III KZ 221/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Bartosik. Sędziowie: W. Gruber (sprawozdawca), J. Gacek (sędzia SW - deleg.).Prokurator Prokuratury Generalnej: P. Lech.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Aleksandra G., po rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika Aleksandra G. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w B. z dnia 7 października 1985 r. w kwestii odszkodowania za niesłuszne skazanie i po wysłuchaniu wniosku prokuratora i odczytaniu wniosku pisemnego,postanowił zaskarżone postanowienie uchylić i sprawę w zakresie objętym jego treścią przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w B.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 11 lutego 1982 r. Sąd Wojewódzki w B. skazał Aleksandra G. za przestępstwa określone w art. 208 k.k., popełnione w grudniu 1981 r. i styczniu 1982 r., na karę 4 lat pozbawienia wolności i 50.000 zł grzywny. Biegli lekarze psychiatrzy wydający w postępowaniu w tej sprawie opinię stwierdzili pełną poczytalność oskarżonego. Na podstawie opinii psychiatrycznej sporządzonej w dniu 17 sierpnia 1983 r. w innej sprawie prokurator wystąpił do Sądu Wojewódzkiego w B. z wnioskiem o wznowienie postępowania w sprawie niniejszej.Wniosek ten, oparty na art. 474 § 1 ust. 2 lit. a k.p.k., umotywowany został treścią tej opinii, stwierdzającej pełne zniesienie poczytalności oskarżonego (art. 25 § 1 k.k.) od roku 1980, tj. również w czasie popełnienia przestępstwa w sprawie na wstępie cytowanej.Wynikiem przeprowadzonego postępowania było uchylenie - wyrokiem z dnia 15 marca 1985 r. - wyroku z dnia 11 lutego 1982 r. i uniewinnienie Aleksandra G.W tej sytuacji wnioskodawca wystąpił o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, w wyniku którego odbył część kary.Sąd Wojewódzki w B. postanowieniem z dnia 7 października 1985 r. wniosku o odszkodowanie nie uwzględnił. Na orzeczenie to zażalenie złożył pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 487 § 1 k.p.k. (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy, zważył, co następuje (...):(...) Z treści art. 487 § 1 k.p.k. wynika, że uprawnienia do określonego tzw. odszkodowania uwarunkowane są uniewinnieniem lub skazaniem na podstawie łagodniejszego przepisu, orzeczonym w wyniku wznowienia postępowania lub rewizji nadzwyczajnej, a podstawową przesłanką odpowiedzialności państwa jest przy tym wykonanie względem skazanego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść.Żadna przesłanka z cytowanego artykułu nie wskazuje, by decydujące znaczenie miały tylko możliwości poznawcze zawarte w materiale dowodowym w pierwotnym postępowaniu, jak przyjął to Sąd Wojewódzki. Zresztą i w tym zakresie można mieć zastrzeżenie. Przeprowadzona bowiem w toku badania oskarżonego Aleksandra G. anamneza była dość skąpa, mimo że poszerzenie jej zakresu mogło doprowadzić do interesujących danych. Lekarze psychiatrzy w następnym, innym postępowaniu ustalili bowiem - na podstawie wywiadu - fakty występowania chorób psychicznych w bliskiej rodzinie oskarżonego. Ponadto w wywiadzie oskarżony sygnalizował zmiany słuchowe. A zatem biegli w pierwszym postępowaniu nie wykorzystali możliwości co do danych mogących ważyć na przebiegu badania i opinii. Nie jest to jednak w sprawie rozstrzygające.Kwestie bowiem wiążące się z przyczynami zapadnięcia wyroku, którego treścią jest niesłuszne skazanie, rozważane są w postępowaniu bądź o wznowienie, bądź też dotyczącym rewizji nadzwyczajnej.Z omawianą problematyką wiąże się uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1968 r. - VI KZP 22/68 (OSN 1968, z. 11, poz. 125) dotycząca unormowania § 2, a także § 1 art. 510 k.p.k. z 1928 r., aktualna w obecnym stanie prawnym i podniesiona do rangi zasady prawnej, która brzmi: "Odszkodowanie na zasadach przewidzianych w art. 510 § 1 k.p.k. przysługuje osobie wymienionej w § 2 tego artykułu, choćby istnienie w pierwotnym postępowaniu okoliczności wyłączającej ściganie ujawnione zostało dopiero po prawomocności wyroku skazującego wydanego w tym postępowaniu."Podzielając to stanowisko wraz z jego uzasadnieniem, podkreślić wypada, że treść art. 481 § 1 i 2 k.p.k. nie daje podstawy do twierdzenia, iż ustawa wymaga, aby okoliczność wyłączająca ściganie wynikała choćby pośrednio z materiału dowodowego, a więc wiązała się z ewentualnym uchybieniem lub zaniedbaniem ze strony sądu.Przytoczona in extenso teza uchwały zgodna jest z treścią nadal aktualnych wytycznych Sądu Najwyższego w sprawie stosowania art. 510-516 k.p.k. z 1928 r.; w wytycznych wyjaśniono, iż odszkodowanie za niesłuszne skazanie lub aresztowanie jest niezależne od winy funkcjonariuszy państwowych (OSN 1958, z. IV, poz. 34).Jak z tego wynika, nie jest istotne w omawianej kwestii, czy sąd orzekający miał czy też nie miał obiektywnej możliwości stwierdzenia istnienia określonej istotnej okoliczności (w niniejszej sprawie - zniesionej poczytalności), lecz decydujące są te okoliczności, które obiektywnie istniały przed zapadnięciem wyroku. A zatem w razie uniezależnienia przyznania odszkodowania za niesłuszne skazanie od winy organu procesowego lub innych osób, uznać należy, że odszkodowanie przysługiwać będzie w tych wypadkach, w których spełnione zostały obiektywne przesłanki przewidziane w art. 487 § 1 k.p.k., niezależnie od przyczyn, które spowodowały skazanie.Sąd Wojewódzki powołał w swym uzasadnieniu argument wynikający z art. 5 k.c., jako motywujący decyzję o nieuwzględnieniu wniosku o odszkodowanie. Abstrahując od małej przejrzystości opartego na nim rozumowania, należy stwierdzić, że argument ten nie może uzasadniać opartego także i na nim rozstrzygnięcia.Nie można zgodzić się z tezą Sądu Wojewódzkiego, że: "stanowiłoby nadużycie prawa podmiotowego wywodzenie roszczeń z prawidłowej działalności organu procesowego, skoro taka działalność leży w sferze interesu społecznego i zgodna jest z zasadami współżycia społecznego."Skoro art. 487 § 1 k.p.k. uniezależnia kwestię odszkodowania od prawidłowości działania organu procesowego realizowanego, oczywiście, w interesie społecznym - to nie można z tego faktu wyprowadzać wniosku niekorzystnego dla osoby, której sytuacja odpowiada warunkom normy powołanego przepisu. Przyjęcie takiego stanowiska prowadziłoby do sprzecznego z unormowaniem cytowanego przepisu formalnego automatyzmu, godzącego wprost w interesy niesłusznie skazanych, niezgodnego przy tym z istotą treści art. 5 k.c.Wprawdzie praktyka sądowa odnotowała wypadki skorzystania z tej normy prawa cywilnego, jednakże dotyczyło to stanów faktycznych z ustalonym świadomym działaniem oskarżonego, polegającym na wprowadzeniu organu procesowego w błąd i doprowadzeniu w ten sposób do wyroku skazującego. Późniejsze wykorzystanie tego faktu miałoby skutkować uzyskanie odszkodowania za niesłuszne skazanie. Naruszenie zasad współżycia społecznego w PRL przez żądanie takiego odszkodowania było tu ewidentne i dlatego też art. 5 k.c. ma tu zastosowanie (por. m. in. postanowienie SN z dnia 24 stycznia 1970 r. - III KZ 103/70).W sprawie niniejszej sytuacja taka nie występuje, a oskarżony Aleksander G. świadomie niczego nie zatajał, a przeciwnie - okoliczności przez niego podane zostały w toku postępowania pominięte lub nie zadano mu potrzebnych pytań - o czym była już mowa.Należy tu przytoczyć uchwałę Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 16 czerwca 1977 r. - VI KZP 5/77 (OSNKW 1977, z. 7-8, poz. 69), w której zajęto stanowisko, że: "Oskarżonemu, który - będąc przesłuchiwany w postępowaniu karnym - swoim przyznaniem się do winy doprowadził do skazania go i odbył chociażby część kary, a następnie w wyniku wznowienia postępowania został uniewinniony, nie przysługuje odszkodowanie z powodu niesłusznego skazania tylko wtedy, gdy to przyznanie się do winy nastąpiło w celu wprowadzenia w błąd organów procesowych (samooskarżenie, poplecznictwo)".Jak z tego wynika, wyjątek ten dotyczy sytuacji skrajnej, wiążącej się jednoznacznie z celowym doprowadzeniem do niesłusznego skazania.Z przytoczonych zatem powodów Sąd Najwyższy uznał zaskarżone rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego w B. za błędne i uchylił je, przekazując zarazem sprawę do ponownego rozpoznania, które powinno być przeprowadzone z uwzględnieniem treści art. 391 § 3 k.p.k.Rozpatrując niniejszą sprawę, sąd pierwszej instancji powinien mieć więc na względzie to, że - jak podkreślono - spełnienie obiektywnych przesłanek określonych w art. 487 § 1 k.p.k. niezależnie od przyczyn, które spowodowały wydanie wyroku skazującego, oraz od zawinienia organu procesowego lub wadliwości w przeprowadzonym postępowaniu karnym prowadzi do sytuacji, w której oskarżonemu przysługuje odszkodowanie określone w wymienionym przepisie. Odstępstwo od tej zasady wyjątkowo może, w warunkach konkretnej sprawy, dotyczyć wypadku, w którym oskarżony swym świadomym działaniem, ukierunkowanym na wprowadzenie w błąd organu procesowego, spowodował wydanie niesłusznego wyroku skazującego.Żądanie bowiem odszkodowania w razie stwierdzenia takich okoliczności uznać należy za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 5 k.c.).Sąd Wojewódzki powinien, w aktualnym stanie sprawy, poprzedzić ponowne orzeczenie zbadaniem z dużą wnikliwością - mając na uwadze cytowane wytyczne Sądu Najwyższego z 1958 r. - wszystkich elementów niezbędnych do określenia zakresu i wielkości odszkodowania, co pominął wobec treści uchylonego orzeczenia (...).Z tych więc powodów sąd rewizyjny, uwzględniając zażalenie pełnomocnika wnioskodawcy za słuszne co do zasady, orzekł jak na wstępie.