II C 653/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana W. przeciw Spółdzielni Inwalidów "Wolność" o zapłatę 4.467 zł 65 gr, po rozpoznaniu rewizji pozwanej od wyroku Sądu Powiatowego w Elblągu z dnia 1 grudnia 1952 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Elblągu do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Elblągu dnia 2 października 1952 r. powód Jan W. podał, że od dnia 8 marca 1951 r. pracował jako referent planowania w pozwanej Spółdzielni Inwalidów "Wolność" w E., otrzymując wynagrodzenie według piątej grupy uposażeniowej w kwocie 1.086 zł 75 gr miesięcznie. Z dniem 1 kwietnia 1952 r. Zarząd pozwanej Spółdzielni przeszeregował powoda do siódmej grupy uposażeniowej, do której przywiązane jest uposażenie w kwocie 785 zł 35 gr, na co powód nie zgodził się, a następnie pismem z dnia 12 sierpnia 1952 r. Zarząd pozwanej Spółdzielni przeniósł powoda do produkcji w warsztacie introligatorskim, tj. do pracy fizycznej, co stanowiło zmianę istotnych warunków umowy, wobec czego powód przeniesienie powyższe potraktował jako rozwiązanie umowy "z winy powoda" (zapewne miało być: "z winy pozwanej") i do nowo wyznaczonej pracy nie stawił się. W powyższym stanie rzeczy powód rości sobie pretensje do różnicy w wynagrodzeniu między piątą a siódmą grupą po 502 zł 40 gr miesięcznie, a ponadto do trzymiesięcznego wypowiedzenia w grupie piątej za okres wypowiedzenia. Łączne pretensje powoda do pozwanej Spółdzielni wynoszą sumę 4.467 zł 65 gr, o której zasądzenie powód wnosi w pozwie.W odpowiedzi na pozew strona pozwana zaprzeczyła, jakoby powód pozostawał z nią w stosunku pracy, twierdząc, że powód jest członkiem Spółdzielni, wobec czego miały tu zastosowanie nie przepisy ustawodawstwa pracy, lecz ustawodawstwa spółdzielczego, a wzajemne prawa i obowiązki stron określa przede wszystkim statut pozwanej Spółdzielni. Pozwana twierdziła, że wszystkie zmiany w wynagrodzeniu i w przydziale do grup nastąpiły zgodnie ze statutem i obowiązującymi przepisami, w szczególności z uchwałą Prezydium Rządu z dnia 16 lutego 1952 r. Nr 55 oraz zarządzeniem Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła Nr 15 z dnia 18 marca 1952 r. w sprawie wynagrodzeń członków Spółdzielni Pracy. Powód zgodził się na zmianę swojej grupy uposażenia, głosując na walnym zgromadzeniu członków Spółdzielni w dniu 25 marca 1952 r. za przyjęciem wniosku zlecającego Zarządowi wprowadzenie z dniem 1 kwietnia 1952 r. nowych zasad wynagrodzenia członków Spółdzielni, wynikających z postanowień powyższej uchwały Prezydium Rządu i Zarządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła. Pozwana powołuje się na to, że w myśl § 30 lit. c statutu Zarząd Spółdzielni jest władny powoływać i odwoływać z pracy członków spółdzielni, wobec czego wypowiedzenie jest zbędne, a każdy członek, który czuje się poszkodowany decyzją Zarządu, może odwołać się do Rady Nadzorczej Walnego Zgromadzenia. W konkluzji pozwana wnosi o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy, po przeprowadzeniu dowodu ze świadków i przesłuchaniu powoda, wyrokiem z dnia 1 grudnia 1952 r. powództwo uwzględnił, zasądzając od pozwanej Spółdzielni na rzecz powoda żądaną przez niego sumę. Sąd Powiatowy uznał, że przewód sądowy potwierdził okoliczności podane przez powoda w pozwie oraz ustalił, że Zarząd pozwanej Spółdzielni dokonał zmiany uposażenia powoda na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła Nr 15 z dnia 18 marca 1952 r. "i innych wewnętrznych przepisów dołączonych do akt sprawy". Sąd Powiatowy uznał roszczenie powoda za słuszne, wychodząc z założenia, że "Kodeks Pracy" jest ustawą dotychczas obowiązującą, której zarządzenia i uchwały władz przełażonych nad Spółdzielniami nie mogą uchylić; wprawdzie "Kodeks Pracy" "ze zrozumiałych względów - nie zawiera przepisów dotyczących Spółdzielni Pracy i ich pracowników spółdzielców, niemniej zastępowanie tych luk jakimiś wewnętrznymi przepisami niekorzystnymi dla spółdzielców mijałoby się z celem i założeniami spółdzielców".Twierdzenie pozwanej, jakoby powód na zebraniu zgodził się na zmianę warunków pracy, Sąd uznał za bezzasadne. Powód nie zgodził się, gdyż z chwilą dowiedzenia się o decyzji Zarządu w jego sprawie wniósł sprzeciw, odmówił pobrania zmniejszonego wynagrodzenia, a nadto nie podjął nowej pracy, do której go skierowano. Zarząd pozwanej Spółdzielni naruszył istotne warunki umowy, a poza tym popełnił błąd, nie uprzedzając powoda o mającej nastąpić zmianie jego istotnych warunków pracy. Powód miał prawo w należytym czasie dowiedzieć się o tym, aby móc powziąć odpowiednią decyzję i po trzech miesiącach opuścić pracę w Spółdzielni, jeśli rzeczywiście nowe warunki mu nie odpowiadały. Ponieważ Zarząd pozwanej Spółdzielni tego nie uczynił, Sąd Powiatowy uznał, że umowa została rozwiązana z winy pracodawcy, tj. pozwanej, uznał roszczenie pozwu za słuszne w całej rozciągłości i na zasadzie art. 31 lit. d oraz art. 40 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych powództwo uwzględnił.Wyrok powyższy zaskarżyła rewizją strona pozwana, wnosząc o jego uchylenie i oddalenie powództwa. Rewizja zarzuca naruszenie przez Sąd Powiatowy prawa materialnego przez przyjęcie, iż do spółdzielczego stosunku pracy stosuje się "Kodeks Pracy". Ponadto skarżąca twierdzi, że respektowanie w stosunkach spółdzielczych trzymiesięcznego wypowiedzenia byłoby sprzeczne z art. 1 i 3 przep. og. pr. cyw., gdyż podważałoby "ściśle powiązany ze sobą i ekonomicznie uzasadniony system pracy i płacy w sektorze spółdzielczym".Sąd Wojewódzki w Gdańsku, który rozpoznawał sprawę jako sąd rewizyjny, postanowieniem z dnia 5 maja 1953 r. przekazał na podstawie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości:"Czy ogólne ustawodawstwo pracy ma zastosowanie w sprawach między Spółdzielnią Pracy a jej członkami?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowieniem z dnia 16 października 1953 r. postanowił z mocy art. 388 § 1 k.p.c. przejąć sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Jest niesporne w sprawie, iż powód jest członkiem pozwanej Spółdzielni i był nim w czasie swej pracy w Spółdzielni (okoliczność tę powód przyznał). W tym stanie rzeczy trafny jest zarzut rewizji, iż Sąd Powiatowy naruszył prawo materialne przez przyjęcie, iż do stosunku powoda z pozwaną Spółdzielnią mają zastosowanie przepisy "Kodeksu Pracy" (przez który Sąd Powiatowy rozumiał zapewne powołane w zaskarżonym wyroku rozporządzenie z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych - Dz. U. Nr 35, poz. 323). Trafnie też strona pozwana powołuje się na to, że do oceny stosunku powoda jako członka spółdzielni z tą ostatnią mają zastosowanie przepisy ustawodawstwa spółdzielczego, że reguluje je przede wszystkim statut. Wywody uzasadnienia zaskarżonego wyroku dotyczące zastosowania "Kodeksu Pracy" uznać należy za całkowicie chybione. Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśnił, że stosunków jakie zachodzą między spółdzielniami pracy a jej członkami, nie można identyfikować ze stosunkami pracy pracowników normowanymi przepisami rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323) i rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę robotników (Dz. U. Nr 35, poz. 324) (patrz w szczególności orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1953 r., sygn. C. 79/53 - "Nowe Prawo" 1953, nr 11).W ustroju demokracji ludowej stosunki pracy - w znaczeniu najszerszym - dzielą się na dwa podstawowe rodzaje: pracownicze i spółdzielcze odpowiadające dwom podstawowym rodzajom socjalistycznej własności środków produkcji: państwowej i spółdzielczej.Spółdzielcze stosunki pracy, podobnie jak pracownicze stosunki pracy, są formą realizacji konstytucyjnego prawa i obowiązku pracy. Stosunki te, mimo iż służą osiągnięciu tych samych celów, mają swoją specyfikację, na skutek czego normowane są odrębnymi przepisami prawnymi.Spółdzielczy stosunek pracy jest pochodny od stosunku członkostwa spółdzielni pracy. Dlatego dla oceny praw i obowiązków wynikających ze spółdzielczego stosunku pracy miarodajne są przede wszystkim przepisy ustawy z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach (Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232) oraz postanowienia statutu spółdzielni. Przepisy ustawodawstwa pracy mają zastosowanie do spółdzielczych stosunków pracy o tyle tylko, o ile z treści i celu ich wynika, że odnoszą się do wszelkich stosunków pracy - zarówno pracowniczych jak i spółdzielczych (np. przepisy o dyscyplinie pracy, o bezpieczeństwie i higienie pracy).Przepisy normujące pracownicze stosunki pracy mogą być stosowane do spółdzielczych stosunków pracy tylko wówczas, gdy statut spółdzielni wyraźnie do nich odsyła.Z powyższego wynika, że Sąd Powiatowy nietrafnie oparł swoje rozstrzygnięcie wyłącznie na przepisach rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych. Sąd Powiatowy pominął całkowicie fakt, iż powód był członkiem Spółdzielni Pracy i rozpoznał sprawę tak, jakby powód pozostawał ze stroną pozwaną w pracowniczym stosunku pracy.Pominął też Sąd Powiatowy całkowicie postanowienie statutu pozwanej Spółdzielni. Jak zaś stwierdził to Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu, rozstrzyganie sprawy pomiędzy spółdzielnią pracy a jej członkiem bez uwzględnienia statutu nie może mieć miejsca.Już z powyższych względów zaskarżony wyrok, jako oparty na przepisach prawa nie mających w sprawie zastosowania i z pominięciem postanowień statutu pozwanej Spółdzielni określających przede wszystkim prawa i obowiązki członków Spółdzielni, musi ulec uchyleniu, a sprawa przekazaniu do Sądu pierwszej instancji w celu ponownego rozpoznania.W związku z ustalonym dotychczas stanem faktycznym i twierdzeniami stron Sąd orzekający przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien mieć na uwadze, co następuje:W myśl § 8 statutu Spółdzielni Inwalidów z 1949 r. (przyjmując, że ten statut obowiązywał w pozwanej Spółdzielni w okresie, którego spór dotyczy), członek ma prawo "pierwszeństwa w zatrudnieniu", co niewątpliwie implikuje w sobie prawo do zatrudnienia w Spółdzielni. W myśl § 30 statutu, "powoływanie (zlecenie pracy) do pracy zarobkowej członków" oraz "odwoływanie z pracy pracowników" należy do kompetencji Zarządu. Skoro jednak członek ma prawo do zatrudnienia w spółdzielni, odwołanie go z pracy przez Zarząd nie może być pozostawione swobodnemu uznaniu Zarządu, lecz musi być uzasadnione ważną przyczyną. Odmienna wykładnia § 30 nie dałaby się pogodzić z istotą spółdzielczego stosunku pracy, która polega przede wszystkim na tym, iż członek spółdzielni pracy ma z jednej strony obowiązek pracy w spółdzielni, z drugiej zaś prawo do zatrudnienia.Jest niesporne w sprawie, iż powód przestał pracować w pozwanej Spółdzielni w sierpniu 1952 r. W świetle twierdzeń powoda został on pozbawiony zatrudnienia przez Zarząd. Pozbawienie członka spółdzielni pracy zatrudnienia przez Zarząd może polegać nie tylko na wyraźnym oświadczeniu o odwołaniu członka spółdzielni z pracy (zwolnieniu z pracy), lecz także na stworzeniu takich warunków, iż członek ma prawo uchylić się od obowiązku dalszej pracy w świetle zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym oraz zasad, na których opierają się spółdzielcze stosunki pracy.W związku z powyższym wymagać będzie ustalenia, czy w okolicznościach sprawy można uznać, że powód w świetle zasad wyżej określonych miał prawo uchylić się od dalszej pracy. Od rozstrzygnięcia tej kwestii zależeć będzie, czy i jakie roszczenie mógłby powód rościć sobie wobec pozwanej Spółdzielni. Zaskarżony wyrok nie ustala jednak, z jakich właściwie przyczyn powód uchylił się od dalszej pracy.W pozwie powód powołał się na dwie okoliczności, które - zdaniem jego - były zmianą istotnych warunków umowy o pracę przez Zarząd Spółdzielni, uprawniającą go do uznania umowy za rozwiązaną z winy strony pozwanej: zmniejszenie uposażenia z dniem 1 kwietnia 1952 r. na skutek przeszeregowania powoda z grupy V do VII oraz przeniesienie powoda ze stanowiska referenta planowania do produkcji w warsztacie introligatorskim. Strona pozwana zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w rewizji, obszernie uzasadnia, że była władna przeszeregować powoda do VII grupy i że powód wyraził na to zgodę, nie wypowiada się jednak w kwestii przeniesienia powoda ze stanowiska referenta planowania do warsztatu introligatorskiego. Tymczasem ta ostatnia okoliczność jest istotna dla rozstrzygnięcia sprawy.Sąd orzekający powinien poczynić odpowiednie ustalenia i rozważyć, czy Zarząd pozwanej Spółdzielni mógł dowolnie przenieść powoda ze stanowiska planisty do pracy w warsztacie introligatorskim, czy decyzja ta była podyktowana potrzebami Spółdzielni i uzasadniona ze względu na kwalifikacje powoda. Gdyby Sąd ustalił, że powód nie posiadał odpowiednich kwalifikacji do pracy introligatora, a funkcje swoją jako referent planowania wykonywał należycie, powinien rozważyć, czy w tych okolicznościach decyzja Zarządu pozwanej Spółdzielni nie miała charakteru szykany wobec powoda i czy w świetle zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym i zasad przyjętych w spółdzielczości pracy strona pozwana miała prawo wymagać od powoda pracy niezgodnej z jego kwalifikacjami, a w konsekwencji, czy powód był uprawniony uchylić się od pracy przydzielonej mu przez Zarząd. W razie pozytywnej odpowiedzi na to ostatnie pytanie należałoby uznać, że powód został bezpodstawnie pozbawiony przez Zarząd pozwanej Spółdzielni prawa do zatrudnienia w Spółdzielni, tj. swego podstawowego prawa jako członka Spółdzielni.Jeżeli chodzi o sprawę przeszeregowania powoda do VII grupy, to zauważyć należy, że błędne jest stanowisko Sądu Powiatowego, który odmówił wiążącego znaczenia uchwale Prezydium Rządu z dnia 16 lutego 1952 r. i zarządzeniu Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 10 lutego 1952 r. w sprawie wynagrodzeń bieżących członków spółdzielni pracy; akty powyższe są wiążące dla spółdzielni pracy. Sąd Powiatowy pominął poza tym, że zasady wynagrodzenia członków Spółdzielni pracy, zawarte w cytowanym zarządzeniu Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła, zostały zaakceptowane przez Walne Zgromadzenie członków pozwanej Spółdzielni w dniu 25 marca 1952 r. Jednakże ani z powyższych aktów, ani z uchwały Walnego Zgromadzenia nie wynika bezpośrednio, aby Zarząd pozwanej mógł przeszeregować powoda z V do VII grupy. Zarządzenie Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła nr 15 z dnia 16 lutego 1952 r. ustala, że wynagrodzenie członków Spółdzielni powinno być wypłacane według odpowiedniej tabeli. W aktach sprawy jest wprawdzie tabela wynagrodzeń członków Spółdzielni Pracy - pracowników umysłowych, brak jednak tabeli dotyczącej zaszeregowania tej kategorii członków spółdzielni pracy, wobec czego brak jest podstaw do oceny, czy stanowisko pozwanej Spółdzielni co do przeszeregowania powoda jest uzasadnione.Jeśliby Sąd orzekający doszedł do wniosku, że powód został bezpodstawnie pozbawiony prawa do zatrudnienia w pozwanej Spółdzielni na skutek decyzji Zarządu, które uprawniały go do uchylenia się od dalszej pracy, wówczas powód mógłby rościć sobie do pozwanej Spółdzielni pretensję o słuszne odszkodowanie, jednak nie na podstawie art. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, lecz na ogólnych zasadach prawa cywilnego. W tym przypadku ustalenia wymagałoby, jakiej szkody doznał powód na skutek pozbawienia go prawa zatrudnienia, w szczególności jak długo pozostawał bez pracy.W związku z twierdzeniami strony pozwanej, iż powód mógł "praw swoich dochodzić w drodze statutowej", tj. zwrócić się do Rady Nadzorczej lub Walnego Zgromadzenia, należy stwierdzić, że pogląd ten nie znajduje oparcia w statucie, w świetle którego jedynie członek wykluczony ze Spółdzielni może odwołać się od uchwały Rady Nadzorczej do Walnego Zgromadzenia. Pozwana nie wskazuje, jaki przepis statutu miałby uprawniać członka do odwołania się do Walnego Zgromadzenia od uchwały Zarządu przenoszącej członka do innej pracy czy nawet pozbawiającej go prawa zatrudnienia bez jednoczesnego wykluczenia ze Spółdzielni. Należy uznać, że w przypadku, gdy członek spółdzielni pracy zostaje pozbawiony prawa do zatrudnienia bez uprzedniego lub jednoczesnego wykluczenia ze spółdzielni, może on swych praw z tego tytułu dochodzić na drodze sądowej, przy czym Sąd orzekający władny jest ocenić zasadność decyzji władz Spółdzielni i ich zgodność z postanowieniami statutu, zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym i zasadami, na jakich opiera się spółdzielczy stosunek pracy.