, A. Filcek, W. Formański, S. Perestaj (współsprawozdawca), S. Rejman (sprawozdawca), T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Mariana Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ż. o zmianę podstawy wymiaru emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 28 grudnia 1979 r."Co oznacza «wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości» w rozumieniu § 11 ust. 2 pkt 1 nie opublikowanej uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wynagrodzeniem w stałej miesięcznej wysokości w rozumieniu przepisu § 11 ust. 2 pkt 1 uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego (nie publ.) jest takie wynagrodzenie, jakie pracownik otrzymywał co miesiąc w takiej samej wysokości na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia. Jednakże podwyżka tego wynagrodzenia nawet w ostatnim miesiącu zatrudnienia, będąca następstwem awansu lub nowego zaszeregowania, nie pozbawia wynagrodzenia cechy "stałej miesięcznej wysokości". Uzasadnienie faktyczneIWnioskodawca przeszedł na wcześniejszą emeryturę na podstawie przepisów uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego (nie publ.) po uzyskaniu informacji w Oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że jej wysokość będzie wynosić 4.063 zł miesięcznie. W takiej też wysokości została ona ustalona decyzją z kwietnia 1977 r. i była wypłacana wnioskodawcy. W połowie czerwca 1979 r. został on powiadomiony, że emeryturę obniżono mu do kwoty 3.552 zł miesięcznie, ponieważ za podstawę jej wymiaru przyjęto zarobek wnioskodawcy z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, a nie jak uprzednio z ostatniego miesiąca. W skład bowiem wynagrodzenia wchodziła także prowizja, która ma charakter zmienny, będąc uzależniona od wysokości obrotów w sklepie.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS zatwierdziła decyzję organu rentowego, powołując się na pismo Prezesa ZUS z dnia 16 stycznia 1979 r., w którym został wyrażony pogląd, że za wynagrodzenie w wysokości zmiennej należy uważać takie wynagrodzenie, w którym chociażby jeden ze składników nie miał charakteru stałego lub przysługiwał w zmiennej wysokości. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, do którego wnioskodawca się odwołał, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wyłaniające się w sprawie zagadnienie prawne, które w zmodyfikowanej postaci zostało z kolei skierowane do rozstrzygnięcia przez skład powiększony.O tym, że zagadnienie jest kontrowersyjne, świadczy okoliczność, że na tle wykładni przepisu § 11 ust. 2 pkt 1 wyżej wymienionej uchwały Rady Ministrów zarysowały się różnice poglądów poszczególnych składów orzekających Sądu Najwyższego. Tak np. w jednym orzeczeniu (II URN 5/77) Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że nie może być uznane za wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości wynagrodzenie pracownika, jeżeli w ostatnim miesiącu jego zatrudnienia odbiegało ono od wysokości zarobku otrzymywanego w poprzednich miesiącach. W innym natomiast orzeczeniu (II URN 135/78) uznano, że w rozważanym wypadku chodzi o takie wynagrodzenie, w którego skład wchodzą tylko elementy (składniki) o stałej wysokości. Wreszcie zaprezentowano i takie stanowisko (II UZP 14/79), że wynagrodzeniem w stałej miesięcznej wysokości są stałe składniki wynagrodzenia, a wśród nich premia, której wypłata - w myśl regulaminu premiowania - może być uzależniona od określonych warunków.W niniejszej sprawie Centralna Rada Związków Zawodowych, na podstawie przepisu art. 63 k.p.c., przedstawiła pogląd prawny tej treści, że warunek otrzymywania wynagrodzenia "w stałej miesięcznej wysokości" pracownik spełnia nie tylko w sytuacji, gdy przypadające mu comiesięczne wynagrodzenie - zarówno co do jego składników, jak i jego kwotowej wysokości - jest niezmienne, ale zawsze w sytuacji, gdy wynagrodzenie to ma charakter wynagrodzenia stałego. Taki charakter zachowuje wynagrodzenie, które zawiera zarówno składniki podstawowe, jak i od nich pochodne nie tylko wówczas, gdy występują one comiesięcznie w stałych wielkościach kwotowych, ale także w kwotach zróżnicowanych z powodu wynikającej z przepisów zmiany wysokości składników podstawowych bądź pochodnych.IIUchwała nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego (nie publ.) została wydana - jak wynika z jej preambuły - w celu stworzenia lepszych warunków organizacyjnych, poprawy zaopatrzenia rynku i podniesienia poziomu obsługi ludności.Paragraf 11 uchwały ma następujące brzmienie:1. Pracownikom znoszonych i reorganizowanych jednostek organizacyjnych, którzy osiągnęli wiek: kobiety - 55 lat i mężczyźni 60 lat, można przyznać na ich wniosek emeryturę:- w pełnej wysokości, jeżeli posiadają okres zatrudnienia: kobiety - 20 lat i mężczyźni - 25 lat,- w wysokości zmniejszonej o 10% do czasu osiągnięcia pełnego wieku emerytalnego, jeżeli do wyżej wymienionego okresu zatrudnienia brak im nie więcej jak dwa lata.2. Przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury pracowników, o których mowa w ust. 1:1) otrzymujących wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości - przyjmuje się zarobek z ostatniego miesiąca zatrudnienia lub przeciętny miesięczny zarobek z ostatnich 12 miesięcy; a jeżeli jest to dla pracownika korzystniejsze, za podstawę wymiaru emerytury przyjmuje się przeciętny miesięczny zarobek z okresu kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia, wybranych dowolnie z ostatnich 12 lat zatrudnienia;2) otrzymujących wynagrodzenie w wysokości zmiennej - stosuje się zasady ogólne.3. Wnioski o przyznanie emerytur na zasadach, o których mowa w ust. 1 i 2, mogą być kierowane do Oddziałów Zakładów Ubezpieczeń Społecznych przez wojewodę lub prezydenta miasta stopnia wojewódzkiego do dnia 31 grudnia 1976 r.Wobec tego, że przepis ten jest przepisem emerytalnym o charakterze szczególnym, podlega wykładni ścisłej. Wykładnia gramatyczna (językowa) przemawia za takim rozumieniem pojęcia "wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości", że chodzi nie o stałe składniki czy elementy wynagrodzenia, ale o wynagrodzenie globalne, w skład którego mogą wchodzić także składniki zmienne, gdy są wypłacane co miesiąc w jednakowej wysokości, jak np. wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną stale w soboty i niedziele. Wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości to wynagrodzenie, jakie pracownik otrzymywał co miesiąc w takiej samej wysokości. O stałości zaś jakiegoś zjawiska można mówić tylko wówczas, gdy powtarza się ono regularnie przez określony czas. Dla ustalenia przeto, czy pracownik otrzymywał wynagrodzenie - o jakim mowa - stale, najbardziej odpowiednim okresem porównawczym jest okres 12 ostatnich miesięcy zatrudnienia, gdyż z reguły zarobki z tego okresu stanowią podstawę do ustalenia podstawy wymiaru emerytury. Zresztą i w rozważanym wypadku, jeżeli się nie przyjmuje zarobków z ostatniego miesiąca zatrudnienia, to przyjmuje się je z ostatnich 12 miesięcy, chyba że przyjęcie zarobków z kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia, wybranych dowolnie z ostatnich 12 lat, jest dla pracownika korzystniejsze.Nie pozbawia natomiast miesięcznego wynagrodzenia przymiotu stabilności sam fakt jego podwyżki. Przyjęcie innej koncepcji eliminowałoby możliwość zastosowania § 11 ust. 2 pkt 1 wymienionej uchwały, a tym samym przekreślałoby rację jego bytu. Jeżeli bowiem podstawę wymiaru emerytury stanowi zarobek z ostatniego miesiąca zatrudnienia lub przeciętny zarobek z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, to oznacza, iż alternatywa zawarta w tej dyspozycji może mieć zastosowanie tylko wtedy, kiedy wysokość zarobku w ostatnim miesiącu odbiegała od wynagrodzenia, jakie pracownik otrzymywał w poprzednich miesiącach. Gdyby zaś wysokość wynagrodzenia miała być w takiej samej wysokości w ostatnim miesiącu, jak i w poprzednich 11 miesiącach zatrudnienia, zbędne byłoby zamieszczenie w tym przepisie alternatywy co do sposobu ustalania podstawy wymiaru emerytury.Nie pozbawia też wynagrodzenia cechy stałej wysokości fakt, że premia regulaminowa jest wypłacana co miesiąc nie w oznaczonej kwocie, lecz w określonym procencie. Wysokość jej jest w takim wypadku stała. Zmienny natomiast charakter posiada ona wówczas, gdy może być i w rzeczywistości jest wypłacana w określonych granicach, np. w jednym miesiącu w wysokości 10%, a w innych miesiącach - w wysokości 15 czy 20%.Sąd Najwyższy jest zdania, że przepis § 11 ust. 2 pkt 1 uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. będzie miał zastosowanie także wówczas, gdy np. w ostatnich 12 miesiącach pracownik chorował i pobierał zasiłek chorobowy. Z mocy bowiem obowiązujących przepisów wchodzi on - na ściśle określony czas - w miejsce wynagrodzenia, jakie pracownik otrzymywałby, gdyby nie chorował.Z powyższych rozważań wynika, że nie może być uznane za wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości takie wynagrodzenie, które w całości bądź w poszczególnych jego elementach jest oparte na założeniu, że wysokość jego będzie zmienna, z reguły zależna od wykonania zadań przez poszczególnego pracownika lub grupę pracowników (np. załogę sklepu). Taka zaś sytuacja ma miejsce wówczas, gdy wynagrodzenie w całości lub w części stanowi prowizja od osiągniętego obrotu bądź wynagrodzenie akordowe. Analogicznie należy ocenić premie wypłacane pracownikowi raz w roku czy raz na kwartał, wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w miarę potrzeb lub za inne doraźne prace (np. szkolenie uczniów, odsprzedaż butelek), za które wynagrodzenie nie jest wypłacane co miesiąc. Wszystkie te elementy wynagrodzenia są zależne od efektywności wykonanej pracy i z reguły nie są wypłacane każdego miesiąca w takiej samej wysokości.Za podjęciem niniejszej uchwały przemawia nie tylko wyżej przedstawiona wykładnia gramatyczna § 11 uchwały, lecz także wykładnia celowościowa. Uchwała nr 102/76 Rady Ministrów bowiem pozostaje w ścisłym związku z reorganizacją administracji państwowej i dotyczy zmian w organizacji handlu wewnętrznego na odcinku jego administracji. Dlatego też § 11 ust. 2 pkt 1 tej uchwały nie będzie miał zastosowania do pracowników sklepów wynagradzanych często prowizyjnie ani też do tych pracowników magazynów, którzy są wynagradzani akordowo. Analogiczne założenie leżało u podstaw wydania przez Radę Ministrów uchwały nr 75/76 z dnia 2 czerwca 1976 r. w sprawie zatrudnienia pracowników łączących się jednostek organizacyjnych w spółdzielczości rolniczej (nie publ.).Sentencja niniejszej uchwały jest w zasadzie zgodna z wnioskiem, jaki na rozprawie przed Sądem Najwyższym złożył przedstawiciel Prokuratury Generalnej PRL.