IV CO 14/58

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja S. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Pracy "Transportowiec" w P. o 8.639 zł 60 gr, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 2 lipca 1958 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 9 maja 1958 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy pracowniczy stosunek pracy, istniejący między pracownikiem i spółdzielnią pracy, ulega z chwilą przystąpienia pracownika do spółdzielni przekształceniu na spółdzielczy stosunek pracy, mimo iż pracownik zatrudniony jest nadal na dotychczasowych warunkach umowy o pracę?""Czy pogląd wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 1954 r. II Co 30/54, iż roszczenie pracownika zatrudnionego na podstawie spółdzielczego stosunku pracy, o odszkodowanie za zwolnienie z pracy bez ważnych powodów w wysokości 3-miesięcznych zarobków, jest usprawiedliwione bez potrzeby udowodnienia, że pracownik szukał należycie pracy - zachował nadal swą aktualność po wejściu w życie dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. z 1956 r. Nr 2, poz. 11)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneO stosunku pracy jako zjawisku społecznym może być mowa w dwojakim znaczeniu: ekonomicznym i prawnym. Ekonomiczne pojęcie stosunku pracy obejmuje stosunki zatrudniania niezależnie od jego poszczególnych rodzajów i niezależnie od form prawnych zatrudnienia. W tym więc znaczeniu stosunek pracy łączący spółdzielnię z pracownikiem nie będącym jej członkiem przez sam fakt przystąpienia tego pracownika do spółdzielni pracy w charakterze jej członka nie ustaje.Inaczej rzecz się ma, gdy zagadnienie stosunku pracy rozważyć wypadnie w płaszczyźnie oceny prawnej w związku z odmiennymi formami własności społecznej. Rozróżnienie stosunków pracy pracowniczych i spółdzielczych odpowiada dwom podstawowym formom socjalistycznej własności środków produkcji, państwowej i spółdzielczej. W pracowniczym stosunku pracy (zwanym także "najemnym") pracownik przez umowę o pracę zobowiązuje się do pełnienia pracy dla pracodawcy za wynagrodzeniem. Natomiast spółdzielczy stosunek pracy wypływa ze stosunku członkostwa w spółdzielni pracy, przy czym praca członka spółdzielni pracy nie jest "najemną." Zależność pracownika od pracodawcy w "najemnym" stosunku pracy jest znacznie większa, niż w spółdzielczym stosunku pracy. Członkowie bowiem spółdzielni pracy są jej gospodarzami, przedsiębiorstwo spółdzielni do nich należy stanowiąc własność członków spółdzielni, którzy je prowadzą nie w celu czerpania zysku z cudzej pracy, lecz w celu podnoszenia swych warunków bytowych i poziomu kulturalnego - w oparciu o zespołowe władanie środkami produkcji i własną pracą. Członek spółdzielni pracy nie jest przeto jej pracownikiem w znaczeniu "pracownika najemnego" zatrudnionego przez inną osobę, lecz jest w pełnym tego słowa znaczeniu współgospodarzem spółdzielni pracy. Nie zawiera on też ze spółdzielnią umowy o pracę. Taka umowa jest bezprzedmiotowa, gdyż statut spółdzielni pracy w nawiązaniu do przepisów ustawy o spółdzielniach w pełni reguluje stosunki zatrudniania przez spółdzielnię pracy jej członków. Przez samo przystąpienie do spółdzielni i uzyskanie członkostwa nawiązuje się spółdzielczy stosunek pracy, co nie może pozostać bez wpływu na stosunek pracy łączący dotychczasowego pracownika spółdzielni pracy (w znaczeniu pracownika najemnego) z chwilą jego przystąpienia do spółdzielni w charakterze jej członka, Z tą chwilą ulega istotnej zmianie stosunek dotąd łączący pracownika ze spółdzielnią, gdyż powstaje nowy odrębny spółdzielczy stosunek pracy. Zmiana ta zachodzi także wówczas, gdy z chwilą przystąpienia do spółdzielni dotychczasowego jej pracownika w charakterze członka jego wynagrodzenie bieżące kształtuje się na poziomie nie odbiegającym od dotychczasowego wynagrodzenia. Wynagrodzenie stanowi tylko jeden ze składników stosunku pracy i nie musi decydować o jego istocie.Błędne zaś jest założenie przyjęte w przedstawionym pytaniu prawnym, iż dotychczasowy pracownik z chwilą przystąpienia do spółdzielni zatrudniony jest nadal na dotychczasowych warunkach umowy o pracę. Prócz bowiem wynagrodzenia bieżącego należy się członkowi spółdzielni pracy udział w czystej nadwyżce dochodów uzyskanej w danym roku obrachunkowym, pracownicy zaś spółdzielni nie mają prawa uczestniczenia w podziale tej nadwyżki.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że z chwilą przystąpienia dotychczasowego pracownika spółdzielni pracy do tejże spółdzielni w charakterze członka, dotychczasowa umowa o pracę wobec zmiany jej istotnych elementów ulega za zgodą obu stron rozwiązaniu i od tej chwili łączy strony nowo powstały odrębny stosunek pracy - spółdzielczy.Drugie pytanie przedstawione w trybie art. 388 k.p.c. nie wymagało udzielenia odpowiedzi w niniejszej sprawie. Wyjaśnia je dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego, które nie straciło aktualności co do przedmiotu niniejszego sporu w związku z wejściem w życie dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. z 1956 r. Nr 2, poz. 11). Do spółdzielczego stosunku pracy, łączącego strony ma bowiem zastosowanie statut Spółdzielni Pracy Transportu, oparty na obowiązującym w okresie objętym sporem statucie wzorcowym spółdzielni pracy z r. 1952.Według postanowień tego statutu wykluczenie ze spółdzielni (co w świetle niespornych twierdzeń stron nastąpiło) samo przez się nie rozwiązywało spółdzielczego stosunku pracy i nie uzasadniało natychmiastowego pozbawienia zatrudnienia wykluczonego. Wykluczenie zgodnie z art. 26 ust. 2 ustawy o spółdzielniach miało skutek dopiero z końcem roku obrachunkowego, w którym nastąpiło, i z końcem tegoż roku wygasł wraz z członkostwem spółdzielczy stosunek pracy. Spółdzielnia zaś wcześniej mogła pozbawić pracy wykluczonego tylko wtedy, gdy z przyczyn, za które nie ponosiła odpowiedzialności, nie była w stanie nadal zatrudnić wykluczonego. Pozbawienie zatrudnienia członka spółdzielni pracy bez usprawiedliwionej przyczyny w okresie do końca roku, w którym wykluczenie nastąpiło, uzasadniało żądanie odszkodowania. Odszkodowanie obejmuje to, co bezpodstawnie pozbawiony zatrudnienia utracił przez samo pozbawienie go pracy, nawet wówczas, gdy okres ten przekraczał 3 miesiące, nie dłużej jednak jak do końca roku, w którym wykluczenie nastąpiło. Niemniej bezprawne pozbawienie zatrudnienia członka spółdzielni nie zwalniało go od wynikającego z przepisu art. 14 Konstytucji PRL obowiązku szukania nowej pracy. Według ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego członek spółdzielni żądający odszkodowania za utratę zarobków wywołaną bezpodstawnym pozbawieniem zatrudnienia nie potrzebuje udowadniać, że należycie szukał pracy, gdy żądanie odszkodowania nie wykracza poza okres przewidziany prawem dla wypowiedzenia stosunku pracy. Okres ten jest bowiem uznany za właściwy do poszukiwania pracy i nieznalezienie jej w ciągu tego okresu nie może być z reguły przypisane niedbalstwu osoby poszukującej zatrudnienia. Natomiast żądanie odszkodowania w postaci utraconych zarobków za czas dłuższy niż ustawowy okres wypowiedzenia stosunku pracy pociąga za sobą obowiązek udowodnienia przez żądającego odszkodowania, że szukał on należycie innej pracy. Gdyby pozbawiony zatrudnienia uzyskał pracę w odpowiednio krótszym okresie czasu, odszkodowanie uległoby stosownemu zmniejszeniu. Jeżeli zaś przyjął pracę inną, lecz niżej płatną, należy mu się wyrównanie w postaci utraconych zarobków. Wejście w życie dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. nie zmieniło wyżej przedstawionego stanu prawnego, nie odnosi się on bowiem do członków spółdzielni pracy, lecz zgodnie ze swą nazwą i treścią normuje stosunki z umów o pracę.Z tych przeto względów Sąd Najwyższy ograniczył się w uchwale do udzielenia odpowiedzi na pierwsze przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne.