U 1/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Izby Wojskowej gen. bryg. Kazimierz Lipiński; sędziowie: płk Jerzy Górski (sprawozdawca), płk Józef Juszczak, płk Andrzej Kaszycki, ppłk Stanisław Kosmal, płk Jerzy Mielczarek, płk Stanisław Wojtczak; protokolant: płk Ronald Misiuna,z udziałem Naczelnego Prokuratora Wojskowego płka Henryka Kostrzewy,Sentencjaw sprawie poborowego Wiesława J., skazanego nieprawomocnie wyrokiem Wojskowego Sądu Garnizonowego w Krakowie z dnia 13 lutego 1985 r. - 61/85 za przestępstwo określone w art. 231 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) na karę 2 lat pozbawienia wolności, po rozpoznaniu przedstawionego postanowieniem z dnia 9 kwietnia 1985 r. - Rw 255/85 przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej - w związku z rewizją prokuratora na niekorzyść oraz wnioskiem obrońcy o zastosowanie amnestii - zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości, a mianowicie:"Czy przestępstwo niezgłoszenia się do odbycia czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej), określone w art. 231 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), jest przestępstwem trwałym, czy też jednorazowym?"- na podstawie art. 13 pkt 5, art. 19 ust. 2 i art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePoważne wątpliwości składu trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego rozpoznającego określoną na wstępie sprawę poborowego Wiesława J. co do tego, czy przestępstwo niezgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) jest przestępstwem trwałym czy jednorazowym, wynikły z rozbieżności poglądów prezentowanych na ten temat w orzecznictwie, i to zarówno dawniej na gruncie art. 113-114 k.k.W.P. oraz przepisów współczesnych temu kodeksowi ustaw o powszechnym obowiązku wojskowym, zwłaszcza z dnia 4 lutego 1950 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 46) i z dnia 30 stycznia 1959 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 75), jak i obecnie na gruncie art. 231 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), pierwotnie oznaczonego jako art. 188 (Dz. U. z 1967 r. Nr 24, poz. 110), a następnie jako art. 224 (Dz. U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111). Jako przykład owej rozbieżności poglądów wspomniany skład sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego powołał odmienne w treści uchwały Zgromadzenia Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 13 września 1958 r. - Zgr. Og. 64/58 (Orz. NSW, wyd. MON 1960, poz. 46) oraz z dnia 1 lutego 1961 r. - Zgr. Og. 10/60 (Orz. NSW za lata 1959-1962, wyd. MON 1964, poz. 36), a także orzeczenia zwykłych składów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1968 r. - Rw 1246/68 (Zbiór orzeczeń IWSN do kodeksu karnego Wojska Polskiego, wyd. MON, spr. 20/62, t. 32 do art. 114 k.k.W.P.) i z dnia 23 sierpnia 1974 r. - Rw 412/74 (Biul. IWSN z 1974 r. Nr 4, poz. 2, s. 53) z jednej strony oraz z dnia 10 sierpnia 1973 r. - Rw 673/73 (Zbiór orzeczeń IK i IWSN do kodeksu karnego, wyd. MON, spr. 31/72) z drugiej strony. W związku z tym należy zauważyć, że źródłem wykazanej przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego rozbieżności poglądów w orzecznictwie co do tego, czy omawiane przestępstwo jest przestępstwem trwałym czy jednorazowym, była niegdyś i pozostała do dziś różnica w ocenie samego charakteru obowiązku zgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) w oznaczonym czasie. Pogląd uznający omawiane przestępstwo jednorazowe zakłada, że obowiązek zgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) jest ściśle ograniczony terminem określonym w karcie powołania (przeznaczenia) i z upływem tego terminu ustaje - również w razie niedopełnienia. Natomiast podstawę przeciwnego poglądu, przyjmującego, że chodzi tu o przestępstwo trwałe, stanowi twierdzenie, że obowiązek zgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) niedopełniony w terminie określonym w karcie powołania (przeznaczenia) trwa nadal, aż do czasu uczynienia mu zadość przez sprawcę lub wygaśnięcie z innego powodu. Rozumie się samo przez się, że obecnie nie ma potrzeby wypowiadania się na temat, która ze sprzecznych ocen charakteru obowiązku zgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej uzasadniona była na gruncie art. 113-114 k.k.W.P. i przepisów współczesnych temu kodeksowi ustaw o powszechnym obowiązku wojskowym m.in. na tle innego stanu prawnego niż aktualnie obowiązujący. Analiza podlegających wykładni przepisów powołanej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL prowadzi do wniosku, że na ich gruncie - wbrew temu, co podniesiono w powołanym wyroku zwykłego składu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 1973 r., Rw 673/73 - z całą pewnością nie można podzielić poglądu, iż obowiązek zgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) ustaje wraz z upływem terminu określonego w karcie powołania (przeznaczenia) - również w razie niedopełnienia. Przeciwko podzieleniu tego poglądu bowiem przemawiają trzy zasadnicze postanowienia wymienionej ustawy:Po pierwsze - postanowienia art. 231 ust. 1 i 2; na podstawie art. 231 ust. 1 powołanej ustawy podlega przecież ukaraniu nie tylko niezgłoszenie się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) w określonym terminie, ale także nieuczynienie tego przez następnych 14 dni kalendarzowych po upływie określonego terminu. Wynika to zupełnie wyraźnie z art. 231 ust. 2 tej ustawy, przewidującego surowszą karalność za niezgłoszenie się do odbywania wspomnianej służby przez czas dłuższy niż 14 dni kalendarzowych; gdyby obowiązek zgłoszenia się do odbywania służby rzeczywiście ustawał wraz z upływem terminu określonego kartą powołania (przeznaczenia), to jest oczywiste, że omawiane uregulowania nie miałyby uzasadnienia; nie można jednak ustanawiać karalności, nie mówiąc już o jej zaostrzeniu, za czyn polegający na niezgłoszeniu się do odbywania służby w czasie, w którym obowiązek takiego zgłoszenia się na sprawcy już nie ciążył.Po wtóre - uregulowanie zawarte w art. 240 ust. 1 tej ustawy; w myśl tego przepisu w sprawie o czyn określony m.in. w omawianym art. 231 (bez względu na postać) przedawnienie ścigania i wyrokowania biegnie dopiero od chwili uczynienia zadość obowiązkowi zgłoszenia się do odbywania służby (lub od chwili, w której na sprawcy obowiązek ten przestał ciążyć z innego powodu), a nie już od chwili upływu terminu określonego w karcie powołania (przeznaczenia), którego sprawca nie dotrzymał; gdyby obowiązek stawienia się do odbywania służby istotnie ustawał z upływem wspomnianego terminu, uregulowanie zawarte w art. 240 ust. 1 powołanej ustawy byłoby wręcz niezrozumiałe.Po trzecie - unormowanie przewidziane w art. 69 ust. 2 wymienionej ustawy; przepis ten upoważnia odpowiednie organy do wyegzekwowania niedopełnionego w terminie obowiązku stawienia się do odbywania służby w drodze przymusowego doprowadzenia sprawcy, przynajmniej wtedy, gdy chodzi o powołanego do czynnej służby wojskowej; nie do pomyślenia jest jednak to, by można było stosować środki przymusu do wyegzekwowania obowiązku, który ustał.Dlatego też trzeba przyjąć, że sprawca niezgłoszenia się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) w terminie określonym w karcie powołania (przeznaczenia) obowiązany jest stawić się do tej służby również po upływie określonego terminu, i to jak najprędzej. Zgłoszenie się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) oznacza całkowite oddanie się do dyspozycji odpowiednich organów wojskowych (obrony cywilnej), i dlatego nie jest ważne, czy zgłaszający się z opóźnieniem zostanie w rzeczywistości do tej służby przyjęty, czy też takie przyjęcie okaże się już w tym czasie niemożliwe. Liczy się tutaj tylko właściwe zachowanie się sprawcy, a nie decyzja odpowiednich organów wojskowych (obrony cywilnej) powzięta po zgłoszeniu się sprawcy z opóźnieniem.Wywody te upoważniają zatem do twierdzenia, że niezgłoszenie się do odbywania czynnej służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) w terminie określonym w karcie powołania (przeznaczenia) stwarza stan bezprawnej nieobecności sprawcy w jednostce wojskowej (oddziale obrony cywilnej), a szerzej rzecz ujmując - stan bezprawnego pozostawania poza dyspozycją organów wojskowych (obrony cywilnej), który to stan jest utrzymywany dopóty, dopóki nie nastąpi zadośćuczynienie obowiązkowi zgłoszenia się (dobrowolnie lub w wyniku zastosowania środków przymusu) albo obowiązek ten nie wygaśnie z innego powodu (np. przekroczenia granicy wieku, w którym pełnienie określonej służby staje się niedopuszczalne). W każdym więc wypadku niezgłoszenie się do odbywania służby wojskowej (zasadniczej służby w obronie cywilnej) jest karalne na podstawie art. 231 powołanej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL, a więc zarówno w wypadkach niezgłoszenia się do wspomnianej służby w określonym terminie i miejscu (ust. 1) czy przez czas dłuższy niż 14 dni kalendarzowych (ust. 2), jak i w wypadku, do którego wprost odnosi się przedstawione przez skład trzech sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego pytanie prawne, czyli niedopełnienie tego obowiązku w celu trwałego uchylenia się od służby (ust. 3).Udzielając odpowiedzi na to pytanie, należy przeto stwierdzić, że przestępstwo określone w art. 231 ust. 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL - podobnie zresztą jak przestępstwo przewidziane w tym artykule w ust. 1 czy w ust. 2 - jest przestępstwem trwałym.Rozstrzygnięciu temu nie stoi na przeszkodzie postanowienie art. 4 § 1 k.k., w myśl którego przestępstwo określone w art. 231 ust. 3 powołanej ustawy uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca zaniechał działania, do którego był obowiązany, a to z tego samego powodu, z którego owo postanowienie nie sprzeciwia się powszechnemu przyjmowaniu trwałości przestępstwa przewidzianego w art. 304 § 1 k.k., zwłaszcza w formie zaniechania powrotu do jednostki wojskowej.Ze względu na ważność rozstrzygnięcia dla praktyki sądowej niezbędne jest nadanie mu mocy zasady prawnej.