II KR 2/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Żurawski. Sędziowie: J. Szamrej, Z. Ziemba (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kępiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 3 marca 1986 r. sprawy Stanisława K., oskarżonego z art. 218 § 1, art. 223 § 1 i art. 225 § 1 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 27 maja 1985 r.:1) zmienił zaskarżony wyrok w orzeczeniu o karze w ten sposób, że:a) uchylił orzeczenie o zarządzeniu na podstawie art. 49 k.k. podania wyroku do publicznej wiadomości (...):b) ustalił, iż wymierzona na podstawie art. 42 § 1 k.k. kara dodatkowa zakazu zajmowania stanowisk związanych z odpowiedzialnością materialną i kierowniczych orzeczona została za przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k.;2) utrzymał w mocy tenże wyrok w pozostałych zaskarżonych częściach (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 27 maja 1985 r. skazał oskarżonego Stanisława K.:1) na podstawie art. 218 § 1 k.k. i art. 36 § 4 k.k. na karę 3 lat pozbawienia wolności, złagodzoną jednocześnie na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii o połowę, to jest do 1 roku i 6 miesięcy, oraz na 100.000 zł grzywny za to, że od 1970 r. do dnia 25 lutego 1980 r. w R., jako kierownik sklepu Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców "Społem", nie dopełnił obowiązku należytego nadzoru nad powierzonym mu mieniem (...), czym doprowadził do powstania istotnego niedoboru w wysokości 936.028 zł;2) na podstawie art. 10 § 1 k.k. w zw. z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 36 § 3 k.k. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz na 60.000 zł grzywny za to, że od stycznia 1978 r. do dnia 21 stycznia 1980 r. w R., w charakterze, jak opisano w pkt 1, wydał ekspedientkom polecenie sprzedaży ciastek "Goplanek" po zawyżonej o 14 zł cenie za jeden kg, czym doprowadził do oszukania nabywców na łączną kwotę przeszło 220.000 zł;3) na podstawie art. 225 § 1 i art. 36 § 3 k.k. na karę 1 roku i 5 miesięcy pozbawienia wolności oraz na 40.000 zł grzywny za to, że od 1976 r. do lutego 1980 r. w R., w charakterze, jak opisano w pkt 1, sprzedał 8.100 puszek kompotu z ananasem po zawyżonej o 10 zł cenie za 1 puszkę oraz 637,10 kg wiórków kokosowych po zawyżonych od 100 do 152 zł cenach za 1 kg, oszukując nabywców na łączną kwotę 92.842 zł;4) na podstawie art. 225 § 1 k.k. i art. 36 § 3 k.k. na karę 7 miesięcy pozbawienia wolności oraz na 15.000 zł grzywny za to, że od czerwca 1979 r. do stycznia 1980 r. w R., w charakterze, jak opisano w pkt 1, wprowadził do sprzedaży towar pochodzący z kradzieży o łącznej wartości około 30.000 zł;5) łącznie na podstawie art. 66 k.k. na karę 2 lat pozbawienia wolności oraz na 150.000 zł grzywny.Poza tym Sąd Wojewódzki na podstawie art. 42 § 1 k.k. orzekł "w stosunku do Stanisława K. zakaz zajmowania stanowisk związanych z odpowiedzialnością materialną i kierowniczych na okres 5 lat" oraz na podstawie art. 49 k.k. zarządził podanie wyroku do publicznej wiadomości (...).Od wyroku Sądu Wojewódzkiego odwołał się oskarżony Stanisław K. (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) Nie uznał Sąd Najwyższy za zasadny zarzutu obrazy art. 11 pkt 7 k.p.k. na skutek skazania oskarżonego Stanisława K. za przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k., mimo że w ramach niniejszej sprawy postępowanie karne o ten czyn zostało już prawomocnie umorzone z mocy amnestii postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 6 września 1984 r.Otóż w ramach tej sprawy oskarżonemu Stanisławowi K. postawiono w akcie oskarżenia, obok kilku innych, także dwa odrębne zarzuty, związane ściśle ze stwierdzonym w prowadzonym przez niego sklepie niedoborem, a mianowicie zarzut zagarnięcia mienia społecznego wartości 936.828 zł (art. 201 k.k.) i zarzut spowodowania szkody w mieniu społecznym w wysokości 214.152 zł (art. 218 § 1 k.k.).Rozpoznając sprawę po raz pierwszy, Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 22 kwietnia 1983 r. skazał oskarżonego Stanisława K. za oba wymienione przestępstwa; wyrok ten został jednak zaskarżony przez strony i Sąd Najwyższy uchylił go w całości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.W toku ponownego rozpoznania sprawy weszła w życie ustawa z dnia 21 lipca 1984 r. o amnestii (Dz. U. Nr 36, poz. 192), w związku z czym Sąd Wojewódzki postępowanie karne o przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k. umorzył, natomiast rozpoznał między innymi zarzut zagarnięcia mienia społecznego wartości 936.828 zł, ale uznał, że oskarżony K. winien jest jedynie spowodowania niedoboru w takiej wysokości, za co skazał go na podstawie art. 218 § 1 k.k. w zw. z art. 58 k.k. na wymienione na wstępie kary.W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Wojewódzki stwierdził co do tego problemu, że zmieniając kwalifikację prawną z art. 201 k.k. na art. 218 § 1 k.k. "sprawił, iż czyn ten stał się identyczny z czynem zarzuconym oskarżonemu w pkt III aktu oskarżenia, co do którego postępowanie zostało prawomocnie umorzone z mocy amnestii", a co stało się podstawą zarzutu rewizyjnego obrazy art. 11 pkt 7 k.p.k.Oceniając zaistniałą sytuację procesową, stwierdzić należy przede wszystkim, że Sąd Wojewódzki błędnie uznał identyczność czynu przypisanego z czynem objętym amnestią, gdyż są to czyny tego samego rodzaju, ale bynajmniej nie są identyczne, o czym świadczą zarówno różne wartości szkody, wcale się ze sobą nie zazębiające, a jedynie sumujące się, jak też dwa różne okresy popełnienia tych czynów, choć te zazębiają się w ten sposób, iż czyn przypisany popełniony został w latach 1970-1980 (do dnia 25 lutego), a czyn "umorzony" - w czasie od dnia 13 stycznia 1979 r. do dnia 26 lutego 1980 r., co oznacza, że w czasie ten drugi czyn mieści się całkowicie w pierwszym, ale stanowi zaledwie jego dziesiątą część. Żadna tożsamość zatem obu czynów nie wchodzi w grę; jednakże ich jednorodzajowość oraz ścisła łączność podmiotowa i przedmiotowa uzasadniałyby istotnie uznanie, że stanowią one tylko części składowe jednego przestępstwa łącznego, gdyby oba były przedmiotem równoczesnego wyrokowania.Skoro stało się inaczej i oba omawiane czyny były przedmiotem odrębnego orzekania, przy czym w żadnym z obu tych wypadków Sąd Wojewódzki nie miał prawnej możliwości uznania tych czynów za jedno przestępstwo łączne, gdyż zaistniała ona dopiero niejako ex post, w wyniku wydania zaskarżonego wyroku, nie doszło tu do żadnej obrazy prawa, a o tym, czy Sąd Wojewódzki mógł drugi czyn określony w art. 218 § 1 k.k. osądzić, czy też powinien był umorzyć postępowanie ze względu na powagę rzeczy osądzonej i zasadę ne bis in idem, decyduje sama konstrukcja przestępstwa ciągłego, ukształtowana w praktyce sądowej.Jak wiadomo, już od 20 lat wykładnikiem tej praktyki jest uchwała połączonych Izb - Karnej i Wojskowej z dnia 8 kwietnia 1966 r. - VI KO 42/62 (OSNKW 1966, z. 7, poz. 69), zrywająca z konstrukcją przestępstwa ciągłego jako czynu ciągłego, a zastępująca ją konstrukcją przestępstwa ciągłego jako przestępstwa wieloczynowego; konsekwencją tego jest także zerwanie z fikcyjnym założeniem, że osądzenie przestępstwa ciągłego obejmuje nie tylko te czyny, które zostały wyraźnie określone i wymienione, ale także ewentualne dalsze czyny, sądowi orzekającemu nie znane, ale nadające się do objęcia przestępstwem ciągłym, gdyby zostały ujawnione. W myśl wymienionej uchwały "materialna prawomocność osądu czynów ujętych jako przestępstwo ciągłe nie obejmuje nowo ujawnionych czynów, które w razie ich wcześniejszego ujawnienia weszłyby w skład osądzonego przestępstwa ciągłego". Jednocześnie Sąd Najwyższy uznał, że: "wszczęcie odrębnego postępowania o te nowo ujawnione czyny byłoby sprzeczne z celem procesu karnego, gdyby stosunek stopnia społecznego niebezpieczeństwa tych czynów do stopnia społecznego niebezpieczeństwa osądzonego przestępstwa ciągłego był taki, że nawet włączenie tych czynów do składu przestępstwa ciągłego nie zmieniłoby w sposób istotny stopnia jego społecznego niebezpieczeństwa, a w następstwie nie doprowadziłoby do wymierzenia w ewentualnym wyroku łącznym kary wyższej od kary orzeczonej za prawomocnie osądzone przestępstwo ciągłe."Przenosząc te zasady na grunt niniejszej sprawy, uznać należy, że uzasadniają one w pełni wydanie zaskarżonego wyroku w takiej postaci, jaką nadał mu Sąd Wojewódzki, i nie stało temu na przeszkodzie wcześniejsze umorzenie postępowania karnego o przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k., gdyż ilościowo i jakościowo dominujący charakter dla właściwej oceny i osądu spowodowanego przez oskarżonego Stanisława K. przeszło milionowego niedoboru w powierzonym mu sklepie WSS "Społem" w R. miał drugi z przypisanych mu czynów, obejmujący cały przeszło 10-letni okres jego pracy oraz blisko milionową szkodę, w stosunku do czego czyn objęty amnestią stanowił tylko kilkakrotnie mniejszy fragment. Jak wiadomo, w pierwszym zapadłym w tej sprawie wyroku Sądu Wojewódzkiego za przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k., objęte następnie postanowieniem o umorzeniu postępowania z mocy amnestii, wymierzono oskarżonemu karę 1 roku pozbawienia wolności i w razie ponownego skazania nie mogła ona ulec podwyższeniu, co uzasadniało właśnie umorzenie postępowania w trybie ustawy o amnestii. Gdyby jednak doszło do objęcia ramami przestępstwa ciągłego obu omawianych czynów, szkoda w wysokości 214.152 zł, dodana do szkody objętej zaskarżonym wyrokiem (936.828 zł), mogłaby spowodować wymierzenie oskarżonemu kary wyższej niż 3 lata pozbawienia wolności. Za zasadne należy zatem uznać stwierdzenie Sądu Wojewódzkiego, że nie mógł on już zmienić, a właściwie uchylić, postanowienia z dnia 6 września 1984 r. o umorzeniu postępowania o przestępstwo określone w art. 218 § 1 k.k., opisane w pkt III aktu oskarżenia, ale nie mógł także umorzyć postępowania z mocy amnestii o to przestępstwo - określone w art. 218 § 1 k.k., które oskarżonemu przypisał, gdyż rozmiary tego przestępstwa nie uzasadniały wymiaru kary w takiej wysokości, aby mogła ona być darowana z mocy amnestii.W związku z cytowaną uchwałą Sądu Najwyższego można dodać, że aczkolwiek mowa w niej jest o czynach nowo ujawnionych, a w niniejszej sprawie czyny oskarżonego były znane w całości organom ścigania, a następnie sądowi, od początku postępowania, to jednak ze względu na ich rodzajowe zróżnicowanie nie można było objąć konstrukcją przestępstwa ciągłego przewidzianego w art. 218 § 1 k.k. tego, co składało się na zarzut zagarnięcia mienia społecznego, dopiero zatem poczynione ustalenia faktyczne i zmiana kwalifikacji prawnej tego ostatniego zarzutu ujawniła, że istnieją dalsze jeszcze czyny wypełniające dyspozycję art. 218 § 1 k.k. Konkludując trzeba uznać, że za nowo ujawnione czyny w rozumieniu uchwały połączonych Izb - Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1966 r. - V KO 42/62 (OSNKW 1966, z. 7, poz. 69) należy uważać nie tylko czyny ujawnione w ramach odrębnych postępowań karnych, ale także czyny, których rodzajowa tożsamość z czynami objętymi przestępstwem ciągłym została ujawniona dopiero w toku postępowania dowodowego w sądzie.Mając te wszystkie okoliczności na uwadze, Sąd Najwyższy uznał zarzut obrazy art. 11 pkt 7 k.p.k. za niezasadny. Zgodnie z motywami cytowanej uchwały Sądu Najwyższego, racją łączenia poszczególnych czynów przestępnych w jedno przestępstwo ciągłe jest konieczność należytego ustalenia i oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa całego kompleksu przestępczej działalności sprawcy, gdyby zaś uznać, że w omawianym wypadku na przeszkodzie do skazania oskarżonego K. stał art. 11 pkt 7 k.p.k., byłoby to zupełnym zaprzeczeniem tej podstawowej przesłanki konstrukcji przestępstwa ciągłego. Wprawdzie na skutek wcześniejszego umorzenia postępowania co do zarzutu przewidzianego w art. 218 § 1 k.k., obejmującego tylko fragment działalności przestępczej oskarżonego, całościowa ocena tej działalności w omawianym aspekcie nie była już możliwa, jednakże w zaskarżonym wyroku znalazła ona wyraz przynajmniej w zdecydowanie przeważającej części spowodowania przez oskarżonego K. poważnych strat w mieniu społecznym (...).