WZP 1/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk J. Medyk. Sędziowie: płk E. Matwijów, kpt. J. Dołhy (sprawozdawca).Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk Z. Kotusa.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Roberta K., zatrzymanego na okres 48 godzin w trybie art. 207a § 1 k.p.k., po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 1991 r. przekazanego w trybie art. 390 § 1 k.p.k., przez Sąd Okręgu Wojskowego w W. - postanowieniem z dnia 7 stycznia 1991 r. - zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"1. Jaki jest termin do złożenia zażalenia, o którym mowa w art. 207a § 1 k.p.k., a w szczególności czy mają w tym wypadku zastosowanie zasady ogólne określone w art. 409 k.p.k. i następnych?2. Jak należy definiować pojęcie «zatrzymany», użyte w art. 207a § 1 k.p.k. i czy określenie to dotyczyć może osoby składającej zażalenie po fakcie zwolnienia jej z zatrzymania, czy też wyłącznie osoby odwołującej się od decyzji o zatrzymaniu w chwili stosowania tego środka?3. Jakie powinno być rozstrzygnięcie sądu w związku z zażaleniem wniesionym przez osobę zatrzymaną w sytuacji, gdy:a) zostaje ono złożone jeszcze w okresie faktycznego zatrzymania, a rozpoznawane jest już po upływie tego okresu,b) od decyzji o zatrzymaniu odwołuje się osoba, która w chwili składania zażalenia pozostaje już na wolności; czy we wskazanych wypadkach sąd ma do wyboru tylko możliwości przewidziane w treści art. 386 k.p.k.?" i po wysłuchaniu wniosku prokuratora na podstawie art. 390 § 3 k.p.k. w zw. z art. 17 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jednol. tekst: Dz. U. z 1990 r. Nr 26, poz. 153 z późn. zm.)1) uchwalił udzielić odpowiedzi na pytanie trzecie jak wyżej;2) postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze i drugie.Uzasadnienie faktyczneI. Na gruncie obecnej procedury karnej obowiązuje ściśle określony system środków zaskarżenia. Zasadnicze środki zaskarżenia decyzji procesowych wydawanych w pierwszej instancji stanowią zwyczajne środki odwoławcze, do których należą tylko te z nich, które ustawa wyraźnie nazywa środkami odwoławczymi i do których odnoszą się wprost przepisy działu IX kodeksu postępowania karnego, zatytułowanego "Postępowanie odwoławcze", tj.: a) rewizja oraz b) zażalenie.Rewizja przysługuje od wyroku sądu pierwszej instancji (art. 392 k.p.k.), zażalenie zaś od postanowienia i zarządzenia, zamykającego drogę do wydania wyroku albo dotyczących środka zabezpieczającego, albo wreszcie wówczas, gdy ustawa wyraźnie je przewiduje (art. 409 i 414 k.p.k.). Zażalenie jest zwyczajnym środkiem odwoławczym, wnoszonym przeciwko nieprawomocnym postanowieniem oraz zarządzeniem, powodującym kontrolę zaskarżonego postanowienia lub zarządzenia zarówno pod względem prawnym, jak i faktycznym.W świetle obecnego brzmienia art. 206 § 1 k.p.k. organ, stosując zatrzymanie musi wydać w tej sprawie decyzję na piśmie, w której podaje czas oraz powód zatrzymania i którą doręcza zatrzymanemu.Decyzje podejmowane w toku postępowania przygotowawczego wydawane są w formie postanowień lub zarządzeń - art. 93 w zw. z art. 86 § 2 k.p.k. Ustawa nie wymaga wydania w sprawie zatrzymania postanowienia, a zatem decyzja o zatrzymaniu ma formę zarządzenia. Na taką formę tej decyzji wskazuje ponadto treść art. 208 k.p.k., w którym mowa o "zarządzeniu zatrzymania". Na zarządzenie to - zgodnie z art. 207a § 1 k.p.k. - przysługuje zatrzymanemu zażalenie. Nowela kodeksu postępowania karnego z dnia 29 maja 1989 r. wprowadzając zażalenie na zatrzymanie nie dokonała żadnych innych zmian w systemie środków odwoławczych.Nie może więc budzić żadnych wątpliwości fakt, że do zażalenia, o którym mowa w art. 207a § 1 k.p.k., mają odpowiednie zastosowanie zasady ogólne, określone w przepisach rozdziałów 39 i 41 kodeksu postępowania karnego, w tym w szczególności w art. 410 k.p.k., określającym termin do wniesienia zażalenia.W myśl art. 374 § 3 k.p.k. ten, komu przysługuje środek odwoławczy, może skarżyć jedynie rozstrzygnięcie naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom. Skoro w niniejszej sprawie naruszenie praw lub interesów wynikać może wyłącznie z faktu zastosowania środka przymusu w postaci zatrzymania, logiczne jest stosowanie w każdej sytuacji procesowej określenia "zatrzymany" lub "osoba zatrzymana". Osoba ta, wnosząca zażalenie nawet po zwolnieniu, realizuje swoje prawa z okresu, kiedy była zatrzymana, kontynuując w ten sposób procesową "rolę zatrzymanego".Z dotychczasowych rozważań wynika, że zawarte w pytaniu prawnym wątpliwości, ujęte w pkt 1 i 2, znajdują wyjaśnienie w przepisach procedury karnej. W takiej sytuacji należało uznać, że wątpliwości te nie dotyczą zagadnienia wymagającego "zasadniczej wykładni ustawy" w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.k., co uzasadnia odmowę udzielenia odpowiedzi na te pytania.II. Odmiennie przedstawiają się kwestie poruszone w pkt. 3. Oczywiste jest, że wątpliwości te zrodzić się mogą wyłącznie w sytuacji, gdy zażalenie na zatrzymanie jest zasadne.Z istoty postępowania odwoławczego i zasady dwuinstancyjności wynika, że sąd odwoławczy ma obowiązek rozpoznania zażalenia, jeżeli, oczywiście, sam skarżący go nie wycofa. W wypadku zaś, gdy rozpoznanie przez sąd zażalenia na zatrzymanie nastąpi dopiero po upływie ustawowego okresu 48 godzin, tj. wtedy, gdy osoba zatrzymana przebywa już na wolności, jak również w sytuacji, gdy sam zatrzymany składa zażalenie dopiero po zwolnieniu, zażalenie na zatrzymanie pozostaje nadal aktualne i sąd ma obowiązek je rozpoznać. Artykuł 386 § 1 k.p.k. określa w sposób jednolity postacie możliwych rozstrzygnięć w postępowaniu odwoławczym. Czyni to jednakowo w odniesieniu do sytuacji powstałej zarówno po rozpoznaniu rewizji, jak i po rozpoznaniu zażalenia.W sytuacji, której dotyczy pytanie, spośród możliwych rozstrzygnięć sądu odwoławczego w grę mogą wchodzić tylko uchylenia zaskarżonego zarządzenia o zatrzymaniu albo utrzymanie go w mocy (nieuwzględnienie zażalenia). W wypadku uchylenia zarządzenia o zatrzymaniu nie nastąpi wprawdzie zwolnienie zatrzymanego, gdyż z racji ustania zatrzymania jest to już bezprzedmiotowe, jednakże taka forma decyzji sądu zawiera w sobie uznanie, że nie istniały podstawy faktyczno-prawne uzasadniające zatrzymanie.Uwzględniając specyfikę instytucji zatrzymania, treść art. 207a § 2 k.p.k. oraz przyznanie osobie zatrzymanej prawa do dochodzenia odszkodowania za oczywiście niesłuszne zatrzymanie (art. 489 k.p.k.), uznać należy za dopuszczalne rozstrzygnięcie przybierające postać stwierdzenia post factum bezpodstawności zatrzymania lub naruszenia przepisów prawa w czasie jego wykonywania.