III PZP 27/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska.Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Filcek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Bijowskiej, w sprawie z powództwa Marianny K. przeciwko Spółdzielni Transportu Wiejskiego - Oddział w K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 2 maja 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy roszczenie o odszkodowanie przewidziane w art. 56 k.p. wchodzi w skład spadku po pracowniku, który zmarł przed wydaniem w tym przedmiocie orzeczenia przez organ powołany do rozstrzygnięcia sporów ze stosunku pracy?"podjął następującą uchwałę:Roszczenie o odszkodowanie przewidziane w art. 56 k.p. wchodzi w skład spadku po pracowniku, który zmarł przed wydaniem w tym przedmiocie orzeczenia przez organ powołany do rozstrzygnięcia sporów ze stosunku pracy.Uzasadnienie faktyczneProblem dziedziczności wierzytelności spadkodawcy z tytułu naruszającego przepisy prawa rozwiązania z nim umowy o pracę był przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego jeszcze pod rządem art. 39 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych. Stosownie do tego przepisu, jeżeli umowa była zawarta na czas nie określony, a nastąpiło jej rozwiązanie z winy pracodawcy lub wydalenie pracownika bez ważnej przyczyny, pracownikowi należało się pełne wynagrodzenie za miesiąc, w którym rozwiązanie lub wydalenie nastąpiło i za następne trzy miesiące, gdy zaś umowa zawarta była na czas określony - wynagrodzenie za czas do wygaśnięcia umowy, płatne od razu z procentem prawnym od daty uchybionego terminu. W orzeczeniu z dnia 8 stycznia 1955 r. I CR 2102/54 (OSNCP 1956, z. 2, poz. 65) Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów uznał, że wierzytelność spadkodawcy obejmująca odszkodowanie określone w przedstawionym wyżej przepisie wchodzi na podstawie art. 1 § 1 prawa spadkowego z 1946 r. w całości do spadku po nim, gdyż stała się wymagalna z chwilą zwolnienia z pracy, a więc przed śmiercią pracownika. Wierzytelność nazwana została trafnie "odszkodowaniem", chociaż wymieniony przepis nie posługiwał się tym określeniem, lecz mówił tylko o wynagrodzeniu. Nie mogło wszakże wchodzić tu w rachubę wynagrodzenie w rozumieniu ekwiwalentu za wykonaną pracę, skoro pracownik jej nie świadczył. Zatem charakter wierzytelności bliższy był odszkodowaniu, które należało się pracownikowi w ustawowo określonej wysokości bez względu na rozmiar szkody majątkowej poniesionej przez tego pracownika wskutek rozwiązania umowy o pracę, a nawet gdy nie poniósł on żadnej szkody majątkowej (np. w sytuacji, gdy podjął niezwłocznie lepiej płatną pracę). Sąd Najwyższy nie podzielił poglądu wyrażonego w zaskarżonym wyroku, że wobec śmierci pracownika przed upływem okresu, za który należało się mu powyższe odszkodowanie, ustał obowiązek zapłaty części odszkodowania za okres przypadający po śmierci pracownika. Cała bowiem należność wymagalna była od razu. Sąd Najwyższy uznał tym samym - chociaż nie wypowiedział się wyraźnie w tej kwestii - że rozważanie nie jest ściśle związane z osobą spadkodawcy. W przeciwnym bowiem razie, stosownie do art. 1 § 2 prawa spadkowego, nie wchodziłoby ono do spadku.Mimo że art. 39 rozporządzenia Prezydenta RP z 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych został uchylony przez dekret z dnia 19 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.), prawo spadkowe z 1946 r. zaś zastąpione zostało odpowiednimi przepisami kodeksu cywilnego z 1964 r., w piśmiennictwie prawniczym uznawano pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w powołanym na wstępie orzeczeniu za nadal aktualny (patrz J. Pietrzykowski w pracy zbiorczej Kodeks cywilny, Komentarz, Warszawa 1972, t. III, s. 1826; W. Masewicz, S. Dzwonkowski: Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, Komentarz, Warszawa 1967, s. 147).Odpowiednikiem odszkodowania z art. 39 rozporządzenia prezydenta RP z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych jest odszkodowanie przewidziane w art. 56 k.p. dla pracownika, z którym rozwiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązaniu umów o pracę w tym trybie. Zgodnie z art. 58 k.p. odszkodowanie to przysługuje w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a jeżeli rozwiązano umowę o pracę zawartą na czas określony albo na czas wykonania określonej pracy, w wysokości wynagrodzenia za czas, do którego umowa miała trwać, nie więcej jednak niż za trzy miesiące. Nie uległ zmianie ustawowy charakter powyższego wynagrodzenia, wobec czego przysługuje ono pracownikowi niezależnie od tego, czy w następstwie naruszającego przepisy prawa rozwiązania umowy o pracę poniósł on szkodę majątkową oraz jaki był rozmiar poniesionej szkody (patrz orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1981 r. I PR 91/81, OSNCP 1982, z. 5-6, poz. 81). Rozważenia, czy wierzytelność pracownika z tego tytułu wchodzi do spadku czy nie, należy dokonać na podstawie art. 922 k.c. Zgodnie z § 1 tego przepisu do spadku przechodzącego z chwilą śmierci spadkodawcy na jego spadkobierców należą prawa i obowiązki majątkowe spadkodawcy. Muszą one zatem istnieć w chwili śmierci spadkodawcy. Natomiast według § 2 artykułu 922 k.c. nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Pojęcie spadku określone w tych przepisach nie różni się zatem w istocie od definicji spadku wynikającej z art. 1 prawa spadkowego z 1946 r., na którego tle wydane zostało powołane na wstępie orzeczenie Sądu Najwyższego. Majątkowy charakter rozważanego odszkodowania jest oczywisty. Żaden przepis prawa nie stanowi, aby z chwilą śmierci pracownika wierzytelność z tytułu tego odszkodowania przechodziła na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Trudno też uznać powyższe odszkodowanie za związane ściśle z osobą zmarłego pracownika, co wyłączałoby je ze spadku. Przepisy bowiem nie przewidują wygaśnięcia prawa do tego odszkodowania z chwilą śmierci spadkodawcy, co jest częstym wyrazem ścisłego związku danego prawa z osobą spadkodawcy. Związek taki nie wynika także z charakteru rozważanej należności. Ustawodawca nazwał je odszkodowaniem, chociaż nie jest ono zależne od tego, aby pracownik w następstwie rozwiązania stosunku pracy poniósł szkodę. Jednakże regułą jest poniesienie przez pracownika szkody, i to często przekraczającej wysokości należnego odszkodowania. Szkoda ta, wyrażająca się najczęściej w pozbawieniu pracownika wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, dotyka pośrednio także jego najbliższą rodzinę, spośród której wywodzą się jego spadkobiercy ustawowi. Odszkodowanie należne pracownikowi, jak wszelkie świadczenia ze stosunku pracy, przysługuje z reguły nie tylko jemu samemu, lecz także jego rodzinie. Nie można więc w tych warunkach dopatrzyć się ścisłego związku rozważanego odszkodowania z osobą zmarłego pracownika. Taki też pogląd wyraża Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego pytania prawnego.Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego dotyczy natomiast chwili powstania prawa pracownika do odszkodowania z art. 56 k.p. Sąd Wojewódzki zwrócił mianowicie uwagę na okoliczność, że oświadczenie zakładu pracy o rozwiązaniu stosunku pracy jest skuteczne mimo jego niezgodności z prawem, jeżeli nie zostało zaskarżone przez pracownika i nie uprawomocniło się korzystne dla niego orzeczenie organu powołanego do rozpoznawania roszczeń pracowników ze stosunku pracy. Jeżeli zaś odszkodowanie z art. 56 k.p. jest następstwem nieuzasadnionego lub sprzecznego z prawem rozwiązania umowy o pracę, to można prezentować pogląd, że również omawiane odszkodowanie jest wymagalne dopiero z chwilą prawomocnego zasądzenia tego świadczenia. Gdyby więc pracownik zmarł przed tą datą, istniałyby podstawy do przyjęcia, że rozważane odszkodowanie nie weszło do spadku i nie podlega dziedziczeniu.Z poglądem takim nie można się zgodzić. Okoliczność, że oświadczenie zakładu pracy o rozwiązaniu stosunku pracy podjęte z naruszeniem przepisów prawa jest skuteczne, jeżeli nie zostało zaskarżone przez pracownika z pozytywnym skutkiem, jest wynikiem przyjętej przez przepisy kodeksu pracy konstrukcji prawnej. Konstrukcja ta jednak nie oznacza, że prawo pracownika do domagania się roszczeń z tytułu naruszającego przepisy prawa rozwiązania umowy o pracę, zarówno w postaci przywrócenia do pracy i wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, jak i odszkodowania, nie powstaje przed datą uprawomocnienia się orzeczeń uwzględniających te roszczenia. Prawo to bowiem powstaje już z chwilą wadliwego rozwiązania stosunku pracy. Kwestia wykazania wadliwości oświadczenia zakładu pracy o rozwiązaniu umowy o pracę jest przesłanką uwzględnienia dochodzonych roszczeń, nie przesądza zaś o chwili powstania prawa.Skoro zatem prawo pracownika do odszkodowania z art. 56 k.p. powstaje z chwilą sprzecznego z prawem rozwiązania umowy o pracę, to istnieje ono w dacie śmierci pracownika i jako odpowiadające pozostałym warunkom art. 922 k.c. wchodzi do spadku po nim, co uzasadnia udzielenie na przedstawione pytanie prawne odpowiedzi sformułowanej w sentencji. Jest ona dostosowana ściśle do treści pytania, z czego nie można wyprowadzać wniosku, że dziedziczne jest odszkodowanie z art. 56 k.p., tylko wtedy, gdy pracownik zmarł przed wydaniem przez organ powołany do rozpoznawania sporów ze stosunku pracy orzeczenia zarządzającego to odszkodowanie. Oczywiste bowiem jest, że przytoczone przesłanki uzasadniają zaliczenie do spadku odszkodowania zasądzonego pracownikowi za jego życia.Przyjęcie dziedziczności odszkodowania z art. 56 k.p. nie przesądza kwestii zachowania terminu do dochodzenia tego roszczenia określonego w art. 264 k.p. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - Dz. U. Nr 20, poz. 85 (a uprzednio w art. 269 § 2 k.p.). Kwestia ta jednak nie została objęta przedstawionym pytaniem prawnym.