Rw 684/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk A. Porzecki. Sędzia: płk W. Sieracki (sprawozdawca), sędzia s. wojsk. (deleg.) kpt J. Przygódzki.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 1976 r. na rozprawie sprawy nieprawomocnie skazanych: 1) Władysława A. za przestępstwo określone w art. 202 § 1 i 2 k.k. w związku z art. 58 k.k. na karę 8 lat pozbawienia wolności, 100.000 zł grzywny wraz z karami dodatkowymi pozbawienia praw publicznych na okres 4 lat i konfiskaty części mienia z jednoczesnym zasądzeniem na rzecz instytutu w N. powództwa cywilnego w kwocie 353.281,50 zł, 2) Leona K. za przestępstwo określone w art. 199 § 1 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 3 lata i 5.000 zł grzywny, z jednoczesnym zasądzeniem na rzecz instytutu w N. powództwa cywilnego w kwocie 4.500 zł; 3) Marka J. za przestępstwo określone w art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k. na karę 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby wynoszący 3 lata i 5.000 zł grzywny, z jednoczesnym oddaleniem na podstawie art. 362 § 1 k.p.k. powództwa cywilnego,z powodu rewizji wniesionych przez obrońców od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w N. z dnia 14 listopada 1975 r.:1) częściowo uwzględniając rewizję obrońców zmienił zaskarżony wyrok co do oskarżonego Władysława A. przez:a) poprawienie błędnej kwalifikacji prawnej jego czynu z art. 202 § 1 i 2 k.k. w związku z art. 58 k.k. na prawidłową z art. 201 k.k. w związku z art. 58 k.k.,b) przyjęcie za podstawę prawną wymiaru kary pozbawienia wolności przepisu art. 201 k.k., c) zmniejszenie kwoty zasądzonej od oskarżonego z tytułu powództwa cywilnego do kwoty 333.481 zł z 8% odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tj. od dnia 18 lipca 1975 r. - i z powyższymi zmianami powołany wyrok w części dotyczącej oskarżonego Władysława A. utrzymał w mocy;2) uwzględniając rewizję obrońcy zmienił zaskarżony wyrok co do oskarżonego Leona K. przez uniewinnienie go od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k. z jednoczesnym pozostawieniem wniesionego w jego sprawie powództwa cywilnego bez rozpoznania;3) uwzględniając rewizję obrońcy zmienił zaskarżony wyrok co do oskarżonego Marka J. przez uniewinnienie go od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k. Uzasadnienie faktyczneObrońcy oskarżonego Władysław A. wnosili w swej rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku przez poprawienie kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego z art. 202 § 1 i 2 k.k. w związku z art. 58 k.k. na art. 201 k.k., ustalenie, że oskarżony z ogólnie zagarniętej sumy pieniężnej "zatrzymał dla siebie kwotę 27.453 zł, stanowiącą odpowiednik pobranego przez niego 7% ryczałtu z tytułu kosztów przewozu zwierząt do odbiorców", wydatne złagodzenie - stosując art. 57 § 2 pkt 1 k.k. - wymierzonej oskarżonemu kary pozbawienia wolności i grzywny, ograniczenie wysokości zasądzonego od oskarżonego powództwa cywilnego do kwoty 27.453 zł jako faktycznie uzyskanej korzyści z przestępstwa, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie spraw do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.Obrońca oskarżonego Marka J. wnosił w swej rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia opisanego w tym wyroku przestępstwa.Obrońca oskarżonego Marka J. wnosił w swej rewizji o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k.Uzasadnienie prawnePo wysłuchaniu obrońców oraz oskarżonych Leona K. i Marka J., wnoszących o uwzględnienie wniesionych rewizji, i po wysłuchaniu prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej, wnoszącego o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zakres zarzutów i wniosków rewizji obrońców oskarżonych Leona K. i Marka J. powoduje konieczność rozpoznania w pierwszej kolejności sprawy tych oskarżonych. Zawarte w tych rewizjach wnioski o uniewinnienie obu oskarżonych zasługują na uwzględnienie. Przede wszystkim podkreślić należy, że - jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku - zasadniczym dowodem stanowiącym podstawę ustalenia, iż oskarżeni Leon K. i Marek J. dopuścili się opisanych w zaskarżonym wyroku przestępstw, były wyjaśnienia współoskarżonego Władysława A. Uznając wyjaśnienia tego współoskarżonego za wiarygodne, sąd pierwszej instancji wyszedł z założenia, że: "(...) oskarżony Władysław A. (...) logicznie, konsekwentnie, pewnie i bez wahań, podawał wypadki, liczbę i rodzaj nie dostarczonych zwierząt (...)". To założenie nie odpowiada wynikom analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że oskarżony Władysław A., odpowiadając na odpowiednie pytania w czasie przesłuchania w dniu 15 stycznia 1975 r., stanowczo stwierdził, że: "(...) poza instytutem (...) w żadnej innej instytucji, do której dostarczał zwierzęta laboratoryjne, nie pobierał pieniędzy na podstawie fałszywych kwitów dostawy" oraz że: "(...) żadna inna osoba z wyjątkiem (...) Kazimierza M. nie przekazywała mu fałszywych pokwitowań na dostawy zwierząt laboratoryjnych". W czasie przesłuchania w dniu 16 stycznia 1976 r. oskarżony Władysław A., przedstawiając okoliczności związane z dostarczaniem zwierząt laboratoryjnych do instytutu (...) i rolę oskarżonego Marka J., nie wspomniał o tym, że oskarżony Marek J. zawyżał liczbę dostarczonych zwierząt i że w związku z tym żądał i otrzymywał od oskarżonego Władysława A. jakiekolwiek kwoty pieniężne. Przytoczone uprzednio wyjaśnienia oskarżonego Władysława A., twierdzącego, że zarzucone mu przestępstwo ograniczało się do przestępnego współdziałania tylko i wyłącznie z Kazimierą M., zostały przezeń stanowczo potwierdzone w treści jego "odwołania" skierowanego do Naczelnego Prokuratora Wojskowego w sprawie zastosowania środka zapobiegawczego - tymczasowego aresztowania (...).Przytoczone wyjaśnienia oskarżonego Władysława A. zostały - wbrew nakazowi zawartemu w przepisie art. 3 § 1 i art. 357 k.p.k. - pominięte przez sąd pierwszej instancji przy ocenie wiarygodności wyjaśnień tego oskarżonego, co - przy jednoczesnym nieuwzględnieniu przez sąd pierwszej instancji szeregu niezgodności twierdzeń oskarżonego Władysława A. z innymi przeprowadzonymi w sprawie dowodami - doprowadziło nie tylko do sformułowania niesłusznej tezy wyrokowej, jakoby wyjaśnienia oskarżonego Władysława A. były "konsekwentne i pewne", lecz także do poczynienia w sprawie oskarżonych Leona K. i Marka J. takich ustaleń faktycznych, których trafność budzi co najmniej nie dające się usunąć wątpliwości (art. 3 § 3 k.p.k.).Co do oskarżonego Leona K. w zaskarżonym wyroku ustalono, że oskarżony ten nakłonił Roberta K. do dopisania na akcie przyjęcia nr 22a z dnia 12 sierpnia 1974 r. rzekomo dostarczonych przez Władysława A. 1.350 sztuk myszy doświadczalnych (...). Zasadniczą kwestią w sprawie oskarżonego Leona K. jest to, czy myszy w liczbie 1.350 sztuk wyszczególnione w akcie przyjęcia nr 22 a zostały przez Władysława A. dostarczone, czy też tej liczby myszy Władysław A. nie dostarczył. Sąd pierwszej instancji opierając się na wyjaśnieniach Władysława A. ustalił, że myszy w tej liczbie nie zostały przez Władysława A. dostarczone i że w związku z tym akt przyjęcia nr 22a w odniesieniu do tej liczby myszy był fikcyjny. Trafność tych ustaleń budzi poważne wątpliwości (...).Przedstawiony materiał dowodowy w istotny sposób podważa trafność ustaleń faktycznych poczynionych w zaskarżonym wyroku co do oskarżonego Leona K. Istniejące w tej kwestii wątpliwości potęguje bezsporny fakt, że oskarżony Leon K. w omawianym akcie przyjęcia nr 22a nie wpisywał zwłaszcza pozycji 5 i 6, dotyczących dostawy przez oskarżonego Władysława A. 1.350 sztuk myszy oraz że otrzymaniem pieniędzy za tę liczbę myszy była zainteresowana także skazana Kazimiera M. (...). Sąd pierwszej instancji nie dokonał wnikliwej analizy wyjaśnień oskarżonego Leona K., złożonych do protokołu przesłuchania z dnia 6 lutego 1975 r., i w związku z tym bezpodstawnie uznał, że wyjaśnienia te (w czasie innych wielu przesłuchań oskarżony Leon K. nie przyznał się do popełnienia zarzuconego mu przestępstwa), poza twierdzeniami oskarżonego Władysława A., stanowią dowód popełnienia przez oskarżonego Leona K. zarzuconego mu przestępstwa (...).(...) W świetle przedstawionych dowodów i okoliczności, a zwłaszcza wobec stanowczych i wiarygodnych zeznań świadka Roberta K., twierdzącego zdecydowanie, że wykazana w akcie przyjęcia nr 22a liczba 1.350 sztuk myszy została przez Władysława A. dostarczona, co stwierdziła świadek Krystyna N. na podstawie odpowiedniego zapisu w ewidencji książkowej, i że myszy te zostały wykorzystane w badaniach naukowych, a także wobec twierdzenia oskarżonego Władysława A., że "te myszy były dostarczone (...)", należało dojść do wniosku, iż brak podstaw do ustalenia, że oskarżony Władysław A. nie dostarczył do zakładu 1350 sztuk myszy doświadczalnych, a w konsekwencji tego brak podstaw do ustalenia, że oskarżony Leon K. współdziałał z Władysławem A. w zagarnięciu kwoty 24.300 zł, stanowiącej cenę tej liczby sztuk myszy. Mając na względzie przedstawione rozważania, należało zmienić zaskarżony wyrok przez uniewinnienie oskarżonego Leona K. od zarzutu popełnienia opisanego w tym wyroku przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k. Podstawą poczynionych w zaskarżonym wyroku ustaleń faktycznych w sprawie oskarżonego Marka J. były wyjaśnienia współoskarżonego Władysława A. i wyjaśnienia oskarżonego Marka J., który w toku śledztwa przyznał się częściowo do popełnienia zarzuconego mu przestępstwa. Wszechstronna analiza obu tych dowodów i ich konfrontacja z innymi przeprowadzonymi w sprawie dowodami oraz bezspornymi faktami prowadzi do wniosku, iż ani wyjaśnienia współoskarżonego Władysława A., ani złożone w śledztwie wyjaśnienia oskarżonego Marka J. nie mogły stanowić podstawy ustalenia, że oskarżony Marek J. dopuścił się opisanego w zaskarżonym wyroku przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k. (...).Przedstawiony materiał dowodowy, wskazujący na istnienie oczywistej sprzeczności między przytoczonym uprzednio ustaleniem wyrokowym a rzeczywistym stanem rzeczy, został zupełnie pominięty przez sąd pierwszej instancji, który w związku z tym nie skonfrontował obciążających oskarżonego Marka J. wyjaśnień współoskarżonego Władysława A. z obiektywnymi okolicznościami, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że sąd pierwszej instancji bez przeprowadzenia jakiejkolwiek analizy dowodów w tej kwestii bezkrytycznie uznał za wiarygodne nie tylko wyjaśnienia współoskarżonego Władysława A., lecz także złożone w śledztwie wyjaśnienia oskarżonego Marka J.(...) Bezsporny w sprawie jest fakt, że oskarżony Marek J. przekazał bezinteresownie współoskarżonemu Władysławowi A. 25 klatek, które przez odpowiednią komisję zostały wybrakowane i przeznaczone na złom. W związku z tym oskarżony Marek J. został prawomocnie uniewinniony wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w N. z dnia 31 lipca 1975 r. od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 246 § 1 k.k. Wartość przedmiotowych klatek określona została (na podstawie wyjaśnień oskarżonego Władysława A.) kwotą 5.000 zł. Jeżeli zatem oskarżony Marek J., zezwalając Władysławowi A. na zabranie przeznaczonych na złom klatek, nie kierował się chęcią osiągnięcia z tego tytułu żadnej korzyści materialnej, mimo iż mógł otrzymać od Władysława A. około 5.000 zł bez fałszowania jakiejkolwiek dokumentacji, to i w tym kontekście (nawet pomijając uprzednio wyszczególnione dowody i przedstawione na ich tle rozważania) wyjaśnienia oskarżonego Marka J., przyznającego się w toku śledztwa do zawyżenia w dwóch pokwitowaniach dostarczonych przez oskarżonego Władysława A. zwierząt doświadczalnych i otrzymania w związku z tym od niego łącznie około 3.000 zł, nie mogą być uznane za wiarygodne (...).(...) W świetle wskazanych uprzednio dowodów i przedstawionych na ich tle rozważań nie ulega wątpliwości, że zarówno wyjaśnienia oskarżonego Marka J., przyznającego się częściowo w śledztwie do popełnienia zarzuconego mu przestępstwa, jak i obciążające go wyjaśnienia współoskarżonego Władysława A. zawierają nie tylko wewnętrzne sprzeczności, lecz przede wszystkim są sprzeczne z rzeczywistym stanem rzeczy, stwierdzonym obiektywnymi dowodami. Należało zatem dojść do wniosku, że zasługują na wiarę wyjaśnienia oskarżonego Marka J., który w czasie obu rozpraw przed sądami pierwszej instancji stanowczo twierdził, iż jego częściowe przyznanie się w toku śledztwa do popełnienia zarzuconego mu przestępstwa nastąpiło (ogólnie rzecz ujmując) w atmosferze i w warunkach, w których - wbrew nakazowi zawartemu w przepisie art. 157 § 1 k.p.k. - nie miał on możliwości swobodnego złożenia w śledztwie wyjaśnień odpowiadających prawdzie, co w myśl przepisu art. 157 § 2 k.p.k. oznacza, iż wyjaśnienia te nie mogą być uznane za dowód stanowiący podstawę odpowiadającego prawie ustalenia (vide postulat zawarty w przepisie art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k.), że oskarżony Marek J. dopuścił się opisanego w zaskarżonym wyroku przestępstwa. W tym kontekście i na tle uprzednich rozważań związanych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym należy wyrazić następujące poglądy: 1. Dociekanie prawdy jest procesem poznawczym, którego podstawowym elementem jest analiza całokształtu materiału dowodowego zebranego w toku całego postępowania, z czego wynika, że ustalenie (ujawnienie) prawdy musi być oparte na wynikach całego postępowania karnego, a nie tylko na wyizolowanych poszczególnych jego etapach, a zwłaszcza nie tylko na niektórych jedynie fazach postępowania przygotowawczego. 2. Wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do popełnienia przestępstwa mogą być uznane za odpowiadające prawdzie tylko wtedy, gdy ich wiarygodność nie budzi wątpliwości, tj. zwłaszcza wtedy, gdy ich konfrontacja z innymi dowodami nie wykazuje sprzeczności z obiektywnie stwierdzonym rzeczywistym stanem rzeczy. Przedstawione warunki uznania wyjaśnień oskarżonego za wiarygodny dowód odnoszą się w całej pełni do takich wyjaśnień współoskarżonego, które stanowią pomówienie innego oskarżonego. 3. Zarówno uznanie wyjaśnień oskarżonego za wiarygodny dowód, jak i odmówienie im wiarygodności nie może być wyrazem dowolnego przekonania sądu lub jakiejkolwiek innej kategorii subiektywnej (np. uczucia sympatii lub antypatii wobec osoby oskarżonego), lecz musi stanowić logicznie uzasadniony wniosek rozumowania, opartego na wynikach analizy obiektywnie ustalonych okoliczności sprawy.Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy, sąd pierwszej instancji nie uczynił zadość postulatom wyrażonym w przedstawionych poglądach i w związku z tym dokonał w sprawie oskarżonego Marka J. ustaleń faktycznych nie odpowiadających prawdzie. Z tego względu uznać należało, że skazanie oskarżonego Marka J. za opisane na wstępie przestępstwo określone w art. 200 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k. nastąpiło wbrew wynikom przewodu sądowego, co w konsekwencji powoduje uniewinnienie oskarżonego od zarzutu popełnienia tego przestępstwa.Zawarte w rewizji obrońcy oskarżonego Władysława A. wnioski są tylko częściowo zasadne. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że jednym z koniecznych warunków odpowiedzialności karnej przewidzianej w przepisie art. 202 § 1 k.k. jest działanie (współudział w zagarnięciu mienia) w porozumieniu z innymi osobami, co oznacza, że przestępstwo określone w tym przepisie jest przestępstwem, które może być popełnione wyłącznie w wieloosobowej grupie składającej się co najmniej z trzech osób, przy czym każda z tych osób musi wiedzieć, że w porozumieniu co do zagarnięcia mienia uczestniczą obok niej co najmniej jeszcze dwie osoby. Przenosząc przedstawiony pogląd na grunt sprawy oskarżonego Władysława A., należy stwierdzić, że oskarżony ten, zagarniając mienie społeczne, działał w porozumieniu tylko z Kazimierą M. (prawomocnie skazaną), co w konsekwencji i przy uwzględnieniu faktu, że oskarżony, działając w sposób ciągły, zagarnął w porozumieniu z Kazimierą M. mienie społeczne o wartości przeszło 370.000 zł, a więc (w ujęciu przepisu art. 201 k.k. w związku z art. 120 § 9 k.k.) mienie nie tylko znacznej, lecz także wielkiej wartości, powoduje konieczność zmiany zaskarżonego wyroku przez poprawienie kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego Władysława A. z art. 202 § 1 i 2 w związku z art. 58 k.k. na art. 201 k.k. w związku z art. 58 k.k. i przyjęcie przepisu art. 201 k.k. za podstawę prawną wymiaru kary.Zawarty w rewizji wniosek o ograniczenie wysokości zasądzonego od oskarżonego Władysława A. powództwa cywilnego do kwoty 27.453 zł, jako faktycznie uzyskanej z popełnionego przezeń przestępstwa korzyści, nie zasługuje na uwzględnienie. Pomijając w tym miejscu kwestię, czy oskarżony w wyniku popełnionego przestępstwa uzyskał korzyść majątkową tylko w kwocie 27.453 zł, należy podkreślić, że wysokość zasądzonego (uwzględniając powództwo cywilne) odszkodowania z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w mieniu społecznym przez sprawcę zagarnięcia tego mienia zależna jest wyłącznie od wartości zagarniętego mienia (argument z art. 425 k.c. i art. 363 § 1 k.p.k.), a nie od rozmiaru korzyści majątkowej osiągniętej z popełnionego przestępstwa. W tym kontekście zaznaczyć należy, iż sąd pierwszej instancji dopuścił się błędu przez to, że uwzględniając (częściowo) wniesione powództwo cywilne za podstawę wysokości odszkodowania, zasadzonego od oskarżonego Władysława A. i skazanej Kazimiery M., przyjął osiągniętą przez nich korzyść majątkową odpowiadającą kwotom pieniężnym, które - według ustaleń wyrokowych - zostały przez nich przywłaszczone. Należy przy tym - wbrew błędnemu stanowisku sądu pierwszej instancji - wyrazić pogląd, że w wypadku, gdy szkoda w mieniu zakładu pracy (w ujęciu art. 3 k.p.) wyrządzona została przestępstwem, polegającym na zagarnięciu mienia społecznego przez dwóch lub więcej współsprawców, prawną podstawę odpowiedzialności materialnej za wyrządzoną tym przestępstwem szkodę (a także i obowiązku jej naprawienia) stanowi nie art. 118 lub art. 122 k.p., lecz art. 441 § 1 k.c. (w związku z art. 339 i 415 k.c.), przewidujący solidarną odpowiedzialność materialną współsprawców za szkodę wyrządzoną wspólnie popełnionym przestępstwem zagarnięcia mienia społecznego. Przepis bowiem art. 118 k.p. nie odnosi się do sytuacji, gdy szkoda wyrządzona została przestępstwem zagarnięcia mienia społecznego, natomiast przepis art. 122 k.p. nie ma zastosowania w wypadku, gdy szkodę wyrządzoną przestępstwem zagarnięcia mienia społecznego, a przestępstwo to popełnione zostało przez dwóch (lub więcej) współsprawców, zwłaszcza gdy nie wszyscy z nich są pracownikami danego zakładu pracy. Błędnego orzeczenia sądu pierwszej instancji w omawianej materii Sąd Najwyższy w postępowaniu rewizyjnym nie mógł naprawić w tym sensie, by (częściowo uwzględniając wniesione powództwo cywilne) zasądzić na podstawie art. 441 § 1 k.c. od oskarżonego Władysława A. i skazanej Kazimiery M. solidarnie odszkodowanie pieniężne na rzecz pokrzywdzonego instytutu, gdyż tego rodzaju korekta zaskarżonego wyroku, jako orzeczenie na ich niekorzyść, byłaby sprzeczna z treścią przepisu art. 383 § 1 k.p.k. (wyrok w sprawie oskarżonego Władysława A. został zaskarżony tylko rewizją obrońców, a wyrok w sprawie Kazimiery M. jest prawomocny).Zawarty w rewizji zarzut wymierzenia w sprawie oskarżonego Władysława A. rażąco surowej kary pozbawienia wolności i grzywny nie jest zasadny. Przede wszystkim podkreślić należy, że popełnione przez oskarżonego przestępstwo jest zbrodnią (art. 5 § 2 k.k.). Jeżeli zważy się, że oskarżony dopuścił się zagarnięcia mienia społecznego o wartości 373.481 zł, a więc o wartości przekraczającej prawie czterokrotnie tę wartość, która (w myśl art. 120 § 9 k.k.) decyduje o znacznej wartości mienia, a zarazem stanowi (drugie zdanie przepisu art. 120 § 9 k.k.) podstawę ustalenia, że oskarżony zagarnął mienie wielkiej wartości, to należało dojść do wniosku, że wymierzona skazanemu kara pozbawienia wolności - w świetle ustawowego zagrożenia, przewidującego karę od 5 do 25 lat pozbawienia wolności - grawituje ku dolnej granicy ustawowej sankcji karnej, co w konsekwencji oznacza, iż sąd pierwszej instancji uwzględnił na korzyść oskarżonego wszystkie istotne okoliczności łagodzące (...).W świetle przedstawionych w niniejszym wyroku okoliczności i rozważań należało orzec jak na wstępie.