IV PR 176/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: SSN J. Myślicki.Sędziowie SN: E. Jachczyk, K. Michaluk (spr.).Protokolant: G. Wiśniewska.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 13 maja 1986 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Handlu Artykułami Wyposażenia Mieszkań "D." w Bydgoszczy przeciwko Eugeniuszowi N. o odszkodowanie na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 21 listopada 1984 r., sygn. akt I C /83oddala rewizję.Uzasadnienie faktycznePrzedsiębiorstwo Handlu Artykułami Wyposażenia Mieszkań "S." w B. domagało się zasądzenia od Eugeniusza N. kwoty 148.433 zł wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu z tytułu zawyżenia wypłaconego wynagrodzenia. Pozwany pracował u powoda w zakładzie usługowym nr przy ul. C. 24 w B. jako mechanik - elektronik. Na sumy dochodzone pozwem składają się przede wszystkim wartości uzyskane z wykonanych przez pozwanego usług radiofonizacji autokarów dla jednostek gospodarki uspołecznionej.Sąd Wojewódzki w B. wyrokiem z dnia 21 listopada 1984 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda 27.050 zł wraz z 8% od dnia 26 lipca 1980 r. Sąd oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził od pozwanego 12.00 zł z tytułu zwrotu powodowi kosztów procesu.W uzasadnieniu wyroku Sąd powołał się na umorzenie postępowania karnego w sprawie DS /81, w której Prokurator Wojewódzki w B. nie dopatrzył się dostatecznych dowodów winy Eugeniusza N. w zakresie "fikcyjnego zawyżania rachunków aa wykonanie usług". Sąd ustalił na podstawie opinii biegłego, że pozwany bezzasadnie pobrał kwotę 54.101 zł "wskutek wadliwej organizacji pracy u powoda przez niewykonanie kalkulacji kosztów dla usług nietypowych z zakresu radiofonizacji autobusów". Jako podstawę prawną tego rozstrzygnięcia wskazał Sąd art. 114 kp z tym, że "powód przyczynił się w połowie do zaistnienia szkody".Pozwany żądał w rewizji zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa wraz z zasadzeniem kosztów procesu za obie instancje. Zdaniem pozwanego, Sąd naruszył przepis art. 114 kp, gdyż wypłacone wynagrodzenie było akceptowane przez powoda i odpowiadało wartości wykonanej prze pozwanego pracy, po stronie pozwanego nie występuje wina jako podstawowa przesłanka odpowiedzialności, a powód nie wykazał istnienia szkody.W odpowiedzi na rewizję powód podał, że szkoda wiąże się "z nienależytym wykonywaniem obowiązków pracowniczych przez pozwanego" i wynosi kwotę 54.101 zł jako bezzasadnie pobrane wynagrodzenie za czas faktycznie nie przepracowany.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznając sprawę zważył, co następuje:Nie jest kwestionowana wyliczona przez biegłego kwota 54.101 zł zawyżonego wynagrodzenia pozwanego z lat 1977-1979 pobranego z tytułu wykonywanych usług. Nie ulega wątpliwości, że zasądzona kwota została uzyskana na podstawie fikcyjnej kalkulacji rozpisywanej na "roboczo-godziny" z uwzględnieniem stawki jednostkowej 40 zł. Pozwany przyznał, że radiofonizacja autobusów nie była rozliczana według czynności faktycznych (k. 131). W protokole z kontroli stwierdzono, że niektóre usługi wykonane w ciągu jednego dnia rozpisane zostały na kilkadziesiąt godzin pracy. Np. rachunek nr 27 dotyczył radiofonizacji autobusu w dniu 26 czerwca 1977 r., a należność obliczono za 180 roboczogodzin. Wykonanie tej pracy nawet przez trzech techników zajęłoby ok. 25 godzin. Trafny jest zatem wniosek Sądu Wojewódzkiego o bezzasadnym pobraniu przez wnioskodawcę zasądzonego wynagrodzenia.Odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy (art. 114 kp) wynika z zawinionego niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych. Wyrządzenie zakładowi pracy szkody wiąże się w tym przypadku z normalnymi następstwami działania lub zaniechania (art. 115 kp) w wykonywaniu obowiązków. Prowizyjny system wynagrodzenia pozwanego łączył się z uzyskaniem korzyści materialnych dla obu stron stosunku pracy. Odprowadzenie do budżetu nadplanowego zysku jest bezpośrednim następstwem kontroli oraz wynikiem działalności pozwanego. W takiej sytuacji podstawą prawną rozstrzygnięcia jest - poprzez art. 300 kp - bezpodstawne wzbogacenie (art. 405 kc) - takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29.I.1975 r. (III PRN 67/74, OSNCP z 1975 r. z. 7-8, poz. 123).Obowiązujący system prawny nie pozwala na uzyskiwanie wynagrodzenia za pracę niewykonaną, albowiem rozpiętość wynagrodzenia zależna jest odpowiednio od rodzaju, ilości i jakości pracy (art. 13 i 73 kp). Fikcyjne zapisy nie mogą stanowić podstawy wypłaty środków pieniężnych, nawet za zgodą zakładu pracy. Wszelkie przesunięcia majątkowe pomiędzy pracownikiem a zakładem pracy powinny posiadać uzasadnienie prawne. Spełnienie świadczenia na rzecz pracownika z naruszeniem prawa usprawiedliwia żądanie jego zwrotu. Pracownik uzyskując wynagrodzenie na podstawie nierzetelnych zapisów musi liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu nawet wówczas, gdy sposób zużycia nie tworzył wzbogacenia (art. 409 kc). Przeciwna porządkowi prawnemu korzyść wzbogaconego pracownika zawsze tworzy realne niebezpieczeństwo uszczerbku majątkowego zakładu pracy, choćby - jak to miało miejsce w tej sprawe - nastąpiło odprowadzenie do budżetu 499 tysięcy złotych z tytułu nieplanowanego zysku zakładu pracy. Przepisy nie wymagają, aby wzbogacenie było równe wartości, która ubyła z majątku zubożonego.Wbrew twierdzeniom rewizji pozwany nie był zobowiązany "podporządkować się ustalonym zasadom i poleceniom przełożonych" w zakresie niezgodnym z przepisani Kodeksu pracy. Polecenia przełożonych nie mogą naruszać treści obowiązków z art. 100 kp, które zobowiązują pracownika do wykonania poleceń dotyczących pracy. Wynagrodzenie - jako miernik wartości pracy - zależało od pozwanego, który wpisywał do kart pracy odpowiednią liczbę godzin za pracę niewykonaną i nie odpowiadającą rzeczywistemu stanowi rzeczy. W tej sytuacji można mówić o odpowiedzialności pozwanego z art. 405 kc tym bardziej, że bezpodstawne wynagrodzenie pozwanego stanowiło 20% wypłaconych wynagrodzeń i 6% w stosunku do obrotu (k. 117).Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 387 kpc.