III PZP 24/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), A. Grymaszewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Danuty B. i 23 innych wnioskodawczyń przeciwko Dziewiarskiej Spółdzielni Pracy (...) w P. o wypłatę premii i dodatku stażowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 7 maja 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy w czasie obowiązywania ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu (Dz. U. Nr 39, poz. 176) zakład pracy - Spółdzielnia Pracy - nie wymieniony w wykazie, o którym mowa w art. 6 ust. 1 tej ustawy, może zarządzać pracę w dodatkowych dniach wolnych od pracy, ustalonych na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawach czasu pracy i zasad wprowadzenia w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1983 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 297), w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1983 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1984 r. (Dz. U. Nr 73, poz. 326) w stosunku do pracowników nie będących członkami spółdzielni?"podjął następującą uchwałę:Zarząd spółdzielni pracy ma prawo zarządzić pracę w dodatkowych dniach wolnych od pracy.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczynie (24 osoby) domagały się zasądzenia od Dziewiarskiej Spółdzielni Pracy (...) w P. premii i dodatku za wysługę lat, nie wypłaconych za październik 1984 r. z uwagi na karę regulaminową upomnienia i nagany wymierzoną im za nieobecność w pracy w sobotę w dniu 6 i w sobotę 13 października 1984 r., a soboty te były dla nich dodatkowymi dniami wolnymi od pracy. Wnioskodawczynie kwestionowały zasadność wymierzenia im kar regulaminowych i zasadność zarządzenia pracy w dodatkowe dni wolne od pracy.Terenowa Komisja Rozjemcza w Przemyślu orzeczeniem z dnia 20 lutego 1985 r. zasądziła na rzecz wszystkich wnioskodawczyń określone w sentencji sumy.Przy rozpoznawaniu odwołania pozwanej Dziewiarskiej Spółdzielni Pracy - Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie nasunęły się wątpliwości sformułowane w pytaniu przytoczonym na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:Z uzasadnienia zagadnienia prawnego wynika, że Okręgowemu Sądowi w istocie chodzi o odpowiedź na pytanie, czy istnieje podstawa dająca prawo zarządowi spółdzielni do zarządzenia pracy w dodatkowe dni wolne od pracy. Pytanie bowiem pomija istotę wątpliwości, gdyż zostało sformułowane w sposób nieadekwatny do uzasadnienia. W uzasadnieniu Okręgowy Sąd udziela sam sobie kategorycznej odpowiedzi na niezbyt dokładnie przez siebie sformułowane pytanie, stwierdzając wyraźnie, że przytoczony w pytaniu przepis nie ma zastosowania w spółdzielniach pracy.Stanowisko to jest oczywiście trafne. Artykuł 1 ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 39, poz. 176) odsyła do wykazu zakładów, ustalonego na podstawie art. 6 tej ustawy. Rada Ministrów na podstawie upoważnienia zawartego w tymże art. 6 wydała rozporządzenie z dnia 25 lipca 1983 r. w sprawie określenia zakładów pracy, w których stosuje się szczególne przepisy dotyczące stosunku pracy w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego (Dz. U. Nr 40, poz. 182). W tym rozporządzeniu, jak również w załącznikach, o których w nim mowa, nie jest wymieniona pozwana Spółdzielnia i nie ma żadnych przesłanek, które by pozwoliły zaliczyć wymienioną Spółdzielnię pracy do przedsiębiorstw, o których mowa w art. 1 w związku z art. 6 ustawy z 21 lipca 1983 r.Gdyby więc kierować się dosłownym sformułowaniem pytania zawartym w sentencji postanowienia, to Sąd Najwyższy powinien odmówić udzielenia odpowiedzi, albowiem stawiający pytanie nie ma żadnych wątpliwości prawnych w tym przedmiocie, czemu dał wyraźny wyraz w uzasadnieniu pytania.Sąd Najwyższy jednak uznał, że mimo nieprecyzyjnie sformułowanego pytania, z uzasadnienia wynika, w czym tkwi istota wątpliwości Okręgowego Sądu, która spowodowała wystąpienie do Sądu Najwyższego w trybie art. 66 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.). Dlatego uznał za celowe udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały, przy czym zważył, co następuje:Kodeks pracy, normując różne rodzaje stosunków pracy (art. 2, 22, 68, 73, 76 i 77), wszystkie te stosunki opiera m.in. na zasadzie włączenia pracownika do działalności zakładu pracy i podporządkowania go przepisom regulaminu pracy oraz poleceniom kierownictwa dotyczącym pracy. Podporządkowanie pracownika jest istotną cechą stosunku pracy, odróżniającą m.in. ten stosunek od innych stosunków cywilnoprawnych. Zasada ta została wyraźnie sformułowana w art. 100 § 1 k.p., który stwierdza, że pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie, przestrzegając dyscypliny pracy oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy. W imieniu zakładu pracy polecenia dotyczące pracy może wydawać zarówno sam kierownik zakładu pracy, jak i inny upoważniony do tego pracownik (art. 23 k.p.).W spółdzielniach pracy obowiązuje taka sama zasada podporządkowania pracowników poleceniom pracodawcy, a wynika ona dla pracowników nie będących członkami spółdzielni wprost z przepisów kodeksu pracy (art. 100 § 1), natomiast dla członków spółdzielni zatrudnionych w spółdzielczym stosunku pracy zasada powyższa wynika z odpowiedniego stosowania przepisów tegoż kodeksu poprzez art. 199 prawa spółdzielczego (ustawa z dnia 16 września 1982 r. - Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.). W spółdzielni pracy zarząd kieruje działalnością spółdzielni i reprezentuje ją na zewnątrz (art. 48). W myśl § 2 art. 48 prawa spółdzielczego podejmowanie decyzji nie zastrzeżonych w ustawie lub statucie innym organom należy do zarządu. Zarząd jako organ kierujący spółdzielnią ma prawo podejmowania uchwał wiążących zarówno członków spółdzielni zatrudnionych na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, jak i pracowników nie będących członkami spółdzielni. Kierownik spółdzielni (prezes zarządu) jest zobowiązany wykonać uchwałę zarządu.Jeżeli uchwała zarządu spółdzielni budzi wątpliwości członków, mają oni prawo w trybie postępowania wewnątrzspółdzielczego dochodzić zmiany czy uchylenia uchwały. Pracownik zatrudniony w spółdzielni pracy nie będący członkiem spółdzielni nie może wprawdzie "uruchomić" trybu postępowania wewnątrzspółdzielczego dla spowodowania zmiany czy uchylenia uchwały zarządu, może jednak zasygnalizować radzie spółdzielni, jako organowi sprawującemu kontrolę i nadzór nad działalnością spółdzielni (art. 44), o potrzebie zainteresowania się określoną uchwałą zarządu bądź też może złożyć do tej rady skargę na działalność zarządu (art. 46 § 1 pkt 6).Z zasady podporządkowania pracownika poleceniom pracodawcy, obowiązującej zarówno w spółdzielczym stosunku pracy, jak i w "pracowniczym" stosunku pracy, oraz z charakteru funkcji wykonywanej w spółdzielniach pracy przez zarząd wynika, że zatrudniony w spółdzielni pracy członek bądź pracownik nie mogą odmówić podporządkowania się uchwałom zarządu spółdzielni dotyczącym pracy. Uchylenie się od wykonania takiej uchwały stanowi naruszenie obowiązków pracowniczych wynikających z art. 100 § 1 k.p., a może stanowić również naruszenie innych obowiązków pracowniczych wymienionych w § 2 art. 100 k.p.Czas pracy stanowi jeden z istotnych elementów treści stosunku pracy. Uchwała zarządu spółdzielni pracy dotycząca czasu pracy, jego rozkładu, wykonywania pracy w dodatkowe dni wolne od pracy itp. - oczywiście dotyczy pracy. Takiej uchwale pracownik zatrudniony w spółdzielni pracy jest obowiązany się podporządkować, chociażby miał wątpliwości co do jej zasadności. Jak bowiem była mowa, wątpliwości może przedstawić w trybie prawnie dopuszczalnym, ale nie przez demonstracyjne niepodporządkowanie się uchwale zarządu. Gdyby natomiast miał trudne bądź niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody osobiste czy rodzinne uniemożliwiające mu wykonanie uchwały w konkretnych dniach, powinien te przeszkody przedstawić przełożonym, którzy mają wówczas możliwość rozpatrzenia takiego indywidualnego przypadku.Jak wynika z uzasadnienia pytania prawnego, spór między stronami powstał w związku z niepodporządkowaniem się przez wszystkie pracownice zatrudnione na jednej zmianie w zakładzie nr 1 uchwale zarządu pozwanej Spółdzielni nr 33/84 z dnia 27 sierpnia 1984 r., w której w pkt 2 zarząd zawiesił zarządzenie wewnętrzne prezesa Spółdzielni nr 2/84 odnoszące się do wolnych sobót. Tymże zarządzeniem nr 2/84 z dnia 17 stycznia 1984 r. ustalone zostały w pozwanej Spółdzielni soboty tzw. pracujące w poszczególnych miesiącach roku 1984 i nie figurują w nim soboty w dniach 6 i 13 października, a więc te soboty miały być dla pracownic zakładu nr 1 dodatkowymi dniami wolnymi od pracy. W piśmie z dnia 27 sierpnia 1984 r. prezes zarządu zawiadamia pracowników zakładu nr 1, że na podstawie uchwały zarządu nr 33/84 z dnia 27 sierpnia 1984 r. w uzgodnieniu z Radą Nadzorczą zawiesza się na czas nie określony wolne soboty, gdyż w związku z niewykonaniem zadań planowych, określonych planem produkcji dla wymienionego zakładu, zdecydowano o podejmowaniu pracy w soboty, które wcześniej były ustalone jako dni wolne od pracy. Z ustaleń Sądu wynika także, że produkcja, której planowe wykonanie było zagrożone, objęta była programem operacyjnym ustalonym dla pozwanej Spółdzielni przez Krajowy Związek Spółdzielni Dziewiarsko-Włókienniczej na 1984 r. w zakresie produkcji wyrobów dziewiarskich w grupie wiekowej 0-15 lat.Nie ulega wątpliwości, że zarządzenie wewnętrzne prezesa pozwanej Spółdzielni nr 2/84 znajdowało oparcie w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 1983 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzenia w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1984 r. (Dz. U. Nr 73, poz. 326) w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie czasu pracy i zasad wprowadzania w uspołecznionych zakładach pracy dodatkowych dni wolnych od pracy w 1983 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 297). Rozporządzenia te były wydane jako rozporządzenia wykonawcze do kodeksu pracy na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 150 k.p., a wobec tego, że prawo spółdzielcze nie reguluje problematyki prawnej czasu pracy w spółdzielniach pracy, przepisy kodeksu pracy i rozporządzeń wykonawczych dotyczące czasu pracy stosuje się także w spółdzielniach pracy (art. 199 prawa spółdzielczego).Kodeks pracy w rozdziale VI działu VI uregulował zasady wprowadzenia dodatkowych dni wolnych od pracy. Kodeks przewidział sytuację, że pracownicy, którym wyznaczono konkretny dzień jako dodatkowy dzień wolny od pracy, będą jednak faktycznie w tym dniu pracowali. Dlatego w art. 149 § 2 postanowiono, że pracownik, który na polecenie zakładu pracy wykonywał pracę w dniu wyznaczonym dla niego jako dodatkowy dzień wolny od pracy, ma prawo do otrzymania dnia wolnego w innym terminie.Liczba dodatkowych dni wolnych od pracy w ostatnich latach uległa rozszerzeniu, jak również rozszerzone zostały formy ekwiwalentu pracowników za pracę w dniach wyznaczonych jako dni wolne od pracy. W 1984 r. na podstawie wyżej wymienionych rozporządzeń obowiązywała zasada, że pracownik, który na polecenie zakładu pracy pracuje w dniu wyznaczonym dla niego jako dodatkowy dzień wolny od pracy, ma prawo do innego dnia wolnego od pracy, a gdyby takowego nie otrzymał, ma prawo do dodatku w wysokości 100% wynagrodzenia wynikającego z osobistego zaszeregowania (§ 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r.).Z art. 149 § 2 k.p. i § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. wyraźnie wynika, że praca pracowników w dodatkowych dniach wolnych od pracy może być zarządzona przez zakład pracy. Pracownicy bowiem pracują "na polecenie zakładu pracy".Okręgowemu Sądowi nasunęły się wątpliwości, czy zarząd pozwanej Spółdzielni miał prawo zarządzić pracę w dodatkowe dni wolne od pracy, m.in. z uwagi na § 11 wymienionego rozporządzenia z dnia 30 grudnia 1982 r., które w myśl § 1 rozporządzenia z dnia 28 grudnia 1983 r. ma zastosowanie również w 1984 r.Tenże § 11 przewiduje, że w okresie zawieszenia stanu wojennego kierownicy zakładów pracy mogą odstępować od stosowania skróconego czasu pracy przewidzianego w rozporządzeniu, a także zarządzać pracę również w dodatkowych dniach wolnych od pracy w wypadkach i na zasadach określonych w art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1982 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie zawieszenia stanu wojennego.Jak wynika z wykładni gramatycznej przepisu, obowiązywał on i mógł mieć zastosowanie tylko w okresie zawieszenia stanu wojennego, gdyż powołuje się wprost na ustawę obowiązującą w okresie zawieszenia stanu wojennego i w pierwszych słowach wyraźnie określa czas obowiązywania przepisu "W okresie zawieszenia stanu wojennego".Zawieszenie stanu wojennego nastąpiło uchwałą Rady Państwa z dnia 19 grudnia 1982 r. w sprawie zawieszenia stanu wojennego (Dz. U. Nr 42, poz. 275), a uchwałą Rady Państwa z dnia 20 lipca 1983 r. w sprawie zniesienia stanu wojennego (Dz. U. Nr 39, poz. 178) został stan wojenny zniesiony. Wobec zniesienia stanu wojennego z dniem 22 lipca 1983 r. (§ 1) nie można stosować w 1984 r. § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. jako ustanowionego wyłącznie na okres zawieszenia stanu wojennego, tym bardziej że nic innego nie wynika z przepisów przejściowych i końcowych ustawy z dnia 21 lipca 1983 r. o szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczno-ekonomicznego oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 39, poz. 176).Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w 1984 r. nie obowiązywały w spółdzielniach pracy warunki, jakie wynikają z § 11 rozporządzenia z dnia 30 grudnia 1982 r. Należało więc stosować ogólne zasady wynikające z przepisów kodeksu pracy i jego rozporządzeń wykonawczych. Zarząd pozwanej Spółdzielni więc nie naruszył obowiązującego prawa, podejmując uchwałę nr 33/84, która w konsekwencji doprowadziła do zarządzenia przez prezesa pozwanej Spółdzielni pracy w sobotę 6 i 13 października 1984 r. dla pracowników zakładu nr 1. Podobne stanowisko zajęła okręgowa Inspekcja Pracy w Rzeszowie w protokole z dnia 7 grudnia 1984 r.Należy dodać, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 października 1984 r. w sprawie zasad stosowania czasu pracy w uspołecznionych zakładach pracy oraz zmian niektórych przepisów o czasie pracy (Dz. U. Nr 51, poz. 263) nie pozostawia już żadnej wątpliwości, że praca w dodatkowe dni wolne od pracy może być podejmowana dobrowolnie przez pracowników, ale może być również zarządzana przez kierownictwo zakładu (§ 8). Wprawdzie rozporządzenie to nie obowiązywało w 1984 r., ale wzmacnia argumentację przytoczoną wyżej, odnoszącą się do zarządzenia pracy w dodatkowych dniach wolnych od pracy w 1984 r.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.