VI KZP 31/83

Skład orzekającySąd Najwyższy na posiedzeniu Izby Karnej w składzie: przewodniczący: Prezes Izby Karnej B. Dzięcioł; sędziowie: Z. Bartnik, B. Bartosik, R. Bodecki, J. Borodej, J. Bratoszewski, M. Budzianowski, J. Cieślak, Z. Dominikowski, S. Fornalik, J. Gaj, C. Gajewski, S. Godlewski, R. Góral, W. Gruber, Z. Halota, K. Jarząbek, J. Kosiński, S. Kotowski, S. Kaliński, F. Kozłowski, C. Kraska, H. Kwaśny, Z. Kwiecień, C. Łukaszewicz, J. Mikos, S. Mirski, M. Mizio, R. Młynkiewicz (sprawozdawca), J. Nóżyński, W. Ochman, S. Pawela, S. Pawelec, E. Porębski, J. Pustelnik, T. Rink, T. Rybicki, S. Sokół, J.Szamrej, M. Synoradzki (sprawozdawca), M. Szczepański, H. Szwaczkowski, J. Tobera, F. Wołek (sprawozdawca), Z. Ziemba, W. Żebrowski, J. Żurawski, A. Żylewicz;protokolant: sędzia SW E. Kuciński,z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej J. Porady,Sentencjapo rozpoznaniu skierowanego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1983 r. - w celu rozpoznania przez pełny skład Izby Karnej wniosku Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 29 czerwca 1983 r. (DSU Kp 30/83) o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy sąd rejonowy może przekazać prokuratorowi - w trybie art. 344 § 1 k.p.k. - sprawę o wykroczenie, rozpoznawaną w związku z żądaniem skierowania jej na drogę postępowania sądowego (art. 455 k.p.k. i nast. oraz art. 86 k.p.w.)?"na podstawie art. 24 lit. d ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNa posiedzeniu w dniu 19 stycznia 1983 r. w sprawie VI KZP 38/82 Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę, że: "Sąd rejonowy może przekazać prokuratorowi - na podstawie art. 344 § 1 k.p.k. - sprawę o wykroczenie, rozpoznawaną w związku ze złożonym żądaniem skierowania jej na drogę postępowania sądowego (art. 86 k.p.w. i rozdział 46 kodeksu postępowania karnego)" (OSNKW 1983, z. 7-8, poz. 53).W związku z tą uchwałą Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wniósł o ponowne rozpoznanie tej kwestii prawnej.W uzasadnieniu tego wniosku wskazano, że art. 344 § 1 k.p.k. ma zastosowanie tylko wówczas, gdy zachodzą istotne braki w "przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego", w sprawach zaś o wykroczenia obowiązujące przepisy nie przewidują postępowania przygotowawczego, lecz dopuszczają jedynie możliwość dokonania czynności sprawdzających.Ponadto z treści art. 27 k.p.w. wynika, że w sprawie o wykroczenia prokurator nie jest oskarżycielem publicznym, nie jest więc uprawniony do złożenia wniosku o ukaranie lub podjęcie innej decyzji merytorycznej w sprawie.Podniesione argumenty nie są trafne. Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale słusznie wskazał, że: "Jedną z naczelnych zasad procesu karnego jest zasada prawdy obiektywnej, której realizacji służą podstawowe instytucje procesowe. Z zasady tej wynika obowiązek sądu oraz innych organów procesowych uczynienia wszystkiego, co może doprowadzić do wykrycia i ustalenia przebiegu zdarzeń oraz wyjaśnienia całokształtu okoliczności sprawy zgodnie z rzeczywistością. Instytucja zwrotu sprawy w celu usunięcia istotnych braków w przeprowadzonym postępowaniu przygotowawczym albo poszukiwania dowodów (art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k.) spełnia takie właśnie zadanie w warunkach obowiązującej w kodeksie postępowania karnego zasady karnego rozdziału funkcji procesowych. W sprawach o wykroczenia rozpoznawanych przez sąd na skutek założenia środka zaskarżenia, tj. żądania przekazania sprawy na drogę postępowania sądowego, sąd stosuje wszystkie przepisy kodeksu postępowania karnego o postępowaniu zwyczajnym, jeżeli przepisy o postępowaniu uproszczonym (rozdział 43) i przepisy o postępowaniu sądowym co do orzeczeń w sprawach o wykroczenia (rozdział 46) nie stanowią inaczej (argument z art. 455 i 418 k.p.k.). Ze względu na to, że przepisy obu wymienionych rozdziałów nie stanowią inaczej, jeżeli chodzi o stosowanie art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k. - jak to czyni art. 447 § 3 k.p.k. w odniesieniu do postępowania przyśpieszonego - sądowi zatem przysługuje uprawnienie do przekazania sprawy prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego albo poszukiwania dowodów. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia nie przewiduje postępowania przygotowawczego oraz instytucji przekazania sprawy w celu uzupełnienia tego postępowania w takim znaczeniu, jak to określa kodeks postępowania karnego (np. art. 255-297 oraz art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k.). Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia przewiduje jednak np. dokonywanie czynności sprawdzających (art. 19), dołączanie do wniosku o ukaranie materiałów dochodzenia lub postępowania sprawdzającego (art. 21 § 3), zwrócenie lub przekazanie wniosku o ukaranie do uzupełnienia (art. 21 § 4). W myśl art. 55 § 2 k.p.w., jeżeli na rozprawie przed kolegium do spraw wykroczeń zajdzie potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego w sprawie, a nie można tego uczynić na prowadzonej rozprawie, odracza się rozprawę i określa, w jaki sposób materiał dowodowy powinien być uzupełniony. Należy uznać, że w razie rozpoznawania sprawy o wykroczenia sąd nie powinien mieć mniejszych obowiązków i uprawnień, niż je ma kolegium do spraw wykroczeń w postępowaniu uregulowanym przez kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Za taką wykładnią omawianych przepisów przemawia również treść art. 431 k.p.k. Nie ulega wątpliwości, ze w wypadku, gdy dopiero w postępowaniu sądowym ujawni się, że czyn oskarżonego stanowi wykroczenie, sąd może rozpoznać sprawę na zasadach ogólnych. Jeżeli powstanie taka potrzeba - może również zastosować art. 344 § 1 k.p.k. Rzecz jasna, w sprawach o wykroczenia nie prowadzi się postępowania przygotowawczego w takim znaczeniu, o jakim traktują przepisy kodeksu postępowania karnego (np. art. 255, 257 § 1 czy art. 261). Jednakże z treści art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k. nie można wyprowadzić wniosku, że użyte w tych przepisach określenie: <<postępowanie przygotowawcze>> dotyczy tylko śledztwa i dochodzenia w sprawie o przestępstwo i że nie odnosi się do dochodzenia lub postępowania sprawdzającego w sprawie o wykroczenie. Przemawiają za tym następujące argumenty: Z mocy art. 118 k.p.w. prokuratorzy czuwają nad przestrzeganiem w postępowaniu unormowanym tym kodeksem w zakresie przewidzianym w przepisach ustawy z dnia 14 kwietnia 1967 r. o Prokuraturze PRL (Dz. U. z 1980 r. Nr 10, poz. 30). Na podstawie przepisów tej ustawy (np. art. 3 ust. 1, art. 23, 29 i 44) oraz przepisów kodeksu postępowania karnego (np. art. 265, 266, 292 i 422) prokurator sprawuje nadzór zarówno nad czynnościami organów MO w sprawach o wykroczenia (dochodzenie, postępowanie sprawdzające), jak i nad postępowaniem oraz orzecznictwem kolegiów do spraw wykroczeń; na przykład w sprawach o wykroczenia wymienione w art. 40 § 1 k.p.w. przeszukanie może nastąpić wyłącznie na polecenie prokuratora (art. 40 § 2 i 3 k.p.w.). Zgodnie z art. 44 ust. 1 ustawy o Prokuraturze PRL, prokurator czuwa nad stosowaniem prawa w postępowaniu administracyjnym oraz w innych rodzajach postępowania, o których stanowią ustawy. W myśl art. 35 § 1 k.p.k., oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sądami jest prokurator i w takim charakterze może brać udział w postępowaniu sądowym również w sprawach o wykroczenia (art. 457 § 2 k.p.k.). Wszystko wskazuje na dopuszczalność zwrotu rozpoznawanej przez sąd sprawy o wykroczenie prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego. Nie pozbawia to prokuratora uprawnienia do zlecenia przeprowadzenia dochodzenia lub określonych czynności przez organy MO. W myśl art. 23 ustawy o Prokuraturze PRL, zarządzenia prokuratora w postępowaniu przygotowawczym są dla organu ścigania wiążące. Wskazanych racji, przemawiających za tym, że sąd przekazuje sprawę prokuratorowi (a nie organom MO), nie może przekreślać to, iż według art. 300 k.p.k. po uzupełnieniu postępowania przygotowawczego oskarżyciel publiczny składa nowy akt oskarżenia albo podtrzymuje poprzedni. W myśl bowiem szczególnego przepisu - art. 457 § 1 k.p.k. (por. tytuł działu X i art. 455 k.p.k.) - orzeczenie o ukaraniu zastępuje w postępowaniu sądowym akt oskarżenia. Skoro tak, to oczywiste jest, że w tym postępowaniu kwestia złożenia nowego aktu oskarżenia jest bezprzedmiotowa, natomiast prokurator może podtrzymać orzeczenie kolegium albo postępowanie umorzyć."Podzielając w pełni pogląd wyrażony w powołanej uchwale oraz argumenty przytoczone w jej uzasadnieniu, należy ponadto dodać, że porównanie treści obecnie obowiązującego art. 344 § 1 k.p.k. z art. 305 k.p.k. z 1928 r. prowadzi do wniosku, iż ustawodawca wprowadził do instytucji prawnej zwrotu sprawy prokuratorowi kilka istotnych zmian. O ile poprzednio - zgodnie z treścią art. 305 k.p.k. z 1928 r. - sąd zwracał sprawę oskarżycielowi publicznemu w celu uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia, o tyle obecnie sąd przekazuje sprawę prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego, usunięcia stwierdzonych braków w postępowaniu przygotowawczym albo wówczas, gdy wyłoniła się potrzeba poszukiwania dowodów.Jeżeli już na tle art. 305 k.p.k. z 1928 r. w nauce prawa wyrażano pogląd, że dopuszczalny jest zwrot sprawy prokuratorowi także wtedy, gdy śledztwa lub dochodzenia w ogóle nie przeprowadzono, to obecnie - wobec wprowadzenia wspomnianych zmian tej instytucji (tj. wprowadzenia "potrzeby poszukiwania dowodów") - pogląd taki jest w pełni zasadny i uznać należy, że przekazanie sprawy prokuratorowi może dotyczyć każdego karnego postępowania przedsądowego, z wyjątkiem spraw z oskarżenia prywatnego, jeżeli prokurator w trybie art. 50 § 1 k.p.k. nie objął oskarżenia lub nie przyłączył się do niego, gdyż uzupełnienie postępowania w sprawach z oskarżenia prywatnego zostało odrębnie uregulowane w art. 435 § 2 k.p.k.Orzeczenie o ukaraniu wydane w sprawie o wykroczenie - w wypadku skierowania sprawy do sądu - zastępuje akt oskarżenia (art. 457 § 1 k.p.k.). Logiczną konsekwencję takiego - ustawowego - rozwiązania stanowi uznanie materiałów dochodzenia lub postępowania sprawdzającego, o których mowa w art. 19 i art. 21 § 3 k.p.w., za materiały "zastępujące" postępowanie przygotowawcze, które następnie po stwierdzeniu ich niedostatków podlegać mogą uzupełnieniu i weryfikacji w trybie art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k.Jak to już podkreślił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale - instytucja prawnoprocesowa określona w art. 299 § 1 pkt 2 i w art. 344 § 1 k.p.k. stanowi środek pozwalający sądowi na realizację jednej z naczelnych zasad polskiego procesu karnego - zasady prawdy obiektywnej. Wiążąca się z tym zasada niedopuszczalności tłumaczenia wątpliwości na niekorzyść oskarżonego ma zastosowanie wtedy, gdy powstałych w toku rozpoznania sprawy wątpliwości nie można usunąć. Jeżeli natomiast ujawnią się istotne braki postępowania przedsądowego i wyłoni się potrzeba poszukiwania dowodów, których nie można uzupełnić na rozprawie lub których uzupełnienie spowodowałoby w postępowaniu sądowym znaczne trudności, ale które realnie można uzupełnić w drodze wykonania odpowiednich czynności, a bez uzupełnienia których nie można wydać prawidłowego orzeczenia, to zgodnie z art. 299 § 1 pkt 2 i art. 344 § 1 k.p.k. sprawę należy przekazać prokuratorowi. Jest to także konsekwencja zasady podziału ról procesowych, zgodnie z którą do organów ścigania należy ujawnienie i zbieranie wszystkich dowodów przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego.Należy jedynie zauważyć, że ze względu na treść art. 20 i przepisów rozdziału 5 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia art. 344 § 2 k.p.k. nie ma zastosowania do spraw o wykroczenia rozpoznawanych na podstawie przepisów rozdziału 46 kodeksu postępowania karnego.