IV CR 442/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: T. Bielecki, H. Ciepła (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Katarzyny B., Barbary B., Szymona F. przeciwko Zakładowi Energetycznemu w K. z udziałem interwenienta ubocznego - Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - I Inspektorat w K. o odszkodowanie i rentę na skutek rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 4 lipca 1986 r.:zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną na rzecz małoletnich powodów Katarzyny B., Barbary B. i Szymona F. kwotę po 250.000 zł z odsetkami podwyższył do kwoty po 300.000 zł z tymi odsetkami, dla każdego z nich (pkt I i II); uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej żądanie renty uzupełniającej na rzecz małol. powódek Katarzyny B. i Barbary B. za okres od 1 września 1984 r. i małol. powoda Szymona za okres od dnia 1 lipca 1985 r. (pkt V) oraz w części orzekającej o kosztach i opłacie (pkt VI, VII, VIII) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 4 lipca 1986 r. Sąd Wojewódzki w Krakowie zasądził od pozwanego Zakładu Energetycznego na rzecz małol. powodów Katarzyny B., Barbary B. i Szymona F. po 250.000 zł dla każdego z nich tytułem odszkodowania w związku z pogorszeniem ich sytuacji życiowej spowodowanej śmiercią matki oraz na rzecz małol. powódek Katarzyny i Barbary B. kwotę 22.000 zł tytułem renty uzupełniającej za okres od października 1983 r. do sierpnia 1984 r. i na rzecz małol. Szymona F. kwotę 32.850 zł tytułem renty uzupełniającej za okres od października 1983 r. do dnia 30 kwietnia 1985 r. z 8% odsetkami, opierając rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach:W dniu 9 października 1983 r. podczas silnego wiatru został zerwany przewód fazowy przyłącza zasilającego budynek mieszkalny Eugeniusza S. w M. Matka małol. powodów Maria F. nadepnęła na zwisający przewód i doznała śmiertelnego porażenia. Przyczyną zerwania przewodu było zmniejszenie jego przekroju skutkiem "upalenia" spowodowanego procesem korozji elektrolitycznej, do jakiej doszło w wyniku połączenia przy pętli zaciskowej przewodu aluminiowego z przewodem miedziowym. Połączenie to było wykonane prymitywnie przez osobę nie znającą procesów chemicznych zachodzących przy połączeniu przewodów miedziowych z aluminiowymi.Grubość zerwanego przewodu nie odpowiadała polskiej normie, co pozostaje w związku przyczynowym z zerwaniem tego przewodu, a przeprowadzony w dniu 3 sierpnia 1981 r. obchód i przegląd 14 grudnia 1980 r. niezgodności tej nie stwierdziły.Maria F. nie miała wyuczonego zawodu, pomagała rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa rolnego i zajmowała się wychowaniem małol. powodów. W chwili śmierci liczyła 24 lata. Pierwszy jej mąż, a ojciec małol. powódki Katarzyny i Barbary B., zmarł i małoletnie otrzymały rentę rodzinną, której wysokość w chwili śmierci matki wynosiła 9.213 zł. Drugi mąż Marii F., ojciec małol. powoda Szymona F., przeciętnie zarabiał 8.367 zł, w dniu 9 listopada 1983 r. popełnił samobójstwo. Otrzymywana przez małol. Szymona F. renta rodzinna wynosiła: od dnia 9 listopada 1983 r. kwotę 6.470 zł; od marca 1985 r. - kwotę 7.700 zł; od marca 1986 r. - 9.230 zł; a przez małol. powódki Katarzynę i Barbarę B.: od dnia 1 października 1983 r. kwotę 7.181 zł; od dnia 1 stycznia 1984 r. - 9.450 zł; od dnia 1 marca 1985 r. - 11.650 zł; od dnia 1 marca 1986 r. - 12.050 zł.Rodzice Marii F. prowadzą gospodarstwo rolne o obszarze 3,60 ha, z którego poza rodziną Marii F. w chwili jej śmierci utrzymywało się 6 osób.Obecnie małol. powódki Katarzyna i Barbara B. mieszkają u ciotki Zofii S., która została ustanowiona ich opiekunką i rodziną zastępczą. Od dnia 1 września 1984 r. małoletnie otrzymują pomoc finansową na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 stycznia 1979 r. w sprawie rodzin zastępczych po 2.130 zł, a od dnia 1 czerwca 1985 r. po 2.988 zł. Małoletnie korzystają też w takim zakresie, jak za życia matki, z pomocy z gospodarstwa dziadków.Opiekunką prawną małol. Szymona F. jest ciotka Bernardetta F., z którą zamieszkuje on na gospodarstwie dziadków i poza rentą rodzinną otrzymuje pomoc pieniężną, na podstawie powołanych przepisów o rodzinach zastępczych, której wysokość wynosiła od kwietnia 1984 r. po 1.030 zł miesięcznie, a od dnia 1 maja 1985 r. po 3.383 zł.Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Wojewódzki uznał, że pozwany zakład ponosi odpowiedzialność za śmierć matki małol. powodów, która spowodowała znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Za odpowiednie w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. odszkodowanie przyjął kwoty po 250.000 zł dla każdego z małoletnich powodów.Żądanie renty wyrównawczej Sąd Wojewódzki uznał za zasadne do kwot po 2.000 zł miesięcznie za okres od października 1983 r. do sierpnia 1984 r. w odniesieniu do małol. powódek Katarzyny i Barbary B. i za okres od października 1983 r. do listopada 1984 r. w odniesieniu do małol. Szymona F. Zasądzając w tej wysokości rentę przyjął, że łączna wartość świadczeń Marii F. na rzecz każdego z małoletnich powodów (wartość jej pracy w gospodarstwie, za które otrzymywała produkty w naturze. i osobistych starań o wychowanie małoletnich) wynosiła po 2.000 zł miesięcznie, a ponieważ otrzymywana przez małoletnich pomoc pieniężna na podstawie powołanych przepisów o rodzinach zastępczych przewyższa poczynając od dnia 1 września 1984 r., jeśli chodzi o małol. powódki Katarzynę i Barbarę B., i od dnia 1 maja 1985 r., jeśli chodzi o małol. Szymona F., kwoty, jakimi matka mogłaby się przyczyniać do ich utrzymania - dalsze żądanie renty oddalił,Wyrok ten w części oddalającej żądanie odszkodowania oraz żądanie renty po 3.000 zł miesięcznie dla małol. powódek Katarzyny i Barbary B. za okres od dnia 1 września 1984 r. i dla małol. Szymona F. za okres od dnia 1 maja 1985 r. zaskarżyli powodowie i zarzucając naruszenie prawa materialnego i sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym materiałem wnieśli o jego zmianę, ewentualnie uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek tej rewizji Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzutowi naruszenia przepisu art. 446 § 3 k.c. nie można odmówić słuszności. Przy ocenie znacznego pogorszenia sytuacji życiowej małoletnich powodów, jako przesłanki stosownego odszkodowania przewidzianego w tym przepisie, należy brać pod uwagę wszystkie okoliczności mające wpływ na ukształtowanie ich sytuacji życiowej. Sąd Wojewódzki nie wziął pod uwagę faktu, że małoletni powodowie nie tylko są sierotami, ale zostali też pozbawieni możliwości wychowywania się w jednej rodzinie i codziennego obcowania ze sobą, co stanowi dolegliwość natury psychicznej wpływającą na rozwój dzieci, a tym samym na pogorszenie ich sytuacji życiowej. Uwzględniając te okoliczności Sąd Najwyższy uznał, że stosownym odszkodowaniem w rozumieniu art. 446 § 3 k.c. będzie dla małol. powodów kwota po 300.000 zł. i w tym zakresie zmienił zaskarżony wyrok podwyższając zasądzone odszkodowanie do tej kwoty (art. 390 § 1 k.p.c.).Uzasadniony jest też zarzut naruszenia przepisów § 1 i 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 stycznia 1979 r. w sprawie rodzin zastępczych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 48, poz. 256). Przede wszystkim nie można podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego, że otrzymywana przez małol. powodów pomoc pieniężna na podstawie przepisów powołanego rozporządzenia podlega zaliczeniu na poczet renty przysługującej im na podstawie art. 446 § 2 k.c. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w przepisach tego rozporządzenia ani w przepisach kodeksu rodzinnego. Wprawdzie renta z tego przepisu (art. 446 § 2 k.c.) ma charakter odszkodowawczy, nie może być jednak wyższa od kwoty, którą zmarły byłby zobowiązany świadczyć z tytułu obowiązku alimentacyjnego. Zatem przy ustalaniu jej wysokości należy stosować kryteria przyjęte w art. 135 k.r.o., według którego obowiązek alimentacyjny nie powstaje w takim zakresie, w jakim uprawniony może zaspokoić swoje potrzeby z własnych dochodów. Do dochodów dziecka należy zaliczyć pomoc pieniężną otrzymywaną na podstawie przepisów powołanego rozporządzenia, albowiem taki jej charakter wynika nie tylko z jej istoty, ale wprost z brzmienia § 12 ust. 1: "dzieciom umieszczonym w rodzinach zastępczych udziela pomocy pieniężnej na pokrycie kosztów ich utrzymania...". Unormowania te jednak nie dają podstawy do zaliczenia w sposób mechaniczny kwoty pomocy pieniężnej na poczet omawianej renty.Rozporządzenie o rodzinach zastępczych jest szczególnym aktem normatywnym, a jego celem było nie tylko zapewnienie dzieciom pozbawionym rodziców właściwych warunków wychowania, ale też zachęcenie rodzin zastępczych do przyjmowania takich dzieci i zapewnienia im normalnych warunków rozwoju. Dlatego też interpretacji przepisów tego rozporządzenia, jak również rozważań dotyczących zagadnienia wpływu otrzymanej przez takie dzieci pomocy pieniężnej na rentę należną im od osoby odpowiedzialnej za śmierć rodziców nie można dokonywać w oderwaniu od założeń ustawy i funkcji, jakie ma spełniać. Ustawodawca wprowadzając takie uregulowania chciał też zrekompensować dzieciom nie mającym rodziców pogorszenie ich sytuacji życiowej skutkiem utraty tych wszystkich korzyści, nie tylko majątkowych, jakie wypływają z osobistej troski rodziców o należyte wychowanie dziecka i zapewnienie mu prawidłowego startu życiowego.Zauważyć należy, że przepisy powołanego rozporządzenia nakładają na rodziców, których dzieci są umieszczone w rodzinach zastępczych, obowiązek odpłatności z tego tytułu, jeżeli nie są zobowiązane do alimentacji orzeczeniem sądowym (§ 21). Brak jest natomiast takiego uregulowania w stosunku do osoby odpowiedzialnej za śmierć rodziców dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej. Przyjęcie więc tezy o zaliczaniu otrzymywanej pomocy pieniężnej przez takie dziecko na poczet renty z art. 446 § 2 k.c. mogłoby w wielu przypadkach (gdyby otrzymywana pomoc zaspokajała potrzeby dziecka) prowadzić, kosztem Państwa, do zwolnienia sprawcy szkody od płacenia renty.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że otrzymywana przez dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej pomoc pieniężna, na podstawie przepisów powołanego rozporządzenia o rodzinach zastępczych, nie podlega zaliczeniu na poczet renty z art. 446 § 2 k.c. Pomoc ta powinna być natomiast brana pod uwagę przy ustalaniu wysokości tej renty.Takie rozwiązanie jest zgodne z funkcją rozporządzenia o rodzinach zastępczych i uwzględnia w pełnym zakresie interes dziecka pozbawionego naturalnych rodziców.Przeciwko mechanicznemu zaliczaniu wymienionej pomocy pieniężnej na poczet renty z art. 446 § 2 k.c. przemawia i to, że przepisy rozporządzenia o rodzinach zastępczych nie uzależniają wysokości pomocy pieniężnej od usprawiedliwionych potrzeb dziecka (poza przypadkiem kalectwa - § 15 rozporządzenia).Słusznie też skarżący kwestionuje ustalenie wysokości świadczeń, do jakich byłaby zobowiązana matka małol. powodów, na kwotę 2.000 zł miesięcznie. Czyniąc takie ustalenie Sąd Wojewódzki nie uwzględnił wysokości aktualnych wynagrodzeń robotników rolnych. Powszechnie wiadomo, że wynagrodzenie dniówkowe robotnika rolnego w gospodarstwie rolnym wynosi przeciętnie 1000 zł plus wyżywienie, a w okresie nasilonych prac polowych jest nawet wyższe. Oczywiste jest, że ścisłe ustalenie równowartości pieniężnej utraconych przez małol. powodów korzyści w związku ze śmiercią matki nie jest możliwe, i dlatego ocena wartości jej pracy powinna być dokonana po uprzednim ustaleniu wysokości wynagrodzeń robotników rolnych płaconych zwyczajowo na tamtejszym terenie i uwzględnieniu wkładu jej pracy w prowadzenie gospodarstwa domowego i wychowania dzieci (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 1974 r. II CR 275/74 - OSPiKA 1975, z. 6, poz. 106).Skoro Sąd Wojewódzki wychodząc z odmiennych założeń nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia żądania renty, zaskarżony wyrok w części oddalającej żądanie tej renty podlegał uchyleniu (art. 388 § 1 k.p.c.).