III PZP 33/85
UchwałaIzba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych1985-10-30
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym, wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu rozliczeniowego, jest ważne bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony?Ratio decidendi
Postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym, wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu rozliczeniowego, jest nieważne bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony. Premia z zysku ma charakter wynagrodzenia za pracę i podlega przepisom normującym wynagrodzenie za pracę, w szczególności zasadom wynikającym z art. 13 k.p., które wiążą wszelkie składniki wynagrodzenia z konkretnym okresem rozliczeniowym.Stan faktyczny
Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zakwestionował uchwałę Sądu Najwyższego, która uznała za nieważne postanowienia regulaminów premiowania wyłączające prawo pracownika do premii z zysku w przypadku rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu rozliczeniowego. Minister argumentował, że premia z zysku ma charakter nagrody, a nie wynagrodzenia za pracę, a ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych daje przedsiębiorstwom swobodę w ustalaniu zasad podziału zysku. Sąd Najwyższy rozpatrzył wniosek Ministra, analizując charakter premii z zysku i jej powiązanie z okresem rozliczeniowym.Rozstrzygnięcie
Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych powziął uchwałę, w której stwierdził nieważność postanowień regulaminów podziału premii z zysku wyłączających prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu rozliczeniowego.Pełny tekst orzeczenia
Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, E. Brzeziński, A. Filcek, A. Grymaszewski, E. Jachczyk, T. Kasiński, W. Myga, J. Myślicki, S. Perestaj (sprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska (autor uzasadnienia), F. Rusek, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, S. Szymańska, J. Wasilewski. Protokolant: Członek Biura Orzecznictwa SN sędzia Sądu Wojewódzkiego A. Bylińska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem zastępcy Prokuratora Generalnego PRL Józefa Szewczyka po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, zgłoszonego na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznawanie pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych:"Czy postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym (art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych - jedn. tekst: Dz.U. z 1984 r. Nr 16, poz. 74) za konkretny okres rozliczeniowy wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu jest ważne bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony?"powziął następującą uchwałę:Postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym (art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych - tekst jedn.: Dz. U. z 1984 r. Nr 16, poz. 74 ze zm.) za konkretny okres rozliczeniowy wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu jest nieważne bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony.Uzasadnienie faktyczneI. Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1985 r. III PZP 41/84, której nadano moc zasady prawnej, "postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w przedsiębiorstwie państwowym (art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych - jedn. tekst: Dz.U. z 1984 r. Nr 16, poz. 74) za konkretny okres rozliczeniowy, wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu, jest nieważne bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony". Analizując charakter premii z zysku Sąd Najwyższy - w uzasadnieniu uchwały - wyraził pogląd, że jest ona wynagrodzeniem za pracę. Konsekwencją przyjęcia takiego poglądu było uznanie, że premia z zysku podlega przepisom normującym wynagrodzenie za pracę, a w szczególności zasadom wynikającym z art. 13 k.p., które przesądzają o konieczności związania w prawie pracy wszelkich składników wynagrodzenia oraz przesłanek warunkujących nabycie lub utratę wynagrodzenia z konkretnym okresem rozliczeniowym. Zdaniem Sądu Najwyższego, brak jest przekonywających argumentów, które by w omawianym przedmiocie pozwalały odmiennie traktować premię z zysku, skoro jest ona jednym ze składników wynagrodzenia za pracę, i aby w związku z tym można było uznać za prawnie skuteczne postanowienie regulaminu wyłączające prawo do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy w razie rozwiązania stosunku pracy po tym okresie. Jakkolwiek przesłanki zawarte w regulaminie premiowania przesądzają, jak podkreślił Sąd Najwyższy, o powstaniu bądź braku prawa do premii z zysku, to jednak, skoro premia z zysku ma charakter wynagrodzenia za pracę, postanowienia regulaminu, jako normy niższego rzędu, nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa, dotyczącymi wynagrodzenia za pracę. Powyższe rozumowanie doprowadziło Sąd Najwyższy do wniosku, że postanowienia regulaminu dotyczące podziału premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy są nieważne, jeżeli wyłączają prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie tego okresu rozliczeniowego.II. Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych zakwestionował zasadność wymienionej uchwały składu powiększonego, zgłaszając wniosek o rozstrzygnięcie przez cały skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji uchwały.Podstawowy zarzut Ministra sprowadza się do kwestionowania zajętego przez skład powiększony Sądu Najwyższego stanowiska, że premia z zysku ma charakter wynagrodzenia za pracę. Zdaniem Ministra, premia z zysku ma cechy zbliżone do nagrody, w związku z czym przy przyznawaniu tego świadczenia mogą, lecz nie muszą obowiązywać reguły wynikające z art. 13 k.p. Przeciwko stosowaniu art. 13 k.p. przemawia art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1984 r. Nr 16, poz. 74 ze zm.), który wyposaża przedsiębiorstwo państwowe w prawo samodzielnego ustalania zasad dokonywania wypłat z zysku podkreślając, że przedsiębiorstwo dokonuje tego podziału stosownie do potrzeb i środków tworzonego z zysku do podziału funduszu załogi. W świetle zatem cytowanego art. 10 przedsiębiorstwo w aktualnej sytuacji jego potrzeb ma prawo uznać, że pracownik nie nabywa prawa do premii z zysku w razie rozwiązania stosunku pracy, choćby nawet rozwiązanie to nastąpiło po upływie okresu rozliczeniowego, za który przysługuje premia.III. Analizując przytoczone argumenty podnieść należy, co następuje:A. Potraktowanie premii z zysku jako nagrody, a nie jako jednej z form wynagrodzenia za pracę, nie da się pogodzić z przepisami ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych. Po pierwsze unormowania dotyczące premii z zysku mieszczą się w rozdziale IV zatytułowanym "Finansowanie wynagrodzeń". Sam więc tytuł tego rozdziału przesądza o takim charakterze premii z zysku. Ponadto treść materialnoprawna art. 13 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. w sposób nie budzący wątpliwości zalicza premię z zysku do wynagrodzeń za pracę, a powyższą zasadę potwierdza art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r., który wylicza należności nie mające charakteru wynagrodzenia za pracę, wśród których nie ma premii z zysku. Na taki sam charakter premii z zysku wskazuje art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r., skoro zobowiązuje on przedsiębiorstwo państwowe do ustalenia należności pracowników na podstawie obowiązujących przepisów o wynagrodzeniu, przepisów kodeksu pracy, postanowień właściwych dla przedsiębiorstw układów zbiorowych pracy oraz postanowień umów łączących strony stosunku pracy. Należy zgodzić się z poglądem, że o charakterze danego świadczenia, jako wynagrodzenia za pracę, nie może decydować tylko jego werbalna nazwa. Nie można jednak takiego charakteru odmówić świadczeniu, co do którego obowiązujące przepisy - oprócz posługiwania się nazwą "wynagrodzenia za pracę" - zawierają normy, których treść materialnoprawna pozwala zaliczyć to świadczenie do wynagrodzenia za pracę, a taka sytuacja ma miejsce w stosunku do premii z zysku. Nie jest też uzasadniony pogląd, że warunkiem uznania danego świadczenia za wynagrodzenie za pracę jest wypłacanie tego świadczenia według z góry określonych stawek, a nie - jak przy premii z zysku - uzależnienie prawa do świadczenia od osiągnięcia zysku przez przedsiębiorstwo oraz podjęcia decyzji o przeznaczeniu tego zysku na wynagrodzenia. Prawu pracy znane jest traktowanie takich należności jako wynagrodzeń za pracę, jakkolwiek stawki wynagrodzenia nie są z góry określone, a powstanie prawa do wynagrodzenia zależy od wypłacania przez przedsiębiorstwo określonego wyniku gospodarczego. Powiązanie indywidualnego nakładu pracy pracownika z osiągnięciami ekonomicznymi zespołu, w którym pracuje, a nawet z osiągnięciami całego przedsiębiorstwa, spotyka się przy różnego rodzaju premiach. Przykładem takiego powiązania były nagrody z zakładowego funduszu nagród, przewidziane w ustawie z dnia 23 czerwca 1973 r. o zasadach tworzenia i podziału zakładowego funduszu nagród oraz zakładowych funduszów socjalnego i mieszkaniowego (Dz.U. Nr 27, poz. 150 ze zm.). Nagrody te swym charakterem były najbardziej zbliżone do premii z zysku, przy czym w stosunku do przedsiębiorstw państwowych objętych ustawą z dnia 26 lutego 1982 r. zgodnie z jej art. 37 została uchylona ustawa z dnia 23 czerwca 1973 r. W okresie obowiązywania ustawy z dnia 23 czerwca 1973 r. wykształciło się jednolite i nie kwestionowane orzecznictwo Sądu Najwyższego uznające omawiane nagrody za jedną z form wynagrodzenia za pracę, jakkolwiek stawki wynagrodzenia nie były z góry określone, a powstanie prawa do wynagrodzenia zależało od wypracowania przez przedsiębiorstwo efektu gospodarczego oraz od podjęcia decyzji w przedmiocie przeznaczenia tego efektu na wynagrodzenia pracowników (orz. SN z dnia 30 marca 1977 r. I PRN 26/77, PZS 1978 nr 8/9, s. 80; orz. SN z dnia 5 czerwca 1970 r. I PR 259/70, OSNCP 1971, z. 3, poz. 48). W ustawie z dnia 26 lutego 1982 r. brak jest przepisu szczególnego, który by uzasadniał odstąpienie od zasad dotychczas wykształconych w tym przedmiocie, a powołane uprzednio przepisy ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. wskazują, że ustawodawca zaakceptował dotychczasową praktykę orzeczniczą Sądu Najwyższego, traktując premię z zysku - podobnie jak to czyniło orzecznictwo Sądu Najwyższego w stosunku do nagród z funduszu zakładowego - jako jeden z elementów wynagrodzenia za pracę. Argument, że wypłata premii z zysku w odróżnieniu od innych składników wynagrodzenia za pracę nie obciąża kosztów działalności przedsiębiorstwa (art. 13 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r.), sam przez się nie pozbawia premii z zysku charakteru wynagrodzenia za pracę, gdyż o charakterze danego świadczenia nie przesądza techniczno-finansowy sposób wypłaty świadczenia, w szczególności rodzaj funduszów, z jakich dane świadczenie jest realizowane, lecz jedynie jego treść materialnoprawna. Mając na względzie dotychczasowe argumenty, nie można podzielić poglądu, że zagwarantowana w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. samodzielność przedsiębiorstw w ustalaniu zasad wynagradzania pracowników stosownie do potrzeb i środków tworzonego z zysku do podziału funduszu załogi, ma świadczyć o pozbawieniu premii z zysku charakteru wynagrodzenia za pracę. Takie założenie jest nie do przyjęcia w świetle powołanych uprzednio przepisów ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. zaliczających w sposób wyraźny to świadczenie do wynagrodzenia za pracę. W związku z tym art. 10 ust. 2 może być rozumiany jedynie w ten sposób, że przyznanej przedsiębiorstwu przez ustawę z dnia 26 lutego 1982 r. samodzielności w ustalaniu zasad wynagradzania pracowników nie może cechować dowolność, ale samodzielność ta musi ponadto mieścić się w granicach obowiązujących przepisów i nie może naruszać zasad wynikających z art. 13 k.p. W świetle tych zasad istnieje - jak zaznaczono - związanie składników wynagrodzenia za pracę z okresem rozliczeniowym, za który te składniki przysługują. Dlatego też przy ocenie premii z zysku, jako jednego ze składników wynagrodzenia za pracę, nie może być obojętny element czasowy w tym znaczeniu, że nabycie prawa do premii z zysku nie łączy się z rzetelnym świadczeniem pracy w nie określonym bliżej czasie, lecz wyłącznie z rzetelnym wykonywaniem pracy w konkretnym okresie rozliczeniowym, którym z reguły jest okres roczny. Wspomniany element czasowy podkreśla też ustawa z dnia 26 lutego 1982 r., która w art. 4 i 5 uzależnia powstanie funduszu załogi od osiągnięcia przez przedsiębiorstwo zysku w konkretnym okresie rozliczeniowym. W związku z tym tylko rzetelna praca w tym konkretnym okresie stanowi jeden z elementów pozwalających na powstanie zysku przedsiębiorstwa, a w dalszej konsekwencji na uruchomienie funduszu załogi, z przeznaczeniem jego części na wypłatę dla pracowników premii z zysku. W powyższej sytuacji za nieważny uznać trzeba zapis wyłączający prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy w razie rozwiązania stosunku pracy po upływie tego okresu, bez względu na to, kiedy regulamin został uchwalony, gdyż taki zapis pozostaje w sprzeczności z zasadami wynikającymi z art. 13 k.p. Znamiennym jest też, że takiego warunku nie zna ostatnio wydana ustawa z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych, nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz.U. Nr 32, poz. 141), a przewidziana w tej ustawie roczna nagroda z zakładowego funduszu nagród stanowi w jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi odpowiednik premii z zysku w przedsiębiorstwach państwowych.Wbrew wysuwanym poglądom przepis art. 3 k.p., używając ogólnego określenia "wynagrodzenie za pracę", obejmuje swym zasięgiem wszystkie jego składniki, a nie tylko wynagrodzenie zasadnicze. Ograniczenie zatem art. 13 k.p. wyłącznie do wynagrodzenia zasadniczego pozostawałoby w sprzeczności z dosłownym brzmieniem tego przepisu, a ponadto na tak ograniczony zasięg art. 13 k.p. nie pozwala również art. 87 k.p., który - podobnie jak art. 13 k.p. - posługując się ogólnym określeniem "wynagrodzenie za pracę" rozumie przez to pojęcie nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, lecz wszystkie składniki wynagrodzenia za pracę. Świadczy o tym m.in. § 5 art. 87 k.p., którego treść wskazuje, że charakter wynagrodzenia za pracę ma również zbliżona do premii z zysku nagroda z zakładowego funduszu nagród, przy czym - z mocy powołanego przepisu o charakterze szczególnym - ten składnik wynagrodzenia za pracę podlega egzekucji na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości. Cytowane przepisy zatem wskazują na bezpodstawność poglądów, które na tle przepisów kodeksu pracy skłonne są dopatrywać się ograniczenia treści normatywnej art. 13 k.p. jedynie do wynagrodzenia zasadniczego.B. Wymaga z kolei rozważenia wyrażony we wniosku pogląd dopatrujący się niekonsekwencji w stanowisku zajętym przez Sąd Najwyższy w kwestionowanej uchwale składu powiększonego z dnia 4 kwietnia 1985 r. III PZP 41/84. Niekonsekwencja ta ma polegać na tym, że w cytowanej uchwale Sąd Najwyższy wypowiedział się za dopuszczalnością przesłanki wyłączającej prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy, za który premia przysługuje, pod warunkiem, że w tym okresie rozliczeniowym, a nie po jego upływie, doszło do rozwiązania umowy o pracę. Podnosi się, że w świetle art. 13 k.p. rozwiązanie stosunku pracy w trakcie okresu rozliczeniowego także nie powinno powodować braku uprawnień pracownika do premii obliczonej proporcjonalnie do okresu przepracowanego.Powyższym problemem zajął się skład powiększony Sądu Najwyższego w uzasadnieniu wspomnianej uchwały z dnia 4 kwietnia 1985 r. III PZP 41/84, przytaczając wiele argumentów uzasadniających dopuszczalność przesłanki wyłączającej prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy, za który premia przysługuje, pod warunkiem, że w tym okresie rozliczeniowym doszło do rozwiązania stosunku pracy, a argumentację tę podziela Cała Izba Sądu Najwyższego z następujących przyczyn:Podstawową przesłanką uzasadniającą prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy jest rzetelna praca w tym okresie. Należy zgodzić się z zapatrywaniem, że brak uprawnień pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy w razie rozwiązania stosunku pracy w tym okresie nie wiąże się bezpośrednio z samym świadczeniem pracy, lecz taka przesłanka pozostaje w związku z pojęciem szerszym, jakim jest stosunek pracy. Nie może jednak ujść uwagi, że wynagrodzenie za pracę nie jest pojęciem jednolitym, przy czym składające się na nie poszczególne składniki z reguły w sposób istotny różnią się między sobą. Przykładowo, wynagrodzenie zasadnicze różni się w swych podstawowych założeniach od wynagrodzenia premiowego lub wynagrodzenia mającego charakter dodatków otrzymywanych przez pracownika z różnych tytułów (np. dodatek za wysługę lat, za prace w warunkach szkodliwych dla zdrowia itp.). Wszystkie te składniki, jakkolwiek stanowią wynagrodzenie za pracę i podlegają ogólnym regułom dotyczącym wynagrodzenia za pracę, różnią się między sobą co do przesłanek ich nabycia. Jeśli chodzi o wynagrodzenie za pracę mające charakter premii z zysku, to istotną cechą tego wynagrodzenia jest jego rola motywacyjna i ta cecha ma charakter dominujący. Element motywacyjny znalazł ustawowe potwierdzenie przede wszystkim w treści ust. 2 art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. Zawarta w tejże dyspozycji wzmianka o wyposażeniu przedsiębiorstwa w prawo do samodzielnego ustalania zasad wynagradzania pracowników stosownie do potrzeb i środków tworzonego z zysku do podziału funduszu załogi pozwala przyjąć, iż przy ustalaniu zasad wynagradzania pracowników w formie premii z zysku ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. zwraca uwagę na konieczność uwzględniania potrzeb przedsiębiorstwa. Wśród tych potrzeb istotną rolę odgrywają różnorakie mechanizmy prawne, a jednym z nich są środki zapobiegające fluktuacji załogi, tj. rozwiązaniu przez pracowników stosunku pracy. Zrealizowanie tego postulatu, zwłaszcza w dobie reformy gospodarczej, stanowi jeden ze środków osiągnięcia przez przedsiębiorstwo dodatnich wyników gospodarczych. Jak wykazano, przepis ust. 2 art. 10 ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. nie upoważnia do odmówienia premii z zysku charakteru wynagrodzenia za pracę, a to z uwagi na dalsze unormowania tej ustawy, uznające w sposób wyraźny omawianą należność za jeden ze składników wynagrodzenia za pracę. W dalszej konsekwencji powyższe unormowania przesądzają o powiązaniu - zgodnie z przepisami o wynagrodzeniu - wszystkich przesłanek uzasadniających nabycie lub utratę prawa do premii z zysku z okresem obliczeniowym, za który premia przysługuje, i stoją na przeszkodzie stosowaniu w tym względzie całkowitej dowolności zakładu pracy w przyznawaniu premii. Takie powiązanie jednak nie oznacza niedostrzegania szczególnego charakteru tego wynagrodzenia, co znalazło ustawowy wyraz w podkreślonej w ust. 2 art. 10 omawianej ustawy jego roli motywacyjnej. Ta właśnie rola motywacyjna, różniąca premię z zysku od innych składników wynagrodzeń za pracę, pozwala przyjąć, że rozwiązanie umowy o pracę w okresie rozliczeniowym, za który przysługuje premia, powoduje brak nabycia przez pracownika uprawnień do tej premii. Powyższy kierunek nie jest obcy unormowaniom zawartym w ostatnio wydanych aktach prawnych. W szczególności w ustawie z dnia 10 lipca 1985 r. (Dz.U. Nr 32, poz. 141), dotyczącej rocznych nagród z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych, nie będących przedsiębiorstwami państwowymi, zamieszczono w art. 5 ust. 1 zapis wyłączający prawo pracownika do nagrody, jeżeli w jednym zakładzie pracy nie przepracował całego roku. Zapis ten wskazuje, że rozwiązanie umowy o pracę w ciągu roku, za który przysługuje nagroda, powoduje po stronie pracownika brak uprawnień do nagrody, skoro w takiej sytuacji nie został spełniony element przepracowania całego roku.Uznanie więc braku uprawnień pracownika do premii z zysku w razie rozwiązania umowy w okresie obrachunkowym, za który przysługuje premia, jest zasadne przede wszystkim z tego względu, że uwzględnia podkreślony ustawowo charakter motywacyjny tej premii, a ponadto zbieżny jest z tendencją ostatnio wydanych aktów prawnych.C. Źródłem uprawnień pracownika do premii z zysku jest regulamin premiowania. Takie stanowisko zajmowało dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego i brak jest podstaw do kwestionowania jego trafności w odniesieniu do premii z zysku. Regulamin jednak jako akt niższego rzędu nie może być sprzeczny z przepisami ustawowymi, a w szczególności z przepisami ustawy z dnia 26 lutego 1982 r. Jeżeli zatem w świetle tej ustawy nie jest dopuszczalne wyłączenie prawa pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy, jeśli rozwiązanie umowy nastąpiło po upływie tego okresu, to zapis tej treści w regulaminie należy uznać za nieważny, jako sprzeczny z ustawą z dnia 26 lutego 1982 r. Nie można się zgodzić z poglądem, że kwestionowanie w omawianej sytuacji ważności zapisu regulaminowego jest równoznaczne z ingerencją w suwerenną sferę uprawnień przedsiębiorstwa. Zagwarantowana samodzielność i suwerenność przedsiębiorstwa państwowego nie oznacza wyposażenia go w niczym nie skrępowaną swobodę, która wykracza poza obowiązujący porządek prawny, lecz samodzielność ta musi się mieścić w tym porządku prawnym.D. Przy konstrukcji prawnej przyjętej w niniejszej uchwale, prawo pracownika do premii z zysku za konkretny okres rozliczeniowy nie jest wyłączone, jeśli rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z dniem 31 grudnia danego roku rozliczeniowego. Z treści art. 111 § 1 k.c., który do stosunków pracy ma odpowiednie zastosowanie na podstawie art. 300 k.p., wynika, że termin oznaczony w dniach kończy się ostatniego dnia terminu o północy. Takie założenie mogłoby sugerować, iż rozwiązanie umowy o pracę z dniem 31 grudnia danego roku rozliczeniowego następuje w dniu 31 grudnia o północy, a zatem, że następuje ono w roku rozliczeniowym, za który przysługuje premia z zysku, i że wobec tego prawo pracownika do tej premii jest wyłączone. Nie można jednak nie dostrzegać, że przepis art. 111 § 1 k.c. do stosunków pracy ma zastosowanie odpowiednie, a nie zastosowanie wprost (art. 300 k.p.). Biorąc zaś pod uwagę, że pracownik świadczył pracę w dniu 31 grudnia roku rozliczeniowego, za który przysługuje premia z zysku, oraz uwzględniając charakter prawny tej premii, która w swym podstawowym założeniu ma być dodatkowym wynagrodzeniem pracownika za rzetelną pracę w roku rozliczeniowym, za który premia przysługuje, trzeba przyjąć, że w opisanej sytuacji rozwiązanie stosunku pracy z dniem 31 grudnia danego roku należy potraktować tak, jakby nastąpiło z dniem 1 stycznia następnego roku kalendarzowego, a więc nie w roku rozliczeniowym, za który przysługuje premia z zysku. W dniu 31 grudnia danego roku pracownik bowiem świadczył pracę.Podjęta uchwała nie dotyczy sytuacji, w których brak nabycia przez pracownika prawa do premii z zysku jest następstwem innych zdarzeń niż rozwiązanie stosunku pracy, z którymi postanowienia regulaminu premiowania łączą określone skutki w postaci pozbawienia pracownika premii. Przykładowo do takich zdarzeń - w myśl postanowień regulaminowych - należy stwierdzone u pracownika nadużywanie alkoholu, brak dyscypliny pracy, niewykonanie zadania premiowego itp. Jeśli takie zdarzenia miały miejsce w okresie rozliczeniowym, za który przysługuje premia z zysku, a stały się one przyczyną wypowiedzenia lub rozwiązania przez zakład pracy stosunku pracy bez wypowiedzenia, to choćby rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło po okresie rozliczeniowym, za który przysługuje premia, pracownik nie nabywa prawa do premii z zysku za omawiany okres rozliczeniowy. W opisanej sytuacji pozbawienie pracownika premii następuje nie dlatego, że nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy, lecz dlatego, że w okresie rozliczeniowym miało miejsce określone w regulaminie naganne zachowanie się pracownika (np. pijaństwo), z którym regulamin wiąże brak uprawnień pracownika do premii. W tym wypadku rozwiązanie stosunku pracy nie jest przyczyną braku nabycia prawa do premii, lecz jest następstwem zdarzenia, mającego miejsce w okresie rozliczeniowym.Mając na uwadze przytoczone argumenty Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego nie znalazła podstaw do odstąpienia od poglądu wyrażonego w uchwale składu powiększonego Sądu Najwyższego, a zakwestionowanego przez Ministra Pracy we wniosku postawionym składowi Całej Izby.
Powiązane orzeczenia
- III PZP 47/86 1986-07-30Czy postanowienie regulaminu podziału premii z zysku w spółdzielczych jednostkach organizacyjnych, wyłączające prawo pracownika do premii w razie rozwiązania umowy o pracę po upływie okresu rozliczeniowego, jest nieważne…
- I PRN 71/86 1986-09-18Czy pracownikowi, który przepracował w danym roku rozliczeniowym co najmniej 6 miesięcy, ale rozwiązał stosunek pracy przed dniem wypłaty premii rocznej, która nie jest premią z zysku, ale jest naliczana w ciężar kosztów…
- II PK 130/17 2018-06-14Czy pracownikowi, który rozwiązał stosunek pracy przed ostatecznym rozliczeniem kontraktu, przysługuje premia regulaminowa, jeśli regulamin nie precyzuje zasad jej podziału, a jedynie sposób tworzenia funduszu premiowego…
- I PZP 59/91 1991-11-21Czy postanowienie regulaminu podziału nagrody z zysku w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, wyłączające prawo pracownika do nagrody za okres rozliczeniowy w razie rozwiązania umowy o pracę po jego upływie, jest ważn…
- I PRN 137/83 1983-12-07Czy premia uznaniowa, przyznawana pracownikom szczególnie wyróżniającym się w realizacji zadań, stanowi składnik wynagrodzenia za pracę i podlega roszczeniom pracownika, jeśli regulamin premiowania został wprowadzony po…
Powołane przepisy
art. 18 ust. 2art. 10art. 13 KPart. 13art. 12 ust. 2art. 14 ust. 1art. 37art. 10 ust. 2art. 4art. 3 KPart. 87 KPart. 5 ust. 1
Źródło: Baza Orzeczeń Sądu Najwyższego (sn.pl), pozyskano 13.07.2026.