III CZP 40/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski. Sędziowie SN: G. Bieniek, S. Dmowski, Ł. Grygołajtys sprawozdawca, K. Kołakowski, Z. Marmaj, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z powództwa Marka M. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej "Armatury" w K. o przyjęcie w poczet członków Spółdzielni po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 10 maja 1985 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy roszczenie, o którym mowa w § 1 art. 221 prawa spółdzielczego, przysługuje także zamieszkałemu razem z byłym członkiem małoletniemu wnukowi, jeżeli statut spółdzielni mieszkaniowej nie przewiduje możliwości przyjęcia w poczet członków takiej osoby?"postanowił podjąć następującą uchwałę i nadać jej moc zasady prawnej:Roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu, przewidziane w art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, przysługuje małoletniemu wnukowi wówczas, gdy znajduje się on w sytuacji prawnej takiej jak małoletnie dziecko, jeżeli nawet statut spółdzielni nie dopuszcza członkostwa małoletniego wnuka.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne, które skład trzech sędziów przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów na podstawie art. 13 pkt 5 i art. 19 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym, powstało na tle następującego stanu faktycznego: małoletni powód wytoczył powództwo przeciwko spółdzielni mieszkaniowej o przyjęcie w poczet członków i przydzielenie lokalu mieszkalnego, jaki należał - na warunkach spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego - do jego babki, zmarłej w dniu 20 czerwca 1983 r. (art. 221 § 1 pr. spółdz.).Wyrokiem z dnia 30 stycznia 1985 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, ustalając, że małoletni powód zamieszkał z babką w końcu 1982 r. Mimo zamieszkiwania razem z byłym członkiem nie może zostać przyjęty na członka spółdzielni, gdyż § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a statutu nie przewiduje przyjęcia małoletniego wnuka, lecz tylko małoletnie dzieci członka lub jego małżonka. Postanowienia statutu, określające wypadki, w których dopuszczalne jest członkostwo osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych lub nie mających tej zdolności, mieszczą się w granicach upoważnienia ustawowego z art. 15 § 3 i art. 207 pr. spółdz. Przy rozpoznawaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego wyłoniło się zagadnienie, przedstawione składowi powiększonemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zważył, co następuje:I.Zasadą jest, że członkiem spółdzielni może być każda osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych. Pod rządem ustawy z 1961 r. jedyny wyjątek od tej zasady ustanawiał art. 137 ustawy, zgodnie z którym, w przypadkach ustalonych przez właściwy Centralny Związek, członkiem spółdzielni budownictwa mieszkaniowego mogła być również osoba małoletnia oraz osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. W wykonaniu delegacji przewidzianej w tym przepisie CZSBM uchwalił, że członkiem spółdzielni może być także osoba małoletnia mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych, jeżeli uzyskanie członkostwa przez taką osobę następuje: w spółdzielniach mieszkaniowych w związku z przysługującym jej prawem pierwszeństwa, a w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych w związku ze spadkobraniem lub przeniesieniem spółdzielczego prawa do lokalu przez rodziców, jeżeli prawo to stanowiło przedmiot ich wspólnego majątku, a wspólność ustawowa ustała. Uregulowanie ochrony prawnej w zakresie zabezpieczenia praw do mieszkania osób bliskich zawierał przepis art. 145 ustawy z 1961 r. Pierwszeństwo przyjęcia do spółdzielni i uzyskania spółdzielczego prawa do lokalu po byłym członku przysługiwało jego małżonkowi, dzieciom i innym osobom bliskim, jeżeli zamieszkiwali z nim razem. W praktyce sądowej stwierdzono, że nieostre sformułowania podstawowych przesłanek stosowania przepisu - osoby bliskie i zamieszkiwanie razem - prowadziły do stwarzania pozorów zamieszkiwania dla przejęcia mieszkania po byłym członku. Dotyczyło to w szczególności wypadków występowania z powództwem w imieniu małoletnich dzieci, które, mając rodziców, zamieszkiwały u dziadków, często na krótko przed ich śmiercią. W dążeniu do ograniczenia powyższych tendencji orzecznictwo Sądu Najwyższego zmierzało do zobiektywizowania pojęcia bliskości i zamieszkiwania razem oraz zwracało uwagę na konieczność szczególnej staranności przy prowadzeniu postępowania dowodowego. Dokonując wykładni "zamieszkiwania razem z dziadkami małoletniego dziecka", Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 lutego 1978 r. II CR 24/78 (OSNCP 1979, z. 2, poz. 32) wskazał, że o takim zamieszkiwaniu w rozumieniu art. 145 ustawy z 1961 r. można mówić wtedy, gdy dziecko pozostaje w pełni pod pieczą dziadków, z wyłączeniem pieczy rodzicielskiej. Do istoty bowiem zamieszkiwania dziecka w określonym mieszkaniu należy to, że ma ono w tym mieszkaniu zaspokojoną całość swych potrzeb życiowych, w szczególności, że osoba, u której dziecko zamieszkuje, kieruje jej wychowaniem. Stanowisko Sądu Najwyższego znalazło pełną aprobatę w piśmiennictwie jako stanowiące konieczne zabezpieczenie przed możliwością występowania nadużyć w posługiwaniu się pierwszeństwem z art. 145 ustawy z 1961 r.II.Uregulowanie art. 221 pr. spółdz. jest zbliżone do art. 145 ustawy z 1961 r. co do podstawowych przesłanek jego stosowania. Różnice w zakresie konkurencji uprawnień kilku osób bliskich, sytuacji prawnej byłego małżonka oraz granic czasowych dochodzenia uprawnień nie mają wpływu na aktualność dotychczasowego orzecznictwa, dotyczącego wykładni pojęć osoby bliskiej i zamieszkiwania razem, jak również na linię tego orzecznictwa, u podstaw którego leży zasada ochrony społecznie uzasadnionych interesów członków rodziny (osób bliskich) przy równoczesnym przeciwdziałaniu realizacji rzekomych uprawnień, nie znajdujących oparcia w rzeczywistym stanie zamieszkiwania z byłym członkiem. Nowe prawo spółdzielcze dopuszcza członkostwo osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych lub nie mających tej zdolności, stanowiąc w art. 15 § 3, że wypadki, w których dopuszczalne jest członkostwo takich osób, może określać statut. Artykuł 207 pr. spółdz., będący przepisem szczególnym w stosunku do art. 15 § 3, odnosi się do obu typów spółdzielni mieszkaniowych, na co wskazuje nie tylko zamieszczenie tego przepisu w postanowieniach ogólnych, odnoszących się do spółdzielni mieszkaniowych, lecz również jego sformułowanie. Przepis ten przyznaje członkostwo spółdzielni mieszkaniowej osobom ubezwłasnowolnionym oraz tym osobom małoletnim, które nabyły własnościowe prawo do lokalu w drodze dziedziczenia lub na podstawie zapisu. Unormowanie to nosi charakter iuris cogentis i w tym względzie statut nie może stanowić inaczej. Natomiast we wszystkich innych wypadkach członkostwo osób o ograniczonej zdolności do czynności prawnych zależy od postanowień statutu. Hipoteza art. 207 pr. spółdz. obejmuje swym zasięgiem stan faktyczny z art. 221 pr. spółdz. Statut przykładowy spółdzielni mieszkaniowej lokatorsko-własnościowej nr SM/LW/ZP/83, opracowany przez CZSBM, przewiduje w § 5 ust. 3, że w poczet członków spółdzielni może być przyjęta także osoba małoletnia w następujących sytuacjach:- jeżeli nabyła własnościowe prawo do lokalu lub wkład budowlany wraz ze związanymi z nim uprawnieniami w drodze dziedziczenia lub zapisu;- jeżeli ubiega się o członkostwo na podstawie art. 221 § 1, art. 221 § 2 i art. 229 § 3 pr. spółdz. i jest dzieckiem byłego członka lub jego małżonka, przy czym w dwóch pierwszych wypadkach tylko wtedy, gdy członkostwo ustało na skutek śmierci członka.Aczkolwiek statut przykładowy nie ma mocy wiążącej i jest tylko formularzem pomocniczym dla założycieli, to praktyka wskazuje, że konkretne statuty spółdzielni powtarzają treści statutu przykładowego. Również postanowienie § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a statutu pozwanej stanowi powtórzenie sformułowania statutu ramowego.III.Dla udzielenia odpowiedzi na postawione zagadnienie istotne jest zajęcie stanowiska co do charakteru prawnego statutu oraz co do tego, czy i w jakim zakresie mogą podlegać kontroli sądowej unormowania statutowe. Według przeważających poglądów doktryny, statut spółdzielni nawet po uzyskaniu przez nią osobowości prawnej jest umową prawa cywilnego. Jest on bowiem oświadczeniem woli, mającym na celu wywołanie skutków prawnych. Uchwała statutu spełnia przesłanki wymagane przy dokonywaniu czynności prawnych. Umowę-statut zawierają założyciele przez podpisanie statutu (art. 6 § 1 pr. spółdz.). Statut stanowi umowę pomiędzy mającą powstać spółdzielnią a jej przyszłymi członkami. Do czasu zarejestrowania statut stanowi tylko projekt przyszłej umowy. O powstaniu spółdzielni w jej ostatecznej postaci decyduje wpis do rejestru spółdzielni, co jest zgodne z zasadą wyrażoną w art. 37 k.c. Sąd wyda postanowienie o wpisaniu spółdzielni do rejestru po stwierdzeniu, że uchwalony statut jest zgodny z przepisami prawa (art. 8 § 1 pr. spółdz.). Umowa-statut ma charakter umowy otwartej, gdyż mogą do niej przystąpić dalsi członkowie spółdzielni. Przy przyjęciu koncepcji, że statut jest umową prawa cywilnego, tym samym przesądza się oparcie wykładni statutu na przepisach art. 58 i 65 k.c. Ten charakter prawny statutu powoduje, że postanowienia statutu spółdzielni podlegają ocenie w płaszczyźnie art. 58 k.c.IV.W konsekwencji przyjęcia koncepcji statutu-umowy postanowienia statutowe zawsze podlegają kontroli sądu, zarówno z punktu widzenia ich zgodności z prawem, jak i zgodności z zasadami współżycia w PRL. Jak to już wskazano, prawo spółdzielcze w zasadzie nie daje odpowiedzi na pytanie, kiedy członkiem spółdzielni mieszkaniowej może być osoba małoletnia, odsyłając w przepisie art. 207 w związku z art. 15 § 3 pr. spółdz. do postanowień statutu. Statut dopuścił członkostwo osoby małoletniej ubiegającej się o członkostwo na zasadzie art. 221 pr. spółdz. tylko wtedy, gdy taka osoba jest dzieckiem członka lub jego małżonka. Unormowanie to nie pozostaje w sprzeczności z przepisem art. 221 pr. spółdz., który obejmuje swą dyspozycją zasady zapewnienia osobom bliskim b. członka dalszego korzystania z mieszkania, nie reguluje jednak kryteriów, jakim powinny odpowiadać osoby bliskie, by uzyskać członkostwo spółdzielni. Nasuwa się pytanie, czy powyższe unormowanie statutowe, stanowiące istotne zawężenie uprawnienia małoletnich wnuków, mogących powoływać się na pierwszeństwo z art. 221 pr. spółdz., w porównaniu z postanowieniami statutowymi, podjętymi na podstawie art. 137 ustawy z 1961 r., nie koliduje z celem art. 221 pr. spółdz., jakim jest ochrona tych wszystkich osób, które zamieszkiwały razem z bliskim im członkiem spółdzielni mieszkaniowej, do zajmowania mieszkania również po jego śmierci. Orzecznictwo poświęcone wykładni art. 145 ustawy z 1961 r. w zakresie "zamieszkiwania razem" z byłym członkiem małoletniego dziecka u innej osoby niż rodzice wyjaśniało, że przyznanie małoletniemu pierwszeństwa, przewidzianego w tym przepisie, wymaga ustalenia, że dziecko zamieszkiwało u członka spółdzielni, pod jego pieczą, z wyłączeniem władzy rodzicielskiej. Dziecko bowiem, aż do pełnoletności, pozostaje pod władzą rodzicielską (art. 92 k.r.o.) i obowiązkiem rodziców jest, między innymi, zapewnienie dziecku stałej opieki i kierowanie jego wychowaniem (art. 95 § 1 k.r.o.). W mieszkaniu rodziców dziecko ma zaspokojoną całość swych potrzeb życiowych. Dlatego też zasadą jest, że miejscem zamieszkania dziecka, pozostającego pod władzą rodzicielską, jest miejsce zamieszkania rodziców (art. 26 k.c.). Przepisy dotyczące mieszkań spółdzielczych (jak również mieszkań podlegających szczególnemu trybowi najmu) przewidują, że wielkość przydzielonego lokalu powinna odpowiadać potrzebom członka i jego rodziny oraz osób pozostających z członkiem we wspólnym gospodarstwie domowym. Stan rodziny zatem stanowi zasadniczą przesłankę decydującą o wielkości mieszkania (art. 214 pr. spółdz.). Tak więc małoletnie dzieci zostają uwzględnione w przydziale mieszkania rodziców jako uprawnione do zamieszkania wraz z nimi. Należy zatem stwierdzić, że z reguły potrzeby mieszkaniowe małoletnich dzieci są zaspokajane w ramach domu rodzicielskiego. Postanowienia statutów, podobnie jak wszelkie regulacje prawne, odnoszą się do stanów typowych. Dlatego też § 5 ust. 2 pkt 2 lit. a statutu nie otwiera drogi wstąpienia do spółdzielni na zasadzie pierwszeństwa dla wszystkich małoletnich dzieci, lecz tylko dla najbliższych członków rodziny - dzieci i pasierbów. Jest to wynikiem wzięcia pod uwagę przy opracowaniu statutu dorobku orzecznictwa i piśmiennictwa, ukształtowanego pod rządem ustawy z 1961 r. i doświadczeń praktyki sądowej wnoszenia często fikcyjnych powództw przez małoletnie wnuki. Jak to już wyżej wskazano, dotychczasowe orzecznictwo nie wykluczało jednak możliwości przyznania małoletniemu pierwszeństwa przewidzianego w rt. 145 ustawy z 1961 r., jeżeli małoletnie dziecko zamieszkiwało u członka spółdzielni pod pełną jego pieczą, z wyłączeniem władzy rodzicielskiej. Pogląd ten był akceptowany w piśmiennictwie ze względu zarówno na unormowanie prawa rodzinnego, jak i prawa spółdzielczego. Nasuwa się pytanie, czy wykładnia § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a statutu, dokonana w ramach art. 65 k.c., pozwala na takie tłumaczenie jego treści, jakie znalazło wyraz w orzecznictwie. Możliwe są dwa warianty tłumaczenia powołanego postanowienia. Kierując się dosłownym brzmieniem postanowienia, można twierdzić, że chodzi w nim w ogóle o eliminowanie uprawnień małoletnich wnuków z art. 221 pr. spółdz., niezależnie od konkretnych okoliczności sprawy i nawet wtedy, gdy dziadkowie zostali ustanowieni opiekunami dziecka, a ich mieszkanie stanowi jedyną możliwość zaspokojenia jego potrzeb mieszkaniowych. Tak rozumiany § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a naruszałby art. 221 pr. spółdz. jako sprzeczny z celami tego przepisu i zadaniami spółdzielczości mieszkaniowej. Do zadań tych należy również zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych małoletnich dzieci, bliskich byłemu członkowi. Drugi wariant wykładni, wyprowadzony z celu, jaki przyświeca § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a statutu, a który niewątpliwie jest taki sam jak cel art. 221 pr. spółdz., prowadzi do uznania, że na równi z dzieckiem należy traktować takich małoletnich wnuków, którzy znajdują się w sytuacji odpowiadającej sytuacji prawnej dziecka i w mieszkaniu dziadków mają zaspokojoną całość swych potrzeb życiowych. Dotyczyć to będzie wypadków, gdy została ustanowiona opieka dziadków nad małoletnimi wnukami (np. rodzice nie żyją, nie są znani albo władza rodzicielska im nie przysługuje - art. 94 § 3, art. 111 § 1 k.r.o.) lub istnieją przesłanki do ustanowienia takiej opieki. Za powyższą wykładnią przemawia wzgląd na społeczno-gospodarczy charakter praw mieszkaniowych oraz przedstawione stanowisko judykatury. Statut dotyczy sytuacji bezsprzecznie typowych i w związku z tym statuuje zasadę, że dopuszczalne jest członkostwo osoby małoletniej, ubiegającej się o członkostwo na zasadzie art. 221 pr. spółdz., gdy jest ona dzieckiem członka lub jego małżonka. Nie wyłącza to jednak wyjątków od tej reguły, gdy szczególne okoliczności wyjątek taki usprawiedliwiają, a więc gdy spełnione zostały przesłanki do uznania, że małoletni wnuk należy do kręgu osób zamieszkałych razem z byłym członkiem w wyżej podanym znaczeniu i podobnie jak dziecko oraz pasierb byłego członka powinien być chroniony przed koniecznością opuszczenia lokalu. Tak więc w każdej konkretnej sprawie, gdy z roszczeniem z art. 221 pr. spółdz. występuje małoletni wnuk, konieczne będzie dokonanie wykładni art. 221 pr. spółdz. i § 5 ust. 3 pkt 2 lit. a statutu zgodnie z powyższymi wymaganiami.W ten sposób będą respektowane zasługujące na ochronę interesy członków spółdzielni i ich bliskich przy jednoczesnym istnieniu koniecznej bariery dla nieuzasadnionego powoływania się na uprawnienia z art. 221 pr. spółdz. przez stwarzanie pozorów zamieszkiwania małoletnich wnuków razem z b. członkiem dla przejęcia po nim lokalu.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji.